Τεπελίκι, Τάπλα, Κουρσίν, το κάλυμμα κεφαλής της γυναικείας ενδυμασίας στον Πόντο

Written by Πολατίδης Βασίλειος. Posted in Ενδυμασίες

Τεπελίκι / Τάπλα / Κουρσίν, το γνήσιο κάλυμμα κεφαλής της Ποντιακής γυναικείας φορεσιάς.

Οι κοπέλες κάλυπταν τα μαλλιά με λευκό λεπτό μαντίλι, το ντουλπάνι, ή με άσπρη ή κίτρινη μαντίλα, το γιαζμά. Από τα 16 τους οι γυναίκες στον Πόντο μπορούσαν να φορέσουν την τάπλα. Καλυμμένη εξωτερικά με κέντημα συρμακέσικο (κουρσίν), αποτελούνταν εσωτερικά από λεπτό μεταλλικό στρογγυλό έλασμα, που δημιουργούσε επίπεδο δίσκο στο άνω μέρος της κεφαλής, ενώ στην περιφέρεια έφερε στενό γύρισμα 3-3,5 δακτύλων. Οι νέες μπορούσαν να φορούν τάπλα με επίρραπτο έλασμα, χρυσό ή ασημένιο ανάγλυφα διακοσμημένο (τεπελίκι, ταπαλίκ), ενώ κάποτε διακοσμούνταν από ομόκεντρες σειρές με φλουριά. Γύρω καλυπτόταν με ύφασμα, συνήθως κόκκινου χρώματος (τσίτ’, κουβράχ στο Ακ Νταγ). Το μέτωπο το κοσμούσε σειρά από φλουριά. Με κορδέλες επίρραπτες στα πλάγια της τάπλας στερεωνόταν ο κεφαλόδεσμος στο κεφάλι και δενόταν στον αυχένα, πίσω από την πλεξούδα, λίγο λοξά και χαμηλωμένα στο μέτωπο. Τα μαλλιά κυρίως χτενίζονται σε μια ή δυο πλεξούδες. Οι νεότερες συνήθιζαν τα ζουλούφα: έστριβαν τούφες μαλλιών και, περνώντας τα πίσω από τα αυτιά, τα ένωναν με την πλεξούδα τους. Στην Λιβερά συνήθιζαν να έχουν τέσσερις πλεξούδες, τις οποίες τις κάλυπταν με τριγωνικά διπλωμένο τετράγωνο μαντίλι (λετζέκ) και τις έστριβαν στις άκρες περνώντας τες πάνω από το μέτωπο. Φορούσαν και δεύτερο λετζέκ, που το σταύρωναν κάτω από το σαγόνι. Στις αρχές του 20ού αιώνα απέμεινε ένα μαντίλι να καλύπτει εν μέρει τα μαλλιά. Οι ηλικιωμένες γυναίκες φορούσαν την κουκούλ’, κεφαλόδεσμο από χαμηλό φέσι καλυμμένο με