Δεκέμβριος «Χριστιανάρτς» - Έθιμα δωδεκαημέρου στα Κοτύωρα του Πόντου. Άκογλου Ξενοφώντα
Δεκέμβριος «Χριστιανάρτς». Ο Δεκέμβριος στα Κοτύωρα του Πόντου ονομαζόταν Χριστιανάρτς.
Χριστιανάρτς φέρ’ τον κρύον, νασάν εκείνον π’ έχ̆’ τον βίον
(Ο Δεκέμβριος φέρνει το κρύο χαρά σ’ εκείνον που έχει το βιός).
Έθιμα Δωδεκαημέρου Κοτυώρων Πόντου - Δεκέμβριος «Χριστιανάρτς» Άκογλου Ξενοφώντα
Το ποντι(α)κό όνομα, του δόθηκε από τα Χριστούγεννα που τυχαίνουν το μήνα αυτό. Στις 4 Δεκεμβρίου εορτάζεται και τιμάται η μνήμη της Αγίας Μεγαλομάρτυρος Βαρβάρας. Την Αγία Βαρβάρα τη θεωρούσαν προστάτιδα των παιδιών κατά της ευλογιάς. Αποφεύγανε να εργάζονται οι γυναίκες, και επίσης δεν μαγείρευαν την ημέρα αυτή φασόλια και γενικώς όσπρια που συμβολικά μοιάζανε με τα εξανθήματα της ευλογιάς. Πίστευαν και σε δυνατές επεμβάσεις της Αγίας στη μετεωρολογία, λέγοντας: Αε- Βαρβάρα φύσα, Αε-Σάββα χ̆όντσον (ή τούφιξον) Αε-Νικόλα στίβαξον ή Αε-Νικόλα τσούπωσον τα κατωθύρα̤. Στις 5 Δεκεμβρίου εορταζόταν και ετιμάτο η ιερά μνήμη του Αγίου Σάββα του Ηγιασμένου Τ' Αε-Σάββα. Για τις μετεωρολογικές προβλέψεις ισχύουν ότι αναφέραμε παραπάνω για την Αγία Βαρβάρα. Στις 6 Δεκεμβρίου του Αγίου Νικολάου, επισκόπου Μύρων της Λυκίας του Θαυματουργού Τ' Αε Νικόλα. Τον Άγιο Νικόλαο τον θεωρούσαν και στα Κοτύωρα προστάτη των θαλασσινών και των ταξιδευτών. Ήταν ο Ποσειδώνας των Χριστιανών. Αν δεν είχε τους ασκούς του Αιόλου στη διάθεσή του, μπορούσε όμως σύμφωνα με τη λαϊκή δοξασία, να κάνει την τρίαινα να αδρανήσει. Για τον καιρό της γιορτής του ήταν διπρόσωπος ή και τριπρόσωπος, όπως το λέει το παραπάνω τρίστιχο στις 4 του Δεκέμβρη. Στα Κοτύωρα γιόρταζε ο ναός του Αγίου Νικολάου και στην ομώνυμη συνοικία γινότανε μονοκκλησιά και πανήγυρη. Άρρωστοι δεν ερχόντουσαν τόσοι όσοι στην εκκλησία της Υπαπαντή;. Στις 12 του Δεκέμβρη ετιμάτο η μνήμη του Αγίου Σπυρίδωνος επισκόπου Τριμυθούντος του Θαυματουργού Τ’ Αε-Σπυρίδωνος. Διαπίστωναν ότι αρχίζουν να μεγαλώνουν οι ημέρες «Κοκκίν κοκκίν τρανύν’νε τα ημέρας». Σχετική διαπίστωση βλέπετε στο τέλος της 1ης Ιανουαρίου. Στις 15 του Δεκεμβρίου του Αγίου Ελευθερίου του Ιερομάρτυρος. 
