Λαογραφικά Κοτυώρων Πόντου - Άκογλους Ξενοφώντας. Κοτυωρίτισσα κόρη με την τοπική της ενδυμασία, της ζουπούνας.
Λαογραφικά Κοτυώρων Πόντου - Άκογλους Ξενοφώντας. Κοτυωρίτισσα κόρη με την τοπική της ενδυμασία, της ζουπούνας. Στο κεφάλι φέρει κουρσίν, δηλαδή φέσι με χρυσό σύρμα (σιρματερό κεντημένο).
Μπροστά έχει στη σειρά από 40 ως 60 φλουριά των 10 γροσιών το καθένα. Στις δύο άκρες από ένα μαχμουτιέ της μιάς λίρας. Όταν το φέσι έχει κι από πάνω φλουριά καζία, τότε λέγεται καπλαμά. Τέτοια φλουριά βάζουν από 25 ως 50 κομμάτια των 30 γροσιών το καθένα. Χαβέκα λέγεται η μεταξωτή πλεγμένη λουρίδα, που συγκρατεί από πίσω το κουρσίν ή την καπλαμά στο κεφάλι. Και στις δύο πλευρές της είναι ραμμένα από 10 ως 15 φλουριά των 30 γροσιών. Στη εικόνα διακρίνεται μόνο η μία άκρη της χαβέκας στο δεξιό μέρος της κεφαλής της Κοτυωρίτισσας κόρης. Στ’ αυτιά της φορά Λιρίτσας σκουλαρίκια, δηλαδή σκουλαρίκια με χρυσή αλυσιδίτσα και δύο φλουριά σε κάθε αυτί. Το πρώτο των 27 και το δεύτερο των 54 γροσιών, δηλαδή ¼ και ½ της λίρας. Αντιλαμβανόμαστε από αυτή την αναλυτική αναφορά την πολυτέλεια και το κόστος απόκτησης αυτού του κατά τα άλλα απλού φαινομενικά καλύμματος της γυναικείας κεφαλής. Είναι εύκολο συνειρμικά να υπολογίσουμε το κόστος απόκτησης μιας ολοκληρωμένη αυθεντικής, παραδοσιακής γυναικείας ενδυμασίας στον Πόντο το 1800-1900. Κοτύωρα (Ordu) Ορτού - Ιστορία - Λαογραφία - Πολιτισμός - Ζωντανεύοντας τις μνήμες των Ελλήνων του Πόντου - Παραδοσιακές ανδρικές & γυναικείες ενδυμασίες (φορεσιές) των Ελλήνων του Πόντου
Αυτή η εκπληκτική φωτογραφία της Κοτυωρίτισσας κόρης της οποίας τα στοιχεία δυστυχώς δεν παρέχονται, συνδυασμένη με τις πολύτιμες λαογραφικές καταγραφές του Ξενοφώντα Άκογλου, αποτελεί ένα ζωντανό «παράθυρο» στον υλικό πολιτισμό και την οικονομική ευημερία των Ελλήνων στα Κοτύωρα (Ορδού) του Πόντου κατά τον 19ο αιώνα! Η εικόνα αναδεικνύει μοναδικά την ισορροπία ανάμεσα στην κομψότητα, τη λεπτότητα των υφασμάτων και τον τεράστιο πλούτο που ενσωμάτωνε η γυναικεία ποντιακή ενδυμασία.
1. Η Ζουπούνα & τα Υφάσματα
• Το Ζακέτο (Κοντέσι): Η νεαρή κοπέλα φορά ένα πολυτελές, βελούδινο μπούστο/ζακέτο σε βαθείς, αρχοντικούς τόνους, στολισμένο στα τελειώματα και στα μανίκια με χρυσοποίκιλτη τρέσα (σιρματερό κέντημα).
• Η «Φοτά» / Ποδιά: Η ριγωτή ποδιά με τις φαρδιές κάθετες λωρίδες δίνει τη χαρακτηριστική ποντιακή σιλουέτα, προσθέτοντας χρώμα και γεωμετρική αρμονία στο σύνολο καλύπτοντας από την μέση όπου δένεται ως κάτω στα πόδια όλο το κύριο ένδυμα της ζουπούνας.
• Το εσωτερικό καμίσ’: Διακρίνεται το λευκό δαντελωτό υποκάμισο στο στήθος και ο εφαρμοστός κατηφές με τα χρυσοκεντήματα, που αφήνει χώρο για να αναδειχθούν τα κοσμήματα.
2. Ο Πλούτος των Νομισμάτων & των Κοσμημάτων. Η περιγραφή του Άκογλου αποκαλύπτει ότι η γυναικεία αμφίεση στον Πόντο δεν ήταν απλώς ένδυση, αλλά φορητή περιουσία και οικογενειακό ταμιευτήριο:
• Σκουλαρίκια «Λιρίτσες»: Στ’ αυτιά της διακρίνονται καθαρά τα κρεμαστά σκουλαρίκια με τις χρυσές αλυσίδες και τα διπλά φλουριά (τεταρτόλιρα και ημίλιρα), που προσδίδουν ιδιαίτερη λάμψη στο πρόσωπό της.
