Κοδέσπαινα του Πόντου περί το 1910 με την επιχώρια παραδοσιακή της ζουπούνα και την φοτά
Μια Κοδέσπαινα ενδεδυμένη με την επιχώρια γιορτινή ενδυμασία των Ελληνίδων του Πόντου αθανατίζει ο φωτογραφικός φακός περί το 1910.
Δεν διασώζονται (δυστυχώς) τα στοιχεία της. Στην κεφαλή της φορά το δισκοειδές κεντητό τεπελίκι (τάπλα ραμμένη σε χαμηλό φέσι και πέριξ του φέρει κεντημένα φλουριά). Η ζουπούνα είναι μονόχρωμη και στην μέση της δένει εσωτερικά (απαραιτήτως) το λαχόρ' (μάλλινο ριγωτό ζωνάρι) και απο επάνω του δένει την παραδοσιακή εμποδέα ή ποδέα ή φοτά (μεταξωτή ριγωτή ποδιά) η οποία επικαλύπτει κατά μήκος σχεδόν όλη την ζουπούνα απο την μέση μέχρι κάτω στα πόδια. Κοσμήματα κοσμούν τ' αυτιά, τα δάχτυλα και το στήθος της ενώ απαραίτητα με την γιορτινή αυτή αμφίεση είναι τα δερμάτινα υποδήματα (κοντούρας, λουστρίνια ή μποτίνια). Τοπικές ενδυμασίες Κοτυώρων Πόντου (ανδρική και γυναικεία) - Άκογλου Ξενοφώντας - Η γυναικεία αμφίεση (φορεσιά - ενδυμασία) των Ελληνίδων στον Πόντο Ιστορικός, Κοινωνιολογικός & Λαογραφικός Σχολιασμός: «Πορτρέτο Ελληνίδας Κοδέσπαινας με Γιορτινή Ενδυμασία» (περ. 1910)
Η συγκεκριμένη φωτογραφία —τόσο στη σωζόμενη ασπρόμαυρη μορφή της όσο και στην πιστή επιχρωματισμένη εκδοχή της— αποτελεί ένα εξαιρετικής αισθητικής και ιστορικής σημασίας ντοκουμέντο. Παρόλο που τα στοιχεία της εικονιζόμενης (ονοματεπώνυμο, ακριβής τόπος) παραμένουν άγνωστα, η εικόνα συμπυκνώνει όλη την αρχοντιά, την κοινωνική επιβλητικότητα και την ενδυματολογική παράδοση των Ελληνίδων του Πόντου στις αρχές του 20ου αιώνα.
1. Λαογραφική & Ενδυματολογική Ανάλυση
Η αμφίεση της εικονιζόμενης αποτελεί το πρότυπο δείγμα της επίσημης/γιορτινής γυναικείας φορεσιάς:
• Τεπελίκι (Τάπλα): Στην κορυφή της κεφαλής διακρίνεται καθαρά το δισκοειδές κεντητό τεπελίκι (τάπλα ραμμένη σε χαμηλό φέσι), το οποίο περιβάλλεται από κεντημένα φλουριά. Αποτελεί σύμβολο της έγγαμης γυναίκας και της κοινωνικής της τάξης.
• Ζουπούνα: Ο βασικός ποδήρης χιτώνας (ζουπούνα) εμφανίζεται σε μονόχρωμο ύφασμα, με το χαρακτηριστικό βαθύ άνοιγμα στο στήθος, αφήνοντας να φανεί το λευκό εσωτερικό υποκάμισο/στέρνα.
• Λαχόρ' & Εμποδέα / Ποδέα / Φοτά: Εσωτερικά στη μέση δένεται απαραιτήτως το μάλλινο ριγωτό ζωνάρι (λαχόρ'), προσφέροντας σταθερότητα και στήριξη. Εξωτερικά, επικαλύπτοντας σχεδόν όλο το μήκος της ζουπούνας από τη μέση μέχρι τα υποδήματα, φοριέται η μεταξωτή ριγωτή ποδιά (εμποδέα / ποδέα / φοτά / πισ̌ταμπάλ’ ). Η κατακόρυφη ρίγα δίνει μια ιδιαίτερη δωρική κομψότητα στην φιγούρα.
• Κοσμήματα & Υποδήματα: Στο στήθος και στο λαιμό κρέμονται μακριές αλυσίδες/κοσμήματα, ενώ διακρίνονται δαχτυλίδια στα χέρια και σκουλαρίκια. Στο κάτω μέρος προβάλλουν τα απαραίτητα για τη γιορτινή αυτή αμφίεση δερμάτινα υποδήματα (κοντούρας, λουστρίνια ή μποτίνια).