Τ’ Α-Λευτερί’. Τον Άη Λευτέρη τον είχαν για προστάτη οι έγκυες γυναίκες για να ελευθερωθούν εύκολα. Τον τιμούσαν επίσης πολύ και οι φυλακισμένοι για να τους δώσει την ελευθερία τους μία ώρα νωρίτερα, τον επικαλούνταν και οι σπιτικοί ετοιμοθάνατοι που παιδεύονταν κατά το ψυχορράγημα για να ξεψυχήσουν εύκολα. Στις 24 Δεκεμβρίου, παραμονή Χριστουγέννων, «Παραμονή τη Χριστού» το βράδυ μετά το δείπνο τα παιδιά βγαίναν και έψελναν τα Χριστούγεννα. Μερικές μέρες νωρίτερα γίνονταν παρέες-παρέες ανά δύο τρείς ή και περισσότεροι και προπονούνταν στο ψάλσιμο. Κατάστρωναν το πρόγραμμα και το δρομολόγιο. Έκαναν τις ιδιαίτερες συμφωνίες για τη μοιρασιά και τη βραδιά αυτή έπαιρναν γύρο τα σπίτια και «τα λέγαν» δηλαδή εθήμιζαν. Όλες οι παρέες είχαν φαναράκια κυρίως χάρτινα λογής-λογής που παρά την απλότητά τους πρόσδιδαν στην γιορταστική βραδιά έναν τόνο χαρμόσυνο και μια όψη φαντασμαγορική. Το θέαμα ήταν γραφικότατο, όταν μάλιστα τύχαινε τις ώρες αυτές να χιονίζει. Στα πιο παλιά χρόνια έλεγαν την τοπική ψαλμωδία των Χριστουγέννων που την άκουε κανείς από αρκετούς και στα τελευταία ακόμα χρόνια:
Χριστός γεννέθεν χαρά σον Κόσμον!
Α, καλή ώρα καλή στην ώρα,
Α, καλόν παιδίν, οψέ γεννέθεν,
Οψές γεννέθεν ουρανοστάθεν,
Τον εγέννεσεν η Παναγία,
Τον ενέστεσεν Άγια Παρθένος.
Εκαβάλκεψε χρυσόν π̆ουλάριν,
Εκατήβεν σο σταυροδρόμιν (ή στο σταυροστράτιν).
Έρπαξαν ατον οι σκ̆ύλλ’ (ή οι χ̆ίλ) Εβραίοι,
σ̆κύλ’ Εβραίοι και μίλ’ (ή μύρ’) Εβραίοι.
Ασ’ σ’ αρχοντικόν κι ασ΄ σην καρδίαν,
Γαίμαν έσταξεν χλόη (ή χολή) ‘κ̆’ φάνθεν,
όπου έσταξεν και μύρος έτον.
Μύρος έτον και μυρωδία,
Εμυρίχτεν-ατο ο κόσμος όλον,
Εμυρίχτεν-α κι ο Βασιλέας.
Να, μυρίχτ’ ατο και σύ αφέντα,
Συ αφέντα, καλή αφέντα,
Λύσον την κ̆εσέ σ’ κι έλα σην πόρτα,
(ή δέβα σο τ̆α̤ρέζ’ κι έλα σην πόρτα),
Φέρεν βούβας και λεφτοκάρα̤
Αν ανοίες μας, χαρά σην πόρτα σ’
κι αν ‘κ̆’ ανοίεις μας, κλειδίν σην πόρτα σ’. 
Επίσης έλεγαν και το συνηθισμένο «Χριστός γεννάται σήμερον εν Βηθλεέμ τη Πόλει, οι ουρανοί αγάλλονται χαίρε κι η κτίσις όλη» κτλ. Στα παιδιά έδιναν χρήματα, φρούτα ή τσ̆ερεζικά. Στο τζάκι έκαιγε μεγάλο κούτσουρο επίτηδες φυλαγμένο για τα Χριστούγεννα, το Χριστοκ̆ούρ που βαστούσε αρκετές ημέρες.
Στις 25 του Δεκέμβρη «Χριστούγεννα ή Τη Χριστού». Τη Χριστού όλ’ αναλλάζ’νε και τα πετεινάρα̤ σπάζ’νε.
