Πασχαλινά έθιμα της περιοχής Ακ Δαγ Μαδέν του κ. Γεωργίου Φωτιάδη
Το Μεγάλο Σάββατο γίνονταν οι προετοιμασίες. Δεν γνωρίζω γιατί επεκράτησε η συνήθεια να βάφουμε τα αυγά το Μεγάλο Σάββατο και μάλιστα τα βάφουμε με πολλά χρώματα, κόκκινα κίτρινα γαλάζια πράσινα και πλουμιστά με σχέδια. Αυτά τα λέγαμε τουρνίκες.
Από τα μέσα της Μεγάλης Τεσσαρακοστής διαλέγαμε τα γερά αυγά και τα βάφαμε χωριστά. Μερικοί φανατικοί στο τσούγκρισμα «καθίζανε τζιχτζιρά̤νο» δηλαδή άνοιγαν την χόβολη έστρωναν πάνω στην πυρωμένη πλάκα στάχτη και αράδιαζαν τα αυγά 3-4 με τη μύτη προς τα κάτω, τα σκέπαζαν με ένα κιούπι και έριχναν επάνω την χόβολη, τα αναμμένα κάρβουνα. Πασχαλινά έθιμα της περιοχής Ακ Δαγ Μαδέν - Γεωργίου Φωτιάδη - Αρχείον Πόντου. Σε 24 ώρες το υλικό του αυγού κατακαθόταν στην μύτη, ξεραίνονταν και κολλούσε στο φλοιό σαν πίσσα, γινόταν ένα σώμα. Όπως και αν το κυλούσαμε γύριζε και στεκόταν στην μύτη. Όταν τσουγκρίζαμε ακουγόταν σαν το κέλυφος του κοχλίου. Το βράδυ του μεγάλου Σαββάτου κοιμόμασταν νωρίς και προ πάντων αυτοί που θα κοινωνούσαν. Μεσάνυχτα 2-3 η ώρα χτυπούσαν οι καμπάνες, στο χωριό μου το σήμαντρο. Κύματα, κύματα έρχονται απ τους γειτονικούς οικισμούς Γετερέντων, Αβραμάντων, Παραγλάντων με τις λαμπάδες στο χέρι. Συγχρόνως έφταναν και οι χριστιανοί από το ανάμεικτο ελληνοτουρκικό χωριό Γεϊτή Σεϊλή. Όλοι κρατούσαν μαζί τους ένα δύο αυγά (ωβά) για να αγιαστούν κατά την θεία λειτουργία. Όταν βγαίναμε έξω για την Ανάσταση και ο παπάς μετά το Εωθινό Ευαγγέλιο άρχισε να ψάλλει το Χριστός Ανέστη, μερικοί νέοι πυροβολούσαν με κουμπούρες, γκράδες και μάλινχερ. Σειόταν όλο το χωριό και αντιλαλούσαν τα φαράγγια μέχρι κάτω στο τουρκικό χωριό. Μετά όλοι οι χωριανοί έμπαιναν στην εκκλησία και παρακολουθούσαν τον Αναστάσιμο Όρθρο και τη Θεία Λειτουργία. Κανείς δεν έφευγε. Η απόλυση γινόταν πάντοτε την αυγή πριν ανατείλει ο ήλιος. Οι ηλικιωμένοι έπαιρναν τους φιλοξενούμενους Γετη-Σεϊλήδες φίλους, συγγενείς για το σπίτι. Το τραπέζι ήταν έτοιμο. Τα φαγητά ήταν εκείνα που παραθέταμε στη γιορτή των Χριστουγέννων. Άρχιζαν με την τανωμένη σούπα (τανωμένο σ̌ορβά), τηγανητά αυγά, κρέας βραστό, γιαούρτι και πιλάφι, όλα με νωπό βούτυρο. Το σουβλιστό αρνί (οβελίας) δεν το γνώριζα γιατί ποτέ μικρό ζώο δεν έσφαζαν. Χρήση οινοπνευματωδών ποτών δεν γινόταν. Οι νέοι με την απόλυση της εκκλησίας άρχισαν το τσούγκρισμα των αυγών. Αυτό το θεωρούσαν καθήκον. Ήταν μια άλλη ιεροτελεστία σαν συνέχεια της τελετής της Αναστάσεως. Όταν ο ένας έσπασε το αυγό του άλλου του το έπαιρνε και ο ηττημένος το πρόσφερε αγογγύστως. Όμως το τσούγκρισμα είχε και τέχνη και τακτική. Αυτός που καθότανε από κάτω, δηλαδή κρατούσε το αυγό για να χτυπήσει ο άλλος, μειονεκτούσε όμως προσεκτικά με το δείκτη και τον αντίχειρα περιόριζε την επιφάνεια μόνο στην κορυφή. Ο άλλος από πάνω είχε το πλεονέκτημα της ορμής του βάρους, αλλά ήταν δυνατό να χτυπήσει πλάγια και όχι κάθετα εις βάρος του. Ο ήλιος υψωνόταν ως δυο οργιές και μπροστά