Ελληνίδες αρχόντισσες απο το Καδήκιοϊ (Άνω Αμισό) περί τις αρχές του 1900.
Αρχόντισσες απο το Καδήκιοϊ (Άνω Αμισό) περί τις αρχές του 1900.
Η πρώτη φέρει τεπελήκ (τάπλα) με χρυσές λίρες ενώ η άλλη κουρσίν (για το κουρσίν επισυνάπτω φωτογραφία στην παρούσα ανάρτηση προκειμένου να γίνει σαφής η διαφορά της απο την τάπλα). Το Κουρσίν ή Κούρσιν ή Τάπλα ήτο κάλυμμα κεφαλής της γυναικείας ενδυμασίας κατασκευασμένο απο χαμηλό τσόχινο φέσι ενισχυμένο με έλασμα και καλυμμένο με μαντήλι. Ήτο διακοσμημένο με συρμακέζικη τεχνική και λείπουν τα φλουριά που στόλιζαν το γύρω της τάπλας. Το Τεπελίκι ή τάπλα ήτο κάλυμμα κεφαλής της γυναικείας ενδυμασίας απο χαμηλό τσόχινο φέσι ενισχυμένο με έλασμα και καλυμμένο με μαντήλι. Η οριζόντια επιφάνεια καλύπτεται με ασημένιο δίσκο διακοσμημένο με έκτυπα ανθεμωτά σχέδια, ή με ομόκεντρους κύκλους απο φλουριά τα οποία ράβονται φολιδωτά. Σε μεταγενέστερα χρόνια προστέθηκαν κοινά μεταλλικά στοιχεία σε υποκατάσταση των αυθεντικών φλουριών (φωτο Κουρσίν απο τα Σούρμενα του Πόντου και Τεπελικίου απο την Τραπεζούντα). Γενικότερα και κατά τα άλλα η ενδυμασία που φορούν οι δύο Αμισινές κόρες είναι η κοινή γυναικεία ενδυμασία των Ελληνίδων του Πόντου με την διαφορά οτι το κοντογούνι και τα αντεριά είναι κοντύτερα σε μήκος. Παραδοσιακές ανδρικές & γυναικείες ενδυμασίες (φορεσιές) των Ελλήνων του Πόντου Αμισός (Σαμψούντα) - Πάφρα Πόντου. Ιστορία, Χοροί, ήθη, έθιμα, παραδόσεις. Αυτή η φωτογραφία από το Καδήκιοϊ (Άνω Αμισό) στις αρχές του 20ου αιώνα είναι ένα πραγματικό διαμάντι της ποντιακής λαογραφίας, και οι παρατηρήσεις μου πάνω στα εξαρτήματα της κεφαλής συμπληρώνουν την εικόνα με τον πιο επιστημονικό και εύστοχο τρόπο.
1. Τα Καλύμματα Κεφαλής: Τεπελήκ - Κουρσίν
Η σύγκριση που γίνεται ανάμεσα στα δύο κεφαλοκαλύμματα είναι κομβική για την κατανόηση της τοπικής ενδυματολογικής διαστρωμάτωσης:
• Το Τεπελήκ (Τάπλα): Η όρθια κοπέλα αριστερά φέρει το κλασικό τεπελήκ, όπου ο ασημένιος δίσκος/τάπλα στην κορυφή και τα φλουριά περιμετρικά δηλώνουν αμέσως την οικονομική επιφάνεια και την κοινωνική της τάξη (αρχόντισσα). Ο επιχρωματισμός τονίζει υπέροχα τη μεταλλική λάμψη των νομισμάτων που πλαισιώνουν το πρόσωπο.
• Το Κουρσίν: Η καθιστή κοπέλα δεξιά φέρει το κουρσίν, το οποίο —όπως σημειώνω— στερείται των κρεμαστών φλουριών περιμετρικά και στηρίζεται στη συρμακέζικη τεχνική και στη λιτότερη γραμμή του.
2. Οι Ιδιαιτερότητες της Αμισινής Ενδυμασίας - Η παρατήρησή για το μήκος στο κοντογούνι και στα αντεριά είναι εξαιρετικά καίρια:
• Κοντύτερα Αντεριά & Κοντογούνια: Σε αντίθεση με την πιο βαριά, μακριά ζουπούνα της Τραπεζούντας ή της Κερασούντας, η αμφίεση στην περιφέρεια της Αμισού (Σαμψούντας) παρουσιάζει μια σχετική προσαρμοστικότητα και ελαφράδα. Τα κοντύτερα πανωφόρια επιτρέπουν να φαίνονται πιο καθαρά τα πλούσια, μεταξωτά ή βαμβακερά σαλβάρια με τα περίτεχνα λαχούρια και τα floral μοτίβα.