Επρόκειτο για πολύ μεγάλη θρησκευτική γιορτή. Όπως φαίνεται και από το δίστιχο την ημέρα αυτή προτιμούσαν για φαγί τα πουλερικά.
31 του Δεκέμβρη, Παραμονή Πρωτοχρονιάς.
Το βράδυ μετά το δείπνο τα παιδιά βγαίναν και έψελναν τον Αϊ-Βασίλη με τις ίδιες προετοιμασίες και σε ίδια γενικά εορταστική ατμόσφαιρα, όπως αναφέραμε και για το βράδυ της παραμονής των Χριστουγέννων εθήμιζαν. Εκτός τις παρέες των παιδιών, βγαίνουν χορωδίες και από παιδιά των σχολείων με επικεφαλής τον μουσικοδιδάσκαλο ή τον Ψάλτη κάθε συνοικίας και γύριζαν σε όλα τα σπίτια. Σε κάθε χορωδία ήταν και ένα μέλος της εφοροεπιτροπής της Κοινότητος με το δίσκο. Οι εισπράξεις πήγαιναν στο ταμείο των σχολείων και οι παρέες των παιδιών και οι χορωδίες έλεγαν κυρίως το συνηθισμένο «Αρχιμηνιά κι Αρχιχρονιά και αρχή του Γιαναρίου
Άγιος Βασίλης έρχεται από την Καισαρείαν
βαστάει εικόνα και χαρτί κτλ…κτλ
Εκτός αυτού, ο μουσικοδιδάσκαλος τα τελευταία χρόνια είχε διδάξει στις χορωδίες και άλλους Αϊ-Βασίληδες, όπως παραδείγματος χάρη το ακόλουθο που το λέγανε στη Σίλλη του Ικονίου:
«Εϊντανε να πάμε στον Αη-Βασίλη
να κρεμάσουμε τα κριάτα στο σείδι
Βάϊ Παναγία μου, Θεοτόκε
Κύριε ‘λεήμων Κύριε ‘λέησον,
Εγώ απόψε πάλι-πάλιν παγαίνω
Εγώ απόψε πάγω στην Άγια Σοφιά
Βάϊ Παναγιά μου κτλ»
Χαρακτηριστικό της γιορτής της παραμονής της Πρωτοχρονιάς ήταν ότι παρά την ολοφάνερη γιορτή και πανηγυρική όψη της βραδιάς, οι οικογένειες δεν συνήθιζαν να στρώνουν τραπέζι με φαγητά, φρούτα, πιοτά και τα τοιαύτα. Μόνο από νωρίς το βράδυ, σχεδόν μετά το Θήμισμαν της χορωδίας, έκοβαν τη Βασιλόπιτα και έπειτα οι άντρες μαζεύονταν και έπαιζαν από κάποτε χαρτιά, εξαιρέσεις, πολύ ελάχιστες, γινότανε από ξένους κυρίως (ξενορίαν). Την ημέρα της Παραμονής της Πρωτοχρονιάς εκτός την βασιλόπιτα, όλες σχεδόν οι οικογένειες έκαναν και κουλουράκια ή κουρουλάκια καθώς και τσουρέκια τσ̆ορέκια οι περισσότερες. Μέσα στη βασιλόπιτα έβαζαν νόμισμα ασημένιο, γροσάκι ή δίγροσο ή και χρυσό ενός τετάρτου ή μισής λίρας ή και φλουράκι, φιλιρόπον ή φιριλόπον. Το κόψιμο της βασιλόπιτας λάβαινε τη σοβαρότητα και την επισημότητα οικογενειακής τελετής. Πρώτα τη σταύρωναν, χαράζοντας ταυτόχρονα και το σημείο του σταυρού και έπειτα άρχιζαν το κόψιμο, ονομάζοντας φωναχτά και εκείνον για τον οποίο προοριζότανε κάθε κομμάτι. Έβγαζαν πρώτα το κομμάτι της Παναγίας Τη Παναγίας ή Τη Εικόνας το κομμάτ΄ και έπειτα συνέχιζαν ιεραρχικά με τη σειρά