Το ζεύγος Ευθύμιου και Πηνελόπης Καλεβρά (πιθανώς απο την Τραπεζούντα) αρχές του 1900
Ευθύμιος και Πηνελόπη Καλεβρά (πιθανώς απο την Τραπεζούντα). Περισσότερα στοιχεία για τους εικονιζόμενους, την καταγωγή, τον τόπο και χρόνο της φωτογράφησης δεν παρέχονται.
Η πρωτότυπη φωτογραφία υπάρχει στο λεύκωμα και στην έκθεση της Μέριμνας Ποντίων Κυριών στην Θεσσαλονίκη. Περί της ενδυμασίας (αμφιέσεως) πολλάκις έχω τοποθετηθεί αναλυτικά κι αυτή η φωτογραφία ακολουθεί ακριβώς τον τύπο της εποχής τέλη 1800 με αρχές του 1900. Οι άνδρες ενδύονται τα ευρωπαϊκά κοστούμια ενώ οι γυναίκες εμφανίζουν επιμονή και προσήλωση στον παραδοσιακό τρόπο ένδυσης με την χαρακτηριστική ελληνική γιορτινή ζουπούνα και τα παρελκόμενα της. Η μεγαλύτερης ηλικίας γυναίκες δεν φορούσαν τάπλα (τεπελίκι) παρά μόνο τσίτ' (μαντήλα) πολλάκις ανοιχτή κι όχι δεμένη (όπως στην παρούσα φωτογραφία). Εσωτερικά πέρα των κατάσαρκων εσωρούχων φορούσαν το καμίσ' (βαμβακερό δαντελωτό υποκάμισο με μακρύ μανίκι), την ζουπούνα (αντερί ή εντερί) που αποτελεί το κύριο ένδυμα απο όπου όλη η ενδυμασία λαμβάνει το όνομα της. Η ζουπούνα κατασκευαζόταν απο πολλά ήδη υφασμάτων. Στην μέση ζώνεται το μάλλινο λαχόρι και απο επάνω του τοποθετείται η μεταξωτή ριγωτή φοτά. Τα κοσμήματα και τα δερμάτινα υποδήματα ολοκληρώνουν την γυναικεία ενδυμασία. Περισσότερα και αναλυτικότερα περί της ανδρικής και γυναικείας αμφιέσεως στον Πόντο μπορείτε να αντλήσετε απο τις αντίστοιχες αναρτήσεις-αφιερώματα στο site μου. Παραδοσιακές ανδρικές & γυναικείες ενδυμασίες (φορεσιές) των Ελλήνων του Πόντου - Ζωντανεύοντας τις μνήμες των Ελλήνων του Πόντου Αυτή η θαυμάσια φωτογραφία τύπου Cabinet Portrait του ζεύγους Ευθύμιου και Πηνελόπης Καλεβρά (πιθανώς από την Τραπεζούντα, τέλη 19ου με αρχές 20ου αιώνα), η οποία θησαυρίζεται στο λεύκωμα και την έκθεση της Μέριμνας Ποντίων Κυριών στη Θεσσαλονίκη, αποτελεί ένα υποδειγματικό ιστορικό και λαογραφικό τεκμήριο.
1. Διπολισμός στην Ενδυμασία: Δυτικός Αστισμός & Ποντιακή Παράδοση. Η εικόνα αποτυπώνει με τον πιο ανάγλυφο τρόπο το διπλό κοινωνικό πρόσωπο του Ποντιακού Ελληνισμού στην καμπή του αιώνα:
• Ο Έλληνας του Πόντου (Ευθύμιος Καλεβράς): Ενδύεται ευρωπαϊκό κοστούμι (σακάκι, γιλέκο, παντελόνι) συνδυασμένο με λευκό πουκάμισο και γραβάτα, ακολουθώντας την τάση των ανδρών των αστικών κέντρων να υιοθετούν την δυτική αμφίεση. Το επιβλητικό του μουστάκι και η στιβαρή στάση του σώματος συμπληρώνουν την εικόνα του ευγενούς οικογενειάρχη της εποχής.
• Η Ελληνίδα του Πόντου (Πηνελόπη Καλεβρά): Εμφανίζει την ακλόνητη προσήλωση και επιμονή στον παραδοσιακό τρόπο ένδυσης. Φορά την επιβλητική, γιορτινή ζουπούνα (αντερί/εντερί) από πολυτελές ύφασμα με πλούσια φυτικά/κεντητά μοτίβα στα μανίκια. Εσωτερικά & Εξωτερικά Ενδύματα: Διακρίνεται το βαμβακερό δαντελωτό υποκάμισο (καμίσ’) στο στήθος. Στη μέση ζώνεται το μάλλινο λαχόρι και από πάνω τοποθετείται η εντυπωσιακή μεταξωτή ριγωτή φοτά (στην επιχρωματισμένη εκδοχή αποδίδεται με εξαιρετικές αντιθέσεις ώχρας και βαθέος πορφυρού/βυσσινί). Κάλυμμα Κεφαλής & Κόμμωση: Οι γυναίκες μεγαλύτερης ηλικίας δεν φορούσαν τάπλα/τεπελίκι, αλλά μόνο λετσ̌έκ’ - τσίτ’ (μαντήλα). Εδώ, η μαντήλα πέφτει ανοιχτή και άδετη, μπροστά στους ώμους. Κοσμήματα & Υπόδηση: Το σύνολο ολοκληρώνεται από διπλή σειρά μαργαριταρένιων κολιέ/περιδέραιων στο στήθος, δαχτυλίδια στα χέρια και τα κατάλληλα δερμάτινα υποδήματα.
