Τα Άγια Επιφάνεια ή Θεοφάνεια «Τα Φώτα» Έθιμα δωδεκαημέρου στα Κοτύωρα του Πόντου και των Τριών Ιεραρχών
6 Ιανουαρίου Τα Άγια Επιφάνεια ή Θεοφάνεια «Τα Φώτα»
«Οσήμερον τα Φώτα – γρά – γρά η πόρτα
σύρομε κοπίδα̤, πάμε σα χαψία ή τρώγομε χαψία»
Έθιμα Δωδεκαημέρου Κοτυώρων Πόντου Θεοφανείων (Φώτων) & Τριών Ιεραρχών
Το παραπάνω τραγουδάκι το λέγανε τραγουδιστά και μονότονα για αστείο. Πάντως, από την ημέρα αυτή άρχισαν εντατικά το ψάρεμα των χαμψιών. Η κατάδυση του Σταυρού στη θάλασσα γινόταν με εξαιρετική λαμπρότητα και μεγαλοπρέπεια και μάλιστα όταν ιερουργούσε ο Δεσπότης. Κι από τις τρείς εκκλησιές κατέβαιναν στην παραλία. Οι πομπές με τα εξαπτέρυγα, τους ψάλτες και όλους τους κληρικούς ντυμένους τα λειτουργικά τους άμφια. Όλη η πόλη έπαιρνε όψη συναγερμού επιβλητικού. Και στους Τούρκους και στους ξένους γενικά. Με την κατάθεση του Σταυρού αμολούσαν περιστέρια και έριχναν ρουκέτες - φυσέκια. Πολλοί νέοι γυμνώνονταν από νωρίς καί περίμεναν στην παραλία. Κορμιά γερά και αθλητικά και όλοι θαλασσόλυκοι, δελφίνια σωστά. Για το ποιος θα πάρει το Σταυρό γινόντανε παρέες. Πολλές φορές -σχεδόν πάντα- πιανόντανε μέσα στη θάλασσα. Συμπλοκές άγριες. Όλα τα ατσαλένια εκείνα μπράτσα μάγκωναν το Σταυρό και συμπλέκονταν μεταξύ τους με τέτοιο τρόπο που ώρα ολάκερη δεν μπορούσε κανείς να τους χωρίσει. Επέμβαση κουπιών από διπλανές βάρκες πού άφθονες στολίζονταν και βγαίνανε με θεατές για καλύτερο σεργιάνι, χοροί ολόκληροι στημένοι πάνω στους ώμους και στο σύμπλεγμα εκείνο των μπράτσων από διάφορους ζωηρούς που πήγαιναν να τους χωρίσουν, έμεναν χωρίς αποτέλεσμα. Από καμιά φορά μέσα στα ειδικά μαγιό (τ̆υλιγάδα̤) είχανε και μαχαίρια που ενεργούσαν μόνο με την απειλή τους. Παράδειγμα για χρησιμοποίησή τους, σοβαρή με θύματα δεν υπάρχει. 
Όταν τύχαινε στη συνοικία της Υπαπαντής να ρίξουν το Σταυρό στα βαθιά νερά σήν Τάσ̆πασ̆ην (τακτικά το ρίξανε κυρίως στου Αναστάς Αγά, όπου γινόντανε σπανιότερα συμπλοκές, γιατί όποιος τον πρωτάρπαζε και προλάβαινε να τον φιλήσει εκείνος ήταν ο τυχερός της ημέρας. Περιστοιχιζόταν άλλωστε αμέσως για ασφάλεια από την παρέα του. Όλοι οι γυμνοί προσκυνούσαν μέσα στη θάλασσα. Κάποτε η παρέα που είχε κερδίσει έπαιρνε το Σταυρό και παίζανε μέσα στη θάλασσα πριν τον παραδώσουν στον παπά, ρίχνοντάς τον στα βαθιά. Ο τυχερός της ημέρας πήγαινε καί παραδίνοντας το Σταυρό φιλούσε το χέρι του παπά. Αυτό ήταν και η επίσημη αναγνώριση του νικητή. Πολλοί προτιμούσαν να προσκυνήσουν το Σταυρό από τα χέρια του νικητή πριν το παραδώσει στον παπά. Οι επίτροποι της εκκλησίας δίνανε στον νικητή το χρηματικό του δώρο, συνήθως μια χρυσή λίρα. Αφού προσκυνούσαν από τα χέρια του παπά όλοι που παρακολουθούσαν την τελετή, έπαιρναν το Σταυρό οι επίτροποι της Εκκλησίας και το γύριζαν σε όλη τη συνοικία ψάλλοντας το «Εν Ιορδάνη…» ή το «Επεφάνη σήμερον…». Τα χρήματα που δίνανε προσκυνώντας από κάθε σπίτι πήγαινα στο Κοινοτικό ταμείο. Μαζί με τους επιτρόπους γύριζε στα παλιότερα χρόνια και ο τυχερός της ημέρας που αποκτούσε κυριολεκτικά τη φήμη ήρωα σωστού, ούτε Ολυμπιονίκης νάτανε. Και η φήμη του κρατούσε ένα έτος, ώσπου να την επισκιάσει άλλος. Το βράδυ με την παρέα του έπρεπε να καταλήξουν σε καπηλειό όπου τα κοπανούσαν και έφερναν γύρα έπειτα τη συνοικία τραγουδώντας και διασκεδάζοντας. Στα τελευταία χρόνια τα παιδιά μετά την εκκλησία γύριζαν στα σπίτια και έψελναν:
«Σήμερα τα Φώτα και φωτισμός και χαρά, μεγάλη αγιασμός,
Χερουβείμ - Χερουβείμ Χαίρε Χερουβείμ, Χαίρε Δέσποινα
Και στον Ιορδάνη τον ποταμό ήρθε να βαπτιστεί ο Κύριος
Άγιος – Άγιος – Άγιος υπάρχεις και Κύριος»
Την παραμονή των Φώτων δεν τα λέγανε στα Κοτύωρα. Μόνο αρκετοί εργάτες των εμπορικών καταστημάτων φερμένοι από τη Νικόπολη (Γαράσαρη) πριν από αρκετά χρόνια γύριζαν στα σπίτια των παραφεντάδων τους ντυμένοι καρναβάλια και με τη συνοδεία της λύρας ψέλνανε τα Φώτα σε τουρκική γλώσσα και έπειτα το στρώνανε στο χοροί. Κατά την τελετή της κατάδυσης του Τιμίου Σταυρού συνήθιζαν να σκουντούν και να ρίχνουν στη θάλασσα, προμελετημένα κυρίως, αρρώστους που έπασχαν από ελονοσία «ψυχομέντς» χωρίς αυτοί να υποπτευθούν και όπως ήταν ντυμένοι με τα ρούχα τους που πολλές φορές ήταν μεγάλης αξίας προπαντός οι τοπικές ενδυμασίες των κοριτσιών και των γυναικών. Πίστευαν ότι μπορούσαν έτσι να γίνουν καλά, όπως και γινότανε κάποτε «αχπαράγουνταν καί χάται το τέρτ’ν ατουν» δηλαδή ξαφνιάζονται και χάνεται η πάθησή τους. Επίσης και κάθε λογής άρρωστοι πλενόνταν ή λούζονταν στη θάλασσα, γιατί το ‘χανε σε καλό, πιστεύοντας ότι τους βοηθούν τα αγιασμένα νερά. Τον Αγιασμό που έπαιρναν την ημέρα των Φώτων, τον φύλαγαν στο εικονοστάσι όλο το χρόνο και το θεωρούσαν ιαματικό. Το χρησιμοποιούσαν ακόμα και για να μεταλάβουν κανένα ετοιμοθάνατο όταν δεν μπορούσε να προλάβει ο παπάς. Αγιασμό τής παραμονής των Φώτων δεν επιτρεπόταν να φυλάξουν. Αρκούνταν μόνο να πιούν λιγάκι. «Το δεύτερο κι άλλο δυνατόν έν’». Ο δεύτερος δηλαδή Αγιασμός των Φώτων, πιο δυνατός και αποτελεσματικός είναι. Με το αγίασμα των νερών πίστευαν ότι έφευγαν πια και οι μαϊσσάδες και γενικά τα ξωτικά.
Στις 30 Ιανουαρίου, των Τριών Ιεραρχών «Των Τριών ή των Τριγιών». Ήταν μεγάλη θρησκευτική και εθνική γιορτή, γινόταν επίσημο μνημόσυνο των 3 ιεραρχών και στο τέλος εκεί που μοίραζαν τα κόλλυβα τοποθετούσαν δίσκο όπου ο καθένας έριχνε τον οβολό του για την ενίσχυση του ταμείου. Των σχολείων. Επακολουθούσε μεγάλη σχολική τελετή, όπου εκφωνούσαν λόγους κυρίως ως σχολάρχης με περιεχόμενο, θρησκευτικό, εθνικό και εκπαιδευτικό και τραγουδούσαν τα παιδιά πατριωτικά άσματα. Επίσης απάγγελλαν ποιήματα και διαλόγους χόρευαν. Ελληνικούς χορούς και τα λοιπά ήταν η γιορτή των γραμμάτων και την χρησιμοποιούσαν κατάλληλα για την τόνωση του πατριωτικού φρονήματος.
6 Ιανουαρίου Τα Άγια Επιφάνεια ή Θεοφάνεια «Τα Φώτα» -:- Έθιμα δωδεκαημέρου στα Κοτύωρα του Πόντου. Λαογραφικά Κοτυώρων Άκογλου, Ξενοφώντα -:- Μηνολόγιο και εορτολόγιο, έθιμα δοξασίες, προλήψεις και δεισιδαιμονίες γύρω από τους μήνες και τις γιορτές στα Κοτύωρα του Πόντου.
Σας προτείνω επίσης να παρακολουθήσετε τις σχετικές με τα Θεοφάνεια στον Πόντο (κατά περιοχές) αναρτήσεις μου: Απο της ερήμου ο Πρόδρομος. Κάλαντα Θεοφανείων Οινόης του Πόντου. Αρχείο Μέλπως Μερλιέ // Έθιμα Θεοφανείων (Φώτων) στο Σταυρίν, τη Σάντα & την Αργυρούπολη του Πόντου // Το Δωδεκαήμερο στη Σαντά του Πόντου / Η Παραμονή των Θεοφανείων / Λαογραφία - Δοξασίες // Τα Φώσα και τα Τσακλία / 'Εθιμα Θεοφανείων Πόντου / Γεωργίου Θ. Κανδηλάπτη Κάν
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com