• Τα Νομίσματα στο Στήθος & το Κεφάλι: Όπως αναφέρει το κείμενο, το κουρσίν (φέσι-τάπλα) και η χαβέκα (η μεταξωτή πλεγμένη λουρίδα που διακρίνεται διακριτικά στην μία πλευρά του κεφαλιού) συγκρατούσαν δεκάδες φλουριά (από 25 έως 60 κομμάτια, καθώς και μαχμουτιέδες). Στο στήθος της κρέμονται επίσης μεγάλα χρυσά νομίσματα/φλουριά, επιβεβαιώνοντας την παράδοση που ήθελε την προίκα και την οικονομική επιφάνεια της οικογένειας να «φοριέται» στις γιορτές.
3. Η Αρχοντιά της Κοτυωρίτισσας
• Στάση & Έκφραση: Η στάση του σώματος, το γλυκό αλλά γεμάτο αυτοπεποίθηση βλέμμα και το προσεγμένο χτένισμα εκπέμπουν μια έμφυτη αρχοντιά και αστική καλλιέργεια.
• Το Στούντιο & τα Άνθη: Το φωτογραφικό σκηνικό με τη λίθινη βάση και τις συνθέσεις λουλουδιών υπογραμμίζει την υψηλή αισθητική των φωτογραφικών εργαστηρίων της εποχής.
Οικονομικός Συνειρμός: Μια Μικρή Περιουσία σε Μια Φορεσιά. Αν συνυπολογίσει κανείς την αξία των 80 έως 120+ χρυσών νομισμάτων (φλουριά, καζία, μαχμουτιέδες, λιρίτσες) που συνέθεταν το κάλυμμα της κεφαλής, τη χαβέκα και τα σκουλαρίκια, μαζί με τα μεταξωτά και βελούδινα υφάσματα και τα σιρματερά κεντήματα, γίνεται σαφές ότι μια πλήρης, αυθεντική φορεσιά ισοδυναμούσε με μια τεράστια περιουσία για τα δεδομένα των ετών 1800–1900. Ήταν ένα αριστούργημα λαϊκής τέχνης, ανεκτίμητο όχι μόνο σε οικονομική, αλλά κυρίως σε πολιτισμική και συναισθηματική αξία!
Φωτογραφικό υλικό όπως η παρούσα φωτογραφία μπορεί να προέρχεται από Λευκώματα Συλλόγων, προσωπικές συλλογές, αναρτήσεις σε blogs ή sites όπως η Επιτροπή Ποντιακών Μελετών, το Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών, το Εθνικό Κέντρο τεκμηρίωσης και ηλεκτρονικού περιεχομένου, η Εγκυκλοπαίδεια Μείζονος Ελληνισμού, η Εγκυκλοπαίδεια του Ποντιακού Ελληνισμού, η Μέριμνα Ποντίων Κυρίων, δημοσιεύσεις σε βιβλία, περιοδικά και εφημερίδες, το Αρχείον Πόντου κ.ο.κ. και αποτελεί αρχειακό υλικό το οποίο ανήκει πρωτίστως στα εικονιζόμενα πρόσωπα, τις οικογένειες και τους απογόνους τους και κατά συνέπεια σε όλο τον ποντιακό λαό. Μέσω του Kotsari.com προβάλλονται για ιστορικούς και λαογραφικούς εκπαιδευτικούς λόγους, με την όσο το δυνατό πληρέστερη τεκμηρίωση, λεπτομερή αναφορά στα συστατικά στοιχεία προσδιορισμού, χρονολογίας, γεωγραφίας, λαογραφίας (γλωσσικού ιδιώματος), συγγενικών σχέσεων, ενδυματολογίας, ιστορικών συγκυριών και συσχετισμού με άλλο παρόμοιο υλικό από τον Πόντο. Σε κάθε περίπτωση γίνεται μια σοβαρή προσπάθεια ενδυνάμωσης-ενίσχυσης των φωτογραφιών αρχείου με όλα εκείνα τα στοιχεία (ιστορικά και λαογραφικά) τα οποία είναι ικανά να τις παρουσιάσουν στο σήμερα με όσο το δυνατό μεγαλύτερη πληρότητα πληροφοριών και στοιχείων για την καταγωγή και σημασία τους. Στην πλειονότητα τους οι παλιές ασπρόμαυρες φωτογραφίες έχουν επεξεργαστεί και επιχρωματιστεί με σεβασμό στα πρόσωπα που εικονίζονται, στις ενδυμασίες και στα δομικά μέρη της κάθε εικόνας καθώς στην αρχική τους μορφή τις περισσότερες φορές έχουν σχισίματα, ρωγμές, λείπουν κομμάτια ή τις έχει διαβρώσει ο χρόνος και η κακή αποθήκευση. Η σύγκριση μιας σχισμένης, φθαρμένης από τον χρόνο αυθεντικής φωτογραφίας με την αποκατεστημένη εκδοχή της αποδεικνύει την ουσιαστική σημασία της ψηφιακής διάσωσης των ιστορικών αρχείων. Πρόσωπα που κινδύνευαν να χαθούν κάτω από τις ρωγμές του χαρτιού, αποκτούν ξανά καθαρές εκφράσεις, επιτρέποντάς μας να συνδεθούμε άμεσα με την ιστορία τους.
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com
