Ελληνίδες κόρες της Τραπεζούντας περί το 1900 (Φωτογραφείον Αδελφών Κακούλη)

Ελληνόπουλα της Τραπεζούντας με τις επιχώριες γιορτινές ενδυμασίες των Ελληνίδων του Πόντου.

Μια φωτογραφία σπάνιας ομορφιάς και ενδυματολογικής αρτιότητας απο το αρχείο του Φωτογραφικού Οίκου των Αδελφών Κακούλη της Τραπεζούντας στα τέλη του 1800 και αρχές του 1900. Οι κόρες σκεπάζουν την κεφαλή τους με το τσόχινο χρυσοκέντητο τεπελίκι (τάπλα) με τα φλουριά κεντημένα στο πέριξ του μικρού φεσιού. Τα μαλλιά τους είναι περίτεχνα χτενισμένα πίσω ώστε να είναι καθαρό όλο το κατσίν' (μέτωπο). Ήτο συνήθεια τα μαλλιά να σχηματίζουν στο πίσω μέρος της κοτύλας (αυχένα) μία ή και δύο τσάμιας (πλεξούδες). Εσωτερικά φορούν καμίσ' (βαμβακερό υποκάμισο) στο επάνω μέρος του κορμού, ενώ στο κάτω μέρος την πολύπτυχη μεταξωτή ή βαμβακερή βράκα (σαλβάρ'). Απο επάνω φορούν το κυρίως λώμμαν την ζουπούνα για την οποία έχω αναφερθεί αναλυτικά σε άλλες αναρτήσεις μου (ονόματα, ποιότητα υφασμάτων κτλ), Επάνω απο την ζουπούνα, στην μέση τους δένουν απαραιτήτως το μάλλινο λαχόρ' (σε άλλες περιπτώσεις το ολομέταξο κροσωτό ταραπουλούζ') και επάνω απο το λαχόρ' φορούν την ολομέταξη ποδήρη ποδιά η οποία λέγεται φοτά, ή ποδέα, ή εμποδέα. Η καθημερινή μάλλινη ή βαμβακερή εμποδέα με την καθημερινή παραδοσιακή ενδυμασία λεγόταν πισταμπάλ'. Αποτελεί σπάνια απεικόνιση αυτή η φωτογραφία καθώς δεν συνηθιζόταν τόσο νεαρής ηλικίας κόρες να φορούν την φοτά η οποία ήταν χαρακτηριστικό εξάρτημα της ενδυμασίας των αρκετά μεγαλύτερων ηλικιών. Ο στολισμός της παρούσας πολυτελούς ενδυμασίας ολοκληρώνεται με τους χρυσοκέντητους κατηφέδες (βελούδινα επανωφόρια), μάλιστα ο αριστερός κατηφές είναι το λεγόμενο κοντογούνι ενώ ο δεξιός φέρει περισσότερα κεντήματα - σιρίτια - γαϊτάνια - καντήλες. Τέλος τα κοσμήματα και τα δερμάτινα υποδήματα ολοκληρώνουν την τελική άριστη εικόνα των δύο κοριτσιών και δίνουν σε όλους μας ένα μάθημα άρτιας εμφάνισης των ενδυμασιών μας σε κάθε περίσταση. Παραδοσιακές ανδρικές & γυναικείες ενδυμασίες (φορεσιές) των Ελλήνων του Πόντου Αυτή η εκπληκτική φωτογραφία των Αδελφών Κακούλη δεν είναι απλώς ένα οικογενειακό ενθύμιο, αλλά ένας αληθινός εθνογραφικός θησαυρός που αποτυπώνει την αρχοντιά, την ευημερία και την πλούσια πολιτισμική κληρονομιά του Ελληνισμού της Τραπεζούντας στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ου αιώνα. Ακολουθεί η ιστορική, κοινωνική και λαογραφική ανάλυση της εικόνας, ενσωματώνοντας περισσότερες πολύτιμες πληροφορίες.
1. Ιστορικό & Κοινωνικό Πλαίσιο - Ο Φωτογραφικός Οίκος των Αδελφών Κακούλη