2. Σκηνογραφία & Αισθητική της Φωτογραφίας
• Οικιακός / Αρχιτεκτονικός Χώρος: Το ζευγάρι φωτογραφίζεται στο πλαίσιο μιας επιβλητικής εξωτερικής εισόδου/μαρμάρινου πυλώνα με σκοτεινό βάθος, που προσδίδει βάθος πεδίου και μνημειακότητα στην λήψη.
• Το Τραπεζάκι με το γλαστράκι: Στο κέντρο, ανάμεσα στον Ευθύμιο και την Πηνελόπη, δεσπόζει ένα κομψό, ψηλό ξύλινο τραπεζάκι με μια γλάστρα ανθισμένα γεράνια. Το στοιχείο αυτό λειτουργεί τόσο ως αισθητικός άξονας ισορροπίας στη σύνθεση όσο και ως σύμβολο νοικοκυροσύνης και σπιτικής φροντίδας.
• Στάση & Εκφράσεις: Στέκονται ισότιμα, δίπλα-δίπλα, με ευθεία βλέμματα προς τον φακό, αποπνέοντας αξιοπρέπεια, ήρεμη αυτοπεποίθηση και οικογενειακή συνοχή.
3. Η Αξία του Επιχρωματισμού. Η παράλληλη εξέταση της αυθεντικής κάρτας Cabinet Portrait και της επιχρωματισμένης εκδοχής αναδεικνύει:
α. Τον πλούτο των χρωμάτων στη γυναικεία φορεσιά (το χρυσαφί-κίτρινο και το βυσσινί της φωτάς, σε συνδυασμό με τις γήινες αποχρώσεις της ζουπούνας).
β. Τη φυσικότητα των υφών (το μάλλινο ύφασμα του ανδρικού κοστουμιού, το μετάξι της φωτάς, τα πέταλα των λουλουδιών).
γ. Την εκφραστικότητα των προσώπων, κάνοντας το ζεύγος Καλεβρά να μοιάζει διαχρονικό και ζωντανό.
Φωτογραφικό υλικό όπως η παρούσα φωτογραφία μπορεί να προέρχεται από Λευκώματα Συλλόγων, προσωπικές συλλογές, αναρτήσεις σε blogs ή sites όπως η Επιτροπή Ποντιακών Μελετών, το Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών, το Εθνικό Κέντρο τεκμηρίωσης και ηλεκτρονικού περιεχομένου, η Εγκυκλοπαίδεια Μείζονος Ελληνισμού, η Εγκυκλοπαίδεια του Ποντιακού Ελληνισμού, η Μέριμνα Ποντίων Κυρίων, δημοσιεύσεις σε βιβλία, περιοδικά και εφημερίδες, το Αρχείον Πόντου κ.ο.κ. και αποτελεί αρχειακό υλικό το οποίο ανήκει πρωτίστως στα εικονιζόμενα πρόσωπα, τις οικογένειες και τους απογόνους τους και κατά συνέπεια σε όλο τον ποντιακό λαό. Μέσω του Kotsari.com προβάλλονται για ιστορικούς και λαογραφικούς εκπαιδευτικούς λόγους, με την όσο το δυνατό πληρέστερη τεκμηρίωση, λεπτομερή αναφορά στα συστατικά στοιχεία προσδιορισμού, χρονολογίας, γεωγραφίας, λαογραφίας (γλωσσικού ιδιώματος), συγγενικών σχέσεων, ενδυματολογίας, ιστορικών συγκυριών και συσχετισμού με άλλο παρόμοιο υλικό από τον Πόντο. Σε κάθε περίπτωση γίνεται μια σοβαρή προσπάθεια ενδυνάμωσης-ενίσχυσης των φωτογραφιών αρχείου με όλα εκείνα τα στοιχεία (ιστορικά και λαογραφικά) τα οποία είναι ικανά να τις παρουσιάσουν στο σήμερα με όσο το δυνατό μεγαλύτερη πληρότητα πληροφοριών και στοιχείων για την καταγωγή και σημασία τους. Στην πλειονότητα τους οι παλιές ασπρόμαυρες φωτογραφίες έχουν επεξεργαστεί και επιχρωματιστεί με σεβασμό στα πρόσωπα που εικονίζονται, στις ενδυμασίες και στα δομικά μέρη της κάθε εικόνας καθώς στην αρχική τους μορφή τις περισσότερες φορές έχουν σχισίματα, ρωγμές, λείπουν κομμάτια ή τις έχει διαβρώσει ο χρόνος και η κακή αποθήκευση. Η σύγκριση μιας σχισμένης, φθαρμένης από τον χρόνο αυθεντικής φωτογραφίας με την αποκατεστημένη εκδοχή της αποδεικνύει την ουσιαστική σημασία της ψηφιακής διάσωσης των ιστορικών αρχείων. Πρόσωπα που κινδύνευαν να χαθούν κάτω από τις ρωγμές του χαρτιού, αποκτούν ξανά καθαρές εκφράσεις, επιτρέποντάς μας να συνδεθούμε άμεσα με την ιστορία τους.
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com