της ηλικίας. Έβγαζα και για τα ξενιτεμένα μέλη της οικογένειας στο τέλος δε και τους τυχόν ξένους που φίλευαν την ώρα κείνη στο σπίτι. Μικροί και μεγάλοι μόλις παίρνουν το κομμάτι τους άρχιζαν με ανυπομονησία και λαχτάρα τις ανασκαφές. Φωνές, ενθουσιασμοί και συγχαρητήρια για τον τυχερό διαδεχόντανε την εύρεση του νομίσματος. Την κάποια απογοήτευση τους δεν μπορούσαν να την αποκρύψουν οι μικροί. Σ’ όποιον έπεφτε το νόμισμα «η π̆αρά» τον θεωρούσαν τυχερό και έλεγαν ότι η χρονιά του θα πάει καλά. Αν ήταν κόρη της ηλικίας τότε έλεγαν ότι θα ανοίξει η τύχη της. Καλό σημάδι για την οικογένεια ήταν αν έπεφτε στην Παναγία, στην Εικόνα. Επίσης, προμηθεύονταν από την παραμονή διάφορα φρούτα πορτοκάλια, μήλα απίδια, καθώς και τσ̆ερεζικά, δηλαδή ξηρά σύκα, ταπάν-ιντζίρι͜α, σταφίδες, σταπίτσας, τσ̆αμίντζ̆α, π̆αστίλας καρύδια κτλ. Όπως και τα Χριστούγεννα, έτσι και τώρα έκαιγε στο τζάκι άλλο ειδικό κούτσουρο το οποίο το έλεγαν Καλαντοκ̆ούρ’.
Τη νηστεία των Χριστουγέννων «Τη Χριστού η Νεστεία» διαρκούσε 40 ημέρες από τις 15 Νοεμβρίου ως τις 24 Δεκεμβρίου. Αν και η παράδοση την ήθελε ισοδύναμη με τη νηστεία των αποστόλων Πέτρου και Παύλου, την κρατούσαν όμως με περισσότερη ευλάβεια. Εκτός την Τετάρτη και την Παρασκευή όλες τις άλλες ημέρες τρώγανε λάδι και ψάρι. Όσο πλησίαζαν τα Χριστούγεννα τόσο περίσσευε και η αυστηρότητα για την τήρηση της που έφτανε στο κατακόρυφο τις παραμονές των Χριστουγέννων. Νήστευαν με την ψυχή τους τις τελευταίες ημέρες για να δοκιμάσουν καλύτερα και εντονότερα τη χαρά από τις γιορτές των Χριστουγέννων. Η ψυχολογία αυτή επικρατούσε και σε όλες τις άλλες νηστείες. Η μεγάλη αυστηρότητα αυτών των νηστειών και η πιστή τήρησή τους είναι αλήθεια ότι ήταν αιτία να βλέπει κανείς φυσιογνωμίες ασκητικές προπαντός την ημέρα των αγίων Θεοδώρων και στο τέλος της μεγάλης εβδομάδος. Μα χάριζε και την υγεία, ιδίως στους ηλικιωμένους.
Έθιμα δωδεκαημέρου στα Κοτύωρα του Πόντου. Λαογραφικά Κοτυώρων Άκογλου, Ξενοφώντα. Μηνολόγιο και εορτολόγιο, έθιμα δοξασίες, προλήψεις και δεισιδαιμονίες γύρω από τους μήνες και τις γιορτές στα Κοτύωρα του Πόντου.
Το αφιέρωμα στα Λαογραφικά των Κοτυώρων αναφορικά με το Δωδεκαήμερο των Ελλήνων Κοτυωριτών συνεχίζεται σε επόμενη ανάρτηση μου. Έθιμα, δοξασίες, προλήψεις και δεισιδαιμονίες για την Παραμονή της Πρωτοχρονιάς και το μήνα Ιανουάριο "Καλαντάρ'".
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com