• Αστική Άνθηση & Τέχνη: Το φωτογραφείο των Αδελφών Κακούλη στην Τραπεζούντα υπήρξε σημείο αναφοράς για την αποτύπωση της αστικής και περιφερειακής ελίτ του Πόντου. Η τεχνική τους αρτιότητα, η χρήση «σκηνικών» (στήλες, τεχνητό φυσικό περιβάλλον) και ο προσεγμένος φωτισμός αναδεικνύουν την ποιότητα των υφασμάτων και των λεπτομερειών.
• Η Κοινωνική Τάξη: Η επίσκεψη σε ένα τέτοιο φωτογραφείο, φορώντας μια τόσο βαριά, πολυτελή ενδυμασία με μετάξια, βελούδα (κατηφέδες), χρυσοκεντήματα και τιμαλφή, υποδηλώνει μια οικογένεια υψηλής κοινωνικής και οικονομικής στάθμης της Τραπεζούντας.
Η Σπανιότητα της Ηλικιακής Απεικόνισης
• Φοτά σε Νεαρή Ηλικία: Η φοτά (ή ποδέα / εμποδέα) αποτελούσε εξάρτημα που φορούσαν κυρίως οι ωριμότερες, παντρεμένες γυναίκες. Η απεικόνιση τόσο νεαρών κοριτσιών με την πλήρη, επίσημη γιορτινή αμφίεση είναι σπάνια. Υποδηλώνει πιθανώς μια ιδιαίτερα σημαντική οικογενειακή ή θρησκευτική γιορτή, ή την διάθεση της οικογένειας να επιδείξει τον πλούτο και την προσήλωσή της στην παράδοση μέσα από ένα επίσημο "Cabinet Portrait".
2. Λαογραφική & Ενδυματολογική Ανατομία. Η αμφίεση των δύο κοριτσιών αποτελεί υπόδειγμα αρτιότητας και αυθεντικότητας:
Κεφαλή & Κόμμωση
• Τεπελίκι (Τάπλα): Το τσόχινο, χρυσοκέντητο μικρό φέσι στην κορυφή της κεφαλής, περιμετρικά στολισμένο με φλουριά, προσδίδει αίγλη και λάμψη.
• Κατσίν’ & Τσάμι͜ας: Τα μαλλιά είναι τραβηγμένα πίσω, αφήνοντας καθαρό το μέτωπο (κατσίν’), ενώ στο πίσω μέρος του αυχένα (κοτύλα) σχηματίζουν μία ή δύο πλεξούδες (Τσάμι͜ας), τηρώντας αυστηρά τους αισθητικούς κανόνες της κομμωτικής της εποχής εκείνης στον Πόντο.
Κορμός & Μέση
• Καμίσ’ & Σαλβάρ’: Η βάση της ενδυμασίας αποτελείται από το βαμβακερό υποκάμισο (καμίσ’) εσωτερικά και την πολύπτυχη μεταξωτή ή βαμβακερή βράκα (σαλβάρ’) στο κάτω μέρος.
• Ζουπούνα: Το θεμελιώδες φόρεμα/επενδύτης (λώμμαν) που αγκαλιάζει το σώμα.
• Λαχόρ’ / Ταραπουλούζ’: Στη μέση είναι δεμένο το μάλλινο λαχόρ’ με κρόσσια, το οποίο συγκρατεί τα ενδύματα και προσθέτει γεωμετρικότητα και χρώμα στην σιλουέτα.
Ποδιά & Επανωφόρια
• Φοτά (Ποδέα / Εμποδέα): Η μεταξωτή ποδήρης ποδιά, ριγέ/τετράγωνου μοτίβου, που καλύπτει το μπροστινό μέρος. Η καθημερινή της εκδοχή (πισταμπάλ’) ήταν μάλλινη ή βαμβακερή, ενώ εδώ βλέπουμε την πολυτελή, γιορτινή ολομέταξη εκδοχή της.
• Κατηφέδες (Βελούδινα Επανωφόρια): Αριστερή κόρη: Φορά το παραδοσιακό κοντογούνι με γούνινο γιακά/φοδράρισμα. Δεξιά κόρη: Φορά έναν πλούσια διακοσμημένο κατηφέ με σιρίτια, γαϊτάνια και καντήλες (πλούσια χρυσοκεντήματα).
Κοσμήματα & Υπόδηση:
• Τα περιδέραια, οι αλυσίδες, τα σκουλαρίκια και τα δερμάτινα υποδήματα συμπληρώνουν την εικόνα, προσφέροντας ένα ολοκληρωμένο «μάθημα» παραδοσιακής αισθητικής και αρχοντιάς.

