Μια Ελληνίδα κόρη της Τραπεζούντας (19ος αιώνας)

Written by Πολατίδης Βασίλειος. Posted in Ενδυμασίες

Το ονοματεπώνυμο, η χρονολογία, ο τόπος λήψης της φωτογραφίας (ίσως χαρακτικής-ζωγραφιάς ή σκίτσου) καθώς και η καταγωγή και τα λοιπά στοιχεία της εικονιζόμενης Τραπεζούντιας κόρης δυστυχώς δεν διασώζονται.

Η επιχώρια γιορτινή παραδοσιακή ελληνική γυναικεία ενδυμασία της φωτογραφίας φέρει την ονομασία "ζουπούνα". Η εικονιζόμενη Ελληνίδα αστή του Πόντου φέρει: Τεπελίκι (τάπλα στην παλαιότερη της μορφή η οποία προσομοίασε με τα τσόχινα φέσια), εσωτερικά πέρα απο τα κατάσαρκα εσώρουχα φορά το καμίσ' (υποκάμισο), το σαλβάρι (φαρδιά μεταξωτή ή βαμβακερή πολύπτυχη βράκα) η οποία προσαρμόζεται "δένεται" με τα βρακοζώνια στην μέση και επάνω στα γόνατα. Η ζουπούνα όπως και ολη η ενδυμασία ήταν περίτεχνα κατασκευασμένη με τα καλύτερης ποιότητας υφάσματα, μονόχρωμα, πολύχρωμα, κλαρωτά, εμπριμέ ή ριγωτά. Στην φωτογραφία αυτή φορά μονόχρωμη μάλλον μεταξωτή ζουπούνα και επάνω απο την ζουπούνα απαραίτητα ζώνεται στην μέση της το μεταξωτό ταραπουλούζιν απο την Τρίπολη της Λιβύης.Το επάνω μέρος του κορμού κοσμούσε ο βελούδινος χρυσοκέντητος ή ασημοκέντητος (με την τσερκέζικη τέχνη του συρματερού) κατηφές και τέλος (εδώ δεν φορά κατηφέ) και τα κοσμήματα (κιοστέκια-αλυσίδες χρυσές ή ασημένιες, Σταυρό, ώρα, μεταλιόν (μεταγιόν) μαργαριτάρια, περιλέμιο, περικάρπια βραχιόλια, δαχτυλίδια κτλ και τα δερμάτινα υποδήματα της εποχής (σκαρπίνια, κοντούρας με χαμηλό τακούνι κτλ). Οι πρόγονοι μας στον Πόντο έδιναν πάρα πολύ μεγάλη σημασία στην παραδοσιακή τους ενδυμασία επιλέγοντας τα κατάλληλα υφάσματα με την πλέον επιδέξια επιλογή στον ράφτη, αλλά και στα παρελκόμενα της ενδυμασίας ώστε στην πλήρη της σύνθεση να παρουσιάζει μεγαλόπρεπη εικόνα υψηλών προδιαγραφών. Η ποντ(ι)ακή ωραιότης της γυναικείας ενδυμασίας των Ελληνίδων του Πόντου είναι απαράμιλλη και αξεπέραστη. Η άριστη ποιότητα επιλογής υφασμάτων και ραφής αναδεικνύει την ζουπούνα ως ένα αρχοντικό ένδυμα με βυζαντινές καταβολές, σεμνό και ταυτόχρονα επιβλητικό και μεγαλειώδες. Ο τύπος αυτής της ζουπούνας απαντάται σε όλο τον Πόντο και στις περιφέρειες Τραπεζούντας, Κερασούντας, Οινόης, Τρίπολης κ.α. και με μικρές διαφορές στις υπόλοιπες περιφέρειες Χαλδίας, Ματσούκας, Σινώπης, Αμισού κτλ. Η ζιπούνα ή ζουπούνα είναι όμοια με ρόμπα, με τη διαφορά ότι είναι εφαρμοστή στο κορμί και τα μανίκια, γαϊτανοκέντητα και στενά, φθάνουν μέχρι τον καρπό. Πρόκειται για ποδήρη χιτώνα για το ακριβέστερο του όρου και της περιγραφής του. Είναι ανοιχτή μπροστά και καλύπτει ελάχιστο πλαϊνό τμήμα του στήθους, στο πάνω μέρος. Λίγο πάνω από τον ομφαλό κουμπώνεται με μια σειρά 3-4 κουμπιών πολύ κοντά το ένα με το άλλο, καλά εφαρμοστά, για να κρατεί το στήθος ψηλά, σαν στηθόδεσμος. Μετά το κούμπωμα, τα κανάτια (φτερά ή φύλλα) της ζιπούνας φαρδαίνουν ακόμα περισσότερο διασταυρούμενα και συγκρατούνται σφιχτοδεμένα, παράλληλα με ταραπουλούζ’ ζωνάρι. Το γυναικείο ζωνάρι διαφέρει σε χρωματισμό και διαστάσεις από το ανδρικό ταραπουλούζι. Το μήκος της ζιπούνας φτάνει έως λίγο ψηλότερα από τον αστράγαλο. Κατασκευάζεται από και εσωτερικά έχει φόδρα (αστάρ) ατλάζινο, μονόχρωμο γυαλιστερό. Φέρει δυο σκισίματα δεξιά κι αριστερά κατά μήκους του μηρού, από τους γλουτούς μέχρι κάτω. Το μπροστινό άνοιγμα είναι κεντημένο με γαϊτάνια. Το ίδιο και το άκρο του μανικιού κυκλικά σε πολλές σειρές γαϊτάνια. Τον ποδήρη αυτό χιτώνας (ζουπούνα) τον φορούσαν επάνω από καμίσ’ (υποκάμισο) και το σαλβάρ’ (βράκα). Είχε στενό γιακά σχιστά μανίκια που γύριζαν επάνω ή κομβιωμένα με μεταξωτά κουμπιά ή αργυρά. Εσωτερικά η ζουπούνα είχε μεταξωτή ή σατέν φόδρα. Κατασκευαζόταν από μάλλινο ή μεταξωτό (κουτνίν) ή πασμά ύφασμα χτυπητού χρώματος τσαμφάζ’ ή ατλάζ’ ή μουαρέ ή κουτνίν, ή γκεζίν ή χρυσοκέντητο σεβαϊν. Στις αστικές περιοχές είχε γενικευτεί στην καθημερινή ζωή η χρήση ενός απλού ριχτού φορέματος. Στις επίσημες γιορτινές εμφανίσεις χρησιμοποιούσαν ζουπούνες από πολύτιμα υφάσματα, βαμβακομέταξα και ολομέταξα. Αναλόγως του υφάσματος με το οποίο κατασκευαζόταν η ζουπούνα είχε κι άλλη ονομασία. Ας αναφέρω κλείνοντας τις ονομασίες της ζουπούνας: Αλαβέρα ή παπί γούλα / Ατλάζι / Γουμάσ̌’, γομάσ̌’ κουμάσ̌’, κομάσ̌’ / Κατιφέ / Κε̤ζί(ν), κι͜α̈ζί / Κουτνίν, γουτνίν / Σεντεφλί κεζί / Μουαρέ, μουαράν / Τσαμφάζ, τσανιφές / Σεβαΐν / Σάμ, σσιάμ. Παραδοσιακές ανδρικές & γυναικείες ενδυμασίες (φορεσιές) των Ελλήνων του Πόντου - Ζωντανεύοντας τις μνήμες των Ελλήνων του Πόντου