Δόμνα Κογκαλίδου – Μία Τραπεζουντία Κόρη
Την παραπλεύρως δημοσιευμένη φωτογραφία μας την έστειλε από την Αθήνα η ευγενεστάτη φίλη του περιοδικού μας κυρία Ειρήνη Πούμπουρα, κόρη του πολύ γνωστού στους παλιούς τραπεζούντιους ιατρού και σπουδαίου κοινωνικού παράγοντος αείμνηστου Αδαμαντίου Εφραιμίδη και σύζυγος του επίσης γιατρού Πούμπουρα που είχε έρθει στην Τραπεζούντα σαν υγειονομικός επιθεωρητής της Διεθνούς Υγειονομικής Υπηρεσίας (Service Sanitaire International).
Η Τραπεζουντία Κόρη Δόμνα Κογκαλίδου - 1900. Στην επιστολή της με την οποία συνοδεύει τη φωτογραφία της “Τραπεζούντας Kόρης”, η κυρία Πούμπουρα εκφράζει τον ενθουσιασμό της για τους ζιπκαλήδες νέους μας και τις πόντιες με τις πατροπαράδοτες ζουπούνες, όπως τους βλέπεις στις φωτογραφίες των χορευτικών συγκροτημάτων. Αλλά παρατηρεί (και δίκαια) με κάποιο παράπονο: «γενικώς η κεφαλή πολύ ωραία μόνο που δεν διακρίνω ζουλούφια. Απ’ όσο θυμάμαι ο λαιμός πρέπει να είναι ανοιχτός (γυμνός) και η υποκαμίσα να είναι σχιστή δηλαδή να σταυρώνει πάνω στο στήθος». Οι παρατηρήσεις είναι πολύ σωστές και ας τις έχουν υπόψη τους οι σύγχρονοι ενδυματολόγοι μας ότι η κα Πούμπορα μιλάει από δική της αντίληψη και προσωπική εμπειρία. Δίκαιο έχει και για τα ζουλούφια, μόνο που αυτά ανήκουν πια στην κόμμωση του παλιού καιρού με τα μακριά μαλλιά, γιατί και αυτά ανήκουν πιά στο παρελθόν. Ευχαριστούμε θερμά την κυρία Eιρήνη Πούμπουρα για την επιστολή και για τη φωτογραφία. Δόμνα Κογκαλίδου – Μία Τραπεζουντία Κόρη Πρόκειται για ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον και πολύτιμο ντοκουμέντο, τόσο από άποψη φωτογραφικής τεκμηρίωσης όσο και από πλευράς βιωματικής/ενδυματολογικής κριτικής, καθώς συνοδεύεται από την πολύτιμη μαρτυρία μιας αυτόπτου μάρτυρος της εποχής, της Ειρήνης Πούμπουρα. Στις φωτογραφίες απεικονίζεται η Δόμνα Κογκαλίδου ως «Τραπεζουντία Κόρη» σε ένα κλασικό αστικό "Cabinet Portrait". Ακολουθεί η αναλυτική ιστορική, κοινωνική και λαογραφική ανάλυση της εικόνας:
1. Ιστορικό & Κοινωνικό Πλαίσιο
• Η Αστική Τάξη & τα Πρόσωπα: Η φωτογραφία προέρχεται από το αρχείο της Ειρήνης Πούμπουρα, θυγατέρας του διακεκριμένου Τραπεζούντιου ιατρού και κοινωνικού παράγοντα Αδαμαντίου Εφραιμίδη. Η σύνδεση αυτή υπογραμμίζει το υψηλό μορφωτικό και κοινωνικό επίπεδο των Ελλήνων της Τραπεζούντας.
• Διεθνείς Θεσμοί στον Πόντο: Η αναφορά στον σύζυγο της κ. Πούμπουρα, γιατρό που υπηρέτησε ως υγειονομικός επιθεωρητής της Service Sanitaire International (Διεθνής Υγειονομική Υπηρεσία) στην Τραπεζούντα, φανερώνει τον κοσμοπολίτικο χαρακτήρα, την στρατηγική σημασία και την διεθνή παρουσία στην πόλη.
2. Ενδυματολογική & Λαογραφική Ανάλυση
Η αμφίεση της Δόμνας Κογκαλίδου παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς συνδυάζει την παραδοσιακή δομή με μοναδικά, σπάνια στοιχεία:
Κοπή & Υφάσματα
• Η κεφαλή της κόρης κοσμείται από το κουρσίν (χρυσοκέντητη τάπλα – τεπελίκι)
• Υποκάμισο & Ζουπούνα: Φορά εσωτερικά το υποκάμισο (καμίσ') και από πάνω τηn ζουπούνα, η οποία πλαισιώνεται από ένα πλούσια διακοσμημένο βελούδινο επανωφόρι (κατηφέ).