2. Κοινωνικό & Ιστορικό Πλαίσιο
• Η Στάση της Κοδέσπαινας: Η εικονιζόμενη στέκεται όρθια, με το ένα χέρι στη μέση (κλασική στάση αυτοπεποίθησης και λεβεντιάς) και το άλλο να ακουμπά σταθερά στην πλάτη της πολυθρόνας. Η στάση του σώματος και το βλέμμα της αποπνέουν το κύρος της Κοδέσπαινας — της κυράς του σπιτιού που διαχειρίζεται το νοικοκυριό και αποτελεί τον συνεκτικό ιστό της οικογένειας.
• Η Αστική/Φωτογραφική Σκηνοθεσία: Η φωτογράφιση έχει γίνει σε οργανωμένο φωτογραφικό εργαστήριο της εποχής (περί το 1910). Το ζωγραφισμένο υφασμάτινο φόντο (ντεκόρ) με τα μεγάλα ανθοφόρα μοτίβα και η ευρωπαϊκή ξυλόγλυπτη καρέκλα με την πράσινη βελούδινη επένδυση μαρτυρούν την άνθηση της φωτογραφικής τέχνης στα αστικά και ημιαστικά κέντρα του Πόντου (όπως η Τραπεζούντα, η Αμισός, η Κερασούντα κ.ά.) και την οικονομική ευημερία των ελληνικών νοικοκυριών πριν από τις τραγικές περιπέτειες της γενοκτονίας και του ξεριζωμού.
Φωτογραφικό υλικό όπως η παρούσα φωτογραφία μπορεί να προέρχεται από Λευκώματα Συλλόγων, προσωπικές συλλογές, αναρτήσεις σε blogs ή sites όπως η Επιτροπή Ποντιακών Μελετών, το Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών, το Εθνικό Κέντρο τεκμηρίωσης και ηλεκτρονικού περιεχομένου, η Εγκυκλοπαίδεια Μείζονος Ελληνισμού, η Εγκυκλοπαίδεια του Ποντιακού Ελληνισμού, η Μέριμνα Ποντίων Κυρίων, δημοσιεύσεις σε βιβλία, περιοδικά και εφημερίδες, το Αρχείον Πόντου κ.ο.κ. και αποτελεί αρχειακό υλικό το οποίο ανήκει πρωτίστως στα εικονιζόμενα πρόσωπα, τις οικογένειες και τους απογόνους τους και κατά συνέπεια σε όλο τον ποντιακό λαό. Μέσω του Kotsari.com προβάλλονται για ιστορικούς και λαογραφικούς εκπαιδευτικούς λόγους, με την όσο το δυνατό πληρέστερη τεκμηρίωση, λεπτομερή αναφορά στα συστατικά στοιχεία προσδιορισμού, χρονολογίας, γεωγραφίας, λαογραφίας (γλωσσικού ιδιώματος), συγγενικών σχέσεων, ενδυματολογίας, ιστορικών συγκυριών και συσχετισμού με άλλο παρόμοιο υλικό από τον Πόντο. Σε κάθε περίπτωση γίνεται μια σοβαρή προσπάθεια ενδυνάμωσης-ενίσχυσης των φωτογραφιών αρχείου με όλα εκείνα τα στοιχεία (ιστορικά και λαογραφικά) τα οποία είναι ικανά να τις παρουσιάσουν στο σήμερα με όσο το δυνατό μεγαλύτερη πληρότητα πληροφοριών και στοιχείων για την καταγωγή και σημασία τους. Στην πλειονότητα τους οι παλιές ασπρόμαυρες φωτογραφίες έχουν επεξεργαστεί και επιχρωματιστεί με σεβασμό στα πρόσωπα που εικονίζονται, στις ενδυμασίες και στα δομικά μέρη της κάθε εικόνας καθώς στην αρχική τους μορφή τις περισσότερες φορές έχουν σχισίματα, ρωγμές, λείπουν κομμάτια ή τις έχει διαβρώσει ο χρόνος και η κακή αποθήκευση. Η σύγκριση μιας σχισμένης, φθαρμένης από τον χρόνο αυθεντικής φωτογραφίας με την αποκατεστημένη εκδοχή της αποδεικνύει την ουσιαστική σημασία της ψηφιακής διάσωσης των ιστορικών αρχείων. Πρόσωπα που κινδύνευαν να χαθούν κάτω από τις ρωγμές του χαρτιού, αποκτούν ξανά καθαρές εκφράσεις, επιτρέποντάς μας να συνδεθούμε άμεσα με την ιστορία τους.
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία - Βασίλειος Β. Πολατίδης - www.kotsari.com