στην εκκλησία και στο σχολείο οι νέοι συνέχισαν το τσούγκρισμα στο οποίο έβγαινε και πρωταθλητής. Στα μεγάλα χωριά και προπάντων στο Μαδέν το τσούγκρισμα εξελίχθηκε σε ευγενές άθλημα μεταξύ των συνοικισμών. Κατά τις απογευματινές ώρες αναδεικνύονταν οι νικητές. Οι κάτοχοι των γερών αυγών πλαισιωμένοι από τους οπαδούς τους συναντιόντουσαν και έδιναν την τελευταία μάχη. Τότε ο νικητής τροπαιούχος με τους φίλους του, πανηγύριζαν με βιολιά καί πολλές φορές με φωνασκίες και ειρωνείες για τους αντιπάλους έφταναν θριαμβευτικά στο μαχαλά τους. Θυμάμαι πολύ καλά στο Καράπιρ το πρωτάθλημα το έπαιρνε πάντοτε ο γιος του παπα Παναγιώτη, Ιωάννης Τσαουσίδης (Γιοβάνης). Είχαν μια κότα με το όνομα Τσαμίνα την οποία την πήραν από τη συμπεθέρα τους Τσαμίνα από το Σαχνα Δερέ. Όλως παραδόξως τα αυγά της Τσαμίνας ήταν γερά. Μετά την απόλυση του εσπερινού της Δευτέρας της Αναστάσεως «της Αγάπης», οι μεγάλοι σχημάτιζαν ομίλους τριών έως πέντε ατόμων και έκαναν επισκέψεις σε όλα τα σπίτια. Ήταν οι επισκέψεις της Αγάπης. Σε κάθε σπίτι προσφερόταν ομελέτα, το λεγόμενο φούστορον και γιαούρτι (ξύγαλαν). Κατά την αναχώρηση γινόταν με τον οικοδεσπότη ανταλλαγή τριών κόκκινων αυγών. Ο ένας άπλωνε το δεξί με τα τρία αυγά και ο άλλος τα έπαιρνε με το δεξί και με τ' αριστερό έδινε άλλα τρία αυγά. Αυτό συνεχιζόταν με όλους τους επισκέπτες. Ήταν ωραία η εικόνα αυτή της ανταλλαγής των αυγών, τα χέρια χιαστί να κινούνται μπρος πίσω για να μην πέφτει κάτω κανένα αυγό. Η επίσκεψη της Αγάπης συνεχιζόταν ως το βράδυ, η προσφορά της ομελέτας, η ανταλλαγή των αυγών, η συζήτηση δημιουργούσαν μια ατμόσφαιρα χαράς. Ο εορτασμός του Πάσχα ήταν τριήμερος, συνεχιζόταν η αργία η Θεία λειτουργία, οι διάφορες εκδηλώσεις, το τσούγκρισμα και κύλισμα των αυγών, οι χοροί και τα τραγούδια και κατά τη Δευτέρα και Τρίτη της Διακαινησίμου. Στα χωριά του Αλύτρωτου Ελληνισμού, όπως και της Μητροπολιτικής Ελλάδας κατά τις μεγάλες εαρινές γιορτές, οι κάτοικοι έβγαιναν στην ανοιχτή ύπαιθρο για να πανηγυρίσουν εκεί στ’ αλώνια, στα λιβάδια χόρευαν με τη λύρα με το τραγούδι ή έπαιζαν διάφορα ομαδικά παιχνίδια. Ένα από αυτά που ουσιαστικά άρχιζε το Πάσχα και συνέχιζε όλο το καλοκαίρι ήταν το αγωνιστικό παιχνίδι νιμέ ή νημέ με το οποίο και θα ασχοληθούμε στη συνέχεια. Δεν μπόρεσα να βρω την ετυμολογία της λέξεως. Στο λεξικό του Άνθιμου Παπαδόπουλου δεν υπάρχει κάν. Ίσως να προέρχεται από τη λέξη νέμω, που σημαίνει μοιράζω, διανέμω. Και νέμομαι, που σημαίνει καρπούμαι, απολαμβάνω. Νομίζω εδώ έχει τη σημασία του τηρώ, φυλάττω, κυριαρχώ. Αναπτύσσοντας την τεχνική και τους όρους του παιχνιδιού θα φανεί η σημασία της λέξεως. Ακ Δάγ Μαδέν (AkDagMadeni) Ιστορία - Λαογραφία - Πολιτισμός.
“Από τα πασχαλινά έθιμα της περιοχής Ακ Δαγ Μαδέν” – Πηγή: Αρχείον Πόντου, περιοδικόν σύγγραμμα, της Επιτροπής Ποντιακών Μελετών, Τόμος 38ος – Συμπόσιον Ποντιακής Λαογραφίας, Αθήνα 1981, Γεωργίου Φωτιάδη.
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com