Φωτογραφικό υλικό όπως η παρούσα φωτογραφία μπορεί να προέρχεται από Λευκώματα Συλλόγων, προσωπικές συλλογές, αναρτήσεις σε blogs ή sites όπως η Επιτροπή Ποντιακών Μελετών, το Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών, το Εθνικό Κέντρο τεκμηρίωσης και ηλεκτρονικού περιεχομένου, η Εγκυκλοπαίδεια Μείζονος Ελληνισμού, η Εγκυκλοπαίδεια του Ποντιακού Ελληνισμού, η Μέριμνα Ποντίων Κυρίων, δημοσιεύσεις σε βιβλία, περιοδικά και εφημερίδες, το Αρχείον Πόντου κ.ο.κ. και αποτελεί αρχειακό υλικό το οποίο ανήκει πρωτίστως στα εικονιζόμενα πρόσωπα, τις οικογένειες και τους απογόνους τους και κατά συνέπεια σε όλο τον ποντιακό λαό. Μέσω του Kotsari.com προβάλλονται για ιστορικούς και λαογραφικούς εκπαιδευτικούς λόγους, με την όσο το δυνατό πληρέστερη τεκμηρίωση, λεπτομερή αναφορά στα συστατικά στοιχεία προσδιορισμού, χρονολογίας, γεωγραφίας, λαογραφίας (γλωσσικού ιδιώματος), συγγενικών σχέσεων, ενδυματολογίας, ιστορικών συγκυριών και συσχετισμού με άλλο παρόμοιο υλικό από τον Πόντο. Σε κάθε περίπτωση γίνεται μια σοβαρή προσπάθεια ενδυνάμωσης-ενίσχυσης των φωτογραφιών αρχείου με όλα εκείνα τα στοιχεία (ιστορικά και λαογραφικά) τα οποία είναι ικανά να τις παρουσιάσουν στο σήμερα με όσο το δυνατό μεγαλύτερη πληρότητα πληροφοριών και στοιχείων για την καταγωγή και σημασία τους. Στην πλειονότητα τους οι παλιές ασπρόμαυρες φωτογραφίες έχουν επεξεργαστεί και επιχρωματιστεί με σεβασμό στα πρόσωπα που εικονίζονται, στις ενδυμασίες και στα δομικά μέρη της κάθε εικόνας καθώς στην αρχική τους μορφή τις περισσότερες φορές έχουν σχισίματα, ρωγμές, λείπουν κομμάτια ή τις έχει διαβρώσει ο χρόνος και η κακή αποθήκευση. Η σύγκριση μιας σχισμένης, φθαρμένης από τον χρόνο αυθεντικής φωτογραφίας με την αποκατεστημένη εκδοχή της αποδεικνύει την ουσιαστική σημασία της ψηφιακής διάσωσης των ιστορικών αρχείων. Πρόσωπα που κινδύνευαν να χαθούν κάτω από τις ρωγμές του χαρτιού, αποκτούν ξανά καθαρές εκφράσεις, επιτρέποντάς μας να συνδεθούμε άμεσα με την ιστορία τους.

Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία - Βασίλειος Β. Πολατίδης - www.kotsari.com 

Add comment