• Πλούσια Κοσμήματα: Τα βαριά επιστήθια κοσμήματα (κολιέ με μεγάλες ασημένιες ή χρυσές υποδιαιρέσεις/πλάκες) συμπληρώνουν την εικόνα, δημιουργώντας μια αίσθηση πλούτου που συνάδει απόλυτα με τον όρο «Αρχόντισσες».
3. Η Αισθητική του Επιχρωματισμού. Βλέποντας την εξέλιξη από την ασπρόμαυρη φωτογραφία στην επιχρωματισμένη εκδοχή:
• Ανάδειξη των Υφασμάτων: Ο επιχρωματισμός φέρνει στην επιφάνεια την αντίθεση των υφών — το βαθύ μπλε/πορφυρό βελούδο στα μανίκια, την μεταξωτή υφή στο σαλβάρι και τα χρυσοκέντητα λαχούρια στην μέση.
• Ζωντάνια στο Βλέμμα: Το επιχρωματισμένο αποτέλεσμα αποδίδει στα πρόσωπα των δύο γυναικών μια φυσική, σχεδόν σύγχρονη εκφραστικότητα, βγάζοντάς τες από την «ψυχρότητα» του αρχειακού χαρτιού.
Σύνοψη: Η φωτογραφία αυτή δεν αποτυπώνει απλώς δύο γυναίκες με τοπικές φορεσιές· καταγράφει την αισθητική υπεροχή και την αστική φινέτσα του Ελληνισμού της Άνω Αμισού, όπου η παράδοση συναντά την τοπική αρχοντιά.
Φωτογραφικό υλικό όπως η παρούσα φωτογραφία μπορεί να προέρχεται από Λευκώματα Συλλόγων, προσωπικές συλλογές, αναρτήσεις σε blogs ή sites όπως η Επιτροπή Ποντιακών Μελετών, το Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών, το Εθνικό Κέντρο τεκμηρίωσης και ηλεκτρονικού περιεχομένου, η Εγκυκλοπαίδεια Μείζονος Ελληνισμού, η Εγκυκλοπαίδεια του Ποντιακού Ελληνισμού, η Μέριμνα Ποντίων Κυρίων, δημοσιεύσεις σε βιβλία, περιοδικά και εφημερίδες, το Αρχείον Πόντου κ.ο.κ. και αποτελεί αρχειακό υλικό το οποίο ανήκει πρωτίστως στα εικονιζόμενα πρόσωπα, τις οικογένειες και τους απογόνους τους και κατά συνέπεια σε όλο τον ποντιακό λαό. Μέσω του Kotsari.com προβάλλονται για ιστορικούς και λαογραφικούς εκπαιδευτικούς λόγους, με την όσο το δυνατό πληρέστερη τεκμηρίωση, λεπτομερή αναφορά στα συστατικά στοιχεία προσδιορισμού, χρονολογίας, γεωγραφίας, λαογραφίας (γλωσσικού ιδιώματος), συγγενικών σχέσεων, ενδυματολογίας, ιστορικών συγκυριών και συσχετισμού με άλλο παρόμοιο υλικό από τον Πόντο. Σε κάθε περίπτωση γίνεται μια σοβαρή προσπάθεια ενδυνάμωσης-ενίσχυσης των φωτογραφιών αρχείου με όλα εκείνα τα στοιχεία (ιστορικά και λαογραφικά) τα οποία είναι ικανά να τις παρουσιάσουν στο σήμερα με όσο το δυνατό μεγαλύτερη πληρότητα πληροφοριών και στοιχείων για την καταγωγή και σημασία τους. Στην πλειονότητα τους οι παλιές ασπρόμαυρες φωτογραφίες έχουν επεξεργαστεί και επιχρωματιστεί με σεβασμό στα πρόσωπα που εικονίζονται, στις ενδυμασίες και στα δομικά μέρη της κάθε εικόνας καθώς στην αρχική τους μορφή τις περισσότερες φορές έχουν σχισίματα, ρωγμές, λείπουν κομμάτια ή τις έχει διαβρώσει ο χρόνος και η κακή αποθήκευση. Η σύγκριση μιας σχισμένης, φθαρμένης από τον χρόνο αυθεντικής φωτογραφίας με την αποκατεστημένη εκδοχή της αποδεικνύει την ουσιαστική σημασία της ψηφιακής διάσωσης των ιστορικών αρχείων. Πρόσωπα που κινδύνευαν να χαθούν κάτω από τις ρωγμές του χαρτιού, αποκτούν ξανά καθαρές εκφράσεις, επιτρέποντάς μας να συνδεθούμε άμεσα με την ιστορία τους.
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com
