Οικογένεια Ελλήνων της Τραπεζούντας περί το 1900
Τραπεζούντα αρχές του 1900. Φωτογραφίζονται συγγενικά πρόσωπα σε στούντιο της Τραπεζούντας.
Όπως συμβαίνει πολλές φορές και σε άλλο αρχειακό φωτογραφικό υλικό (δυστυχώς) κι εδώ τα στοιχεία των εικονιζόμενων προσώπων δεν μας είναι γνωστά. Οι γυναίκες φορούν τις παραδοσιακές επιχώριες ενδυμασίες των Ελληνίδων του Πόντο οι οποίες σε ένα γενικό πλαίσιο διαφέρουν στα βασικά τους μέρη σύμφωνα με την ηλικία και την κοινωνική τους θέση των γυναικών. Οι άνδρες έχουν υιοθετήσει προ πολλού τα ευρωπαϊκά ενδύματα σε αντικατάσταση των παραδοσιακών. Παραδοσιακές ανδρικές & γυναικείες ενδυμασίες (φορεσιές) των Ελλήνων του Πόντου Ιστορικός, Κοινωνιολογικός & Λαογραφικός Σχολιασμός: «Οικογένεια εκ Τραπεζούντος» (Αρχές 1900, Φωτογραφικό Στούντιο Τραπεζούντας)
Η συγκεκριμένη φωτογραφία —τόσο στο πρωτότυπο ασπρόμαυρο τεκμήριο όσο και στην εξαιρετική επιχρωματισμένη απόδοσή της— αποτελεί ένα ανεκτίμητο δείγμα της αστικής οικογενειακής ζωής των Ελλήνων της Τραπεζούντας στις αρχές του 20ου αιώνα.
1. Κοινωνική Διάρθρωση & Οικογενειακή Ιεραρχία
• Η Κεντρική Φιγούρα (Μητέρα / Δέσποινα του Οίκου): Η καθιστή γυναίκα στο κέντρο αποτελεί τον συνδετικό κρίκο και τον πυρήνα της οικογένειας. Η τοποθέτησή της στο κέντρο, πλαισιωμένη από τα νεότερα μέλη και τον άνδρα της οικογένειας, δηλώνει τον σεβασμό και τον κεντρικό ρόλο της γυναίκας-μητέρας στο ποντιακό νοικοκυριό.
• Ηλικιακές & Κοινωνικές Διαφοροποιήσεις: Όπως σημειώνω παραπάνω, οι γυναικείες ενδυμασίες διαφέρουν στα βασικά τους μέρη ανάλογα με την ηλικία και την κοινωνική/οικογενειακή θέση: Η καθιστή μητέρα φέρει πιο συγκρατημένα, αρχοντικά χρώματα και την παραδοσιακή ποδιά (φοτά), σύμβολο της οικοκυράς. Τα δύο νεαρά κορίτσια (οι κόρες) φέρουν πιο φωτεινούς συνδυασμούς, έντονα κεντήματα, πλούσιες πλεξούδες (τσ̌άμι͜ας) και διακριτικά κοσμήματα που αρμόζουν σε ανύπαντρες ή νεαρές γυναίκες της αστικής τάξης.
2. Λαογραφική & Ενδυματολογική Ανάλυση
Α. Γυναικεία Ενδυμασία (Ζουπούνα). Οι τρεις γυναίκες φορούν την πολυτελή γιορτινή επιχώρια ενδυμασία των Ελληνίδων του Πόντου:
• Ζουπούνα & Κατηφές: Οι ποδήρεις μεταξωτές/υφαντές ζουπούνες συνδυάζονται με τα βελούδινα σακάκια-πανωφόρια (κατηφέδες), φιλοτεχνημένα με την περίτεχνη συρματερή τέχνη (χρυσοκεντήματα/ασημοκεντήματα).
• Κεφαλόδεσμος & Κοσμήματα: Και οι τρεις γυναίκες φορούν στο κεφάλι το κουρσίν (χρυσοκέντητο φέσι/τεπελίκι) στολισμένο με φλουριά. Διακρίνονται τα παραδοσιακά σκουλαρίκια (λιρίτσας), αλυσίδες λαιμού με χρυσά νομίσματα και δαχτυλίδια, που φανερώνουν την οικονομική ευρωστία της οικογένειας.
• Ζωνάρια & Ποδιές: Στη μέση είναι δεμένα τα μεταξωτά ταραπουλούζια και τα μάλλινα λαχόρια, ενώ η καθιστή μητέρα φέρει τη χαρακτηριστική ριγωτή ποδιά (φοτά) με τις φαρδιές λωρίδες.
Β. Ανδρική Ενδυμασία (Εξευρωπαϊσμός)
• Η Υιοθέτηση του Ευρωπαϊκού Κοστουμιού: Ο άνδρας της οικογένειας (στο πίσω μέρος) επιβεβαιώνει πλήρως την τάση των αρχών του 1900 στα μεγάλα αστικά κέντρα του Πόντου, όπως η Τραπεζούντα. Οι άνδρες έχουν αντικαταστήσει προ πολλού την παραδοσιακή ζίπκα με το ευρωπαϊκό κοστούμι (σακάκι, γιλέκο, πουκάμισο και γραβάτα).
• Κοινωνικό Μήνυμα: Η συνύπαρξη της παραδοσιακής γυναικείας ζουπούνας και του ευρωπαϊκού ανδρικού κοστουμιού αποτυπώνει το πέρασμα του Ποντιακού Ελληνισμού στον εκσυγχρονισμό, όπου οι άνδρες συνδέονται με το εμπόριο και τις εξωτερικές ευρωπαϊκές επαφές, ενώ οι γυναίκες διατηρούν ως θεματοφύλακες την επιχώρια πολιτισμική παράδοση.
3. Η Αξία της Φωτογραφίας Στούντιο: Οι πόζες, η αυστηρή στάση του σώματος, το καθαρό βλέμμα προς τον φακό και η επιμελημένη αμφίεση αποδεικνύουν ότι η επίσκεψη στο φωτογραφικό στούντιο της Τραπεζούντας αποτελούσε ένα σημαντικό κοινωνικό γεγονός. Αν και τα ονόματα των εικονιζόμενων παραμένουν άγνωστα, η εικόνα αυτή διασώζει την αρχοντιά, το ήθος και τον υψηλό πολιτισμό της ποντιακής οικογένειας λίγα χρόνια πριν από τις τραγικές περιπέτειες του ξεριζωμού.
Φωτογραφικό υλικό όπως η παρούσα φωτογραφία μπορεί να προέρχεται από Λευκώματα Συλλόγων, προσωπικές συλλογές, αναρτήσεις σε blogs ή sites όπως η Επιτροπή Ποντιακών Μελετών, το Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών, το Εθνικό Κέντρο τεκμηρίωσης και ηλεκτρονικού περιεχομένου, η Εγκυκλοπαίδεια Μείζονος Ελληνισμού, η Εγκυκλοπαίδεια του Ποντιακού Ελληνισμού, η Μέριμνα Ποντίων Κυρίων, δημοσιεύσεις σε βιβλία, περιοδικά και εφημερίδες, το Αρχείον Πόντου κ.ο.κ. και αποτελεί αρχειακό υλικό το οποίο ανήκει πρωτίστως στα εικονιζόμενα πρόσωπα, τις οικογένειες και τους απογόνους τους και κατά συνέπεια σε όλο τον ποντιακό λαό. Μέσω του Kotsari.com προβάλλονται για ιστορικούς και λαογραφικούς εκπαιδευτικούς λόγους, με την όσο το δυνατό πληρέστερη τεκμηρίωση, λεπτομερή αναφορά στα συστατικά στοιχεία προσδιορισμού, χρονολογίας, γεωγραφίας, λαογραφίας (γλωσσικού ιδιώματος), συγγενικών σχέσεων, ενδυματολογίας, ιστορικών συγκυριών και συσχετισμού με άλλο παρόμοιο υλικό από τον Πόντο. Σε κάθε περίπτωση γίνεται μια σοβαρή προσπάθεια ενδυνάμωσης-ενίσχυσης των φωτογραφιών αρχείου με όλα εκείνα τα στοιχεία (ιστορικά και λαογραφικά) τα οποία είναι ικανά να τις παρουσιάσουν στο σήμερα με όσο το δυνατό μεγαλύτερη πληρότητα πληροφοριών και στοιχείων για την καταγωγή και σημασία τους. Στην πλειονότητα τους οι παλιές ασπρόμαυρες φωτογραφίες έχουν επεξεργαστεί και επιχρωματιστεί με σεβασμό στα πρόσωπα που εικονίζονται, στις ενδυμασίες και στα δομικά μέρη της κάθε εικόνας καθώς στην αρχική τους μορφή τις περισσότερες φορές έχουν σχισίματα, ρωγμές, λείπουν κομμάτια ή τις έχει διαβρώσει ο χρόνος και η κακή αποθήκευση. Η σύγκριση μιας σχισμένης, φθαρμένης από τον χρόνο αυθεντικής φωτογραφίας με την αποκατεστημένη εκδοχή της αποδεικνύει την ουσιαστική σημασία της ψηφιακής διάσωσης των ιστορικών αρχείων. Πρόσωπα που κινδύνευαν να χαθούν κάτω από τις ρωγμές του χαρτιού, αποκτούν ξανά καθαρές εκφράσεις, επιτρέποντάς μας να συνδεθούμε άμεσα με την ιστορία τους.
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com