• Ζουπούνα: Εντυπωσιακή ζουπούνα με πλούσια φλοράλ (ανθικά) μοτίβα, γεγονός που υποδηλώνει την επιρροή της αστικής μόδας και την εισαγωγή πολυτελών υφασμάτων στην Τραπεζούντα.
• Ζώνη & Κοσμήματα: Στη μέση διακρίνεται το διαγώνια δεμένο λαχόρι. Το στήθος κοσμούν διπλές χρυσές αλυσίδες και περιδέραια με χάντρες/κοράλλια.
Η Σπουδαιότητα των Παρατηρήσεων της Ειρήνης Πούμπουρα - Οι επισημάνσεις της κ. Πούμπουρα αποτελούν χρυσό κανόνα για την αυθεντικότητα της ποντιακής γυναικείας ενδυμασίας:
1. Τα Ζουλούφια: Σημειώνει την απουσία από τα ζουλούφια (τις παριές/τουφίτσες μαλλιών που πλαισίωναν το πρόσωπο), στοιχείο που χάθηκε όταν οι γυναίκες άρχισαν να υιοθετούν νεότερες, κοντότερες κομμώσεις.
2. Ο Ανοιχτός Λαιμός & η Υποκαμίσα: Τονίζει ότι ο λαιμός πρέπει να φαίνεται ανοιχτός (γυμνός) και η υποκαμίσα να είναι σχιστή (να σταυρώνει στο στήθος) – μια καίρια λεπτομέρεια που συχνά διαφεύγει από τις σύγχρονες αναπαραστάσεις.
Η συντακτική επιτροπή της Ποντιακής Εστίας.
Λεξιλόγιο
• Ζουλούφια = τσουλούφια
• Υποκαμίσα = πουκάμισο
• Σχιστή = ανοιχτή χωρίς κουμπιά – φοριέται με το ένα φύλλο επανωτά στο άλλο
Φωτογραφικό υλικό όπως η παρούσα φωτογραφία μπορεί να προέρχεται από Λευκώματα Συλλόγων, προσωπικές συλλογές, αναρτήσεις σε blogs ή sites όπως η Επιτροπή Ποντιακών Μελετών, το Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών, το Εθνικό Κέντρο τεκμηρίωσης και ηλεκτρονικού περιεχομένου, η Εγκυκλοπαίδεια Μείζονος Ελληνισμού, η Εγκυκλοπαίδεια του Ποντιακού Ελληνισμού, η Μέριμνα Ποντίων Κυρίων, δημοσιεύσεις σε βιβλία, περιοδικά και εφημερίδες, το Αρχείον Πόντου κ.ο.κ. και αποτελεί αρχειακό υλικό το οποίο ανήκει πρωτίστως στα εικονιζόμενα πρόσωπα, τις οικογένειες και τους απογόνους τους και κατά συνέπεια σε όλο τον ποντιακό λαό. Μέσω του Kotsari.com προβάλλονται για ιστορικούς και λαογραφικούς εκπαιδευτικούς λόγους, με την όσο το δυνατό πληρέστερη τεκμηρίωση, λεπτομερή αναφορά στα συστατικά στοιχεία προσδιορισμού, χρονολογίας, γεωγραφίας, λαογραφίας (γλωσσικού ιδιώματος), συγγενικών σχέσεων, ενδυματολογίας, ιστορικών συγκυριών και συσχετισμού με άλλο παρόμοιο υλικό από τον Πόντο. Σε κάθε περίπτωση γίνεται μια σοβαρή προσπάθεια ενδυνάμωσης-ενίσχυσης των φωτογραφιών αρχείου με όλα εκείνα τα στοιχεία (ιστορικά και λαογραφικά) τα οποία είναι ικανά να τις παρουσιάσουν στο σήμερα με όσο το δυνατό μεγαλύτερη πληρότητα πληροφοριών και στοιχείων για την καταγωγή και σημασία τους. Στην πλειονότητα τους οι παλιές ασπρόμαυρες φωτογραφίες έχουν επεξεργαστεί και επιχρωματιστεί με σεβασμό στα πρόσωπα που εικονίζονται, στις ενδυμασίες και στα δομικά μέρη της κάθε εικόνας καθώς στην αρχική τους μορφή τις περισσότερες φορές έχουν σχισίματα, ρωγμές, λείπουν κομμάτια ή τις έχει διαβρώσει ο χρόνος και η κακή αποθήκευση. Η σύγκριση μιας σχισμένης, φθαρμένης από τον χρόνο αυθεντικής φωτογραφίας με την αποκατεστημένη εκδοχή της αποδεικνύει την ουσιαστική σημασία της ψηφιακής διάσωσης των ιστορικών αρχείων. Πρόσωπα που κινδύνευαν να χαθούν κάτω από τις ρωγμές του χαρτιού, αποκτούν ξανά καθαρές εκφράσεις, επιτρέποντάς μας να συνδεθούμε άμεσα με την ιστορία τους
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com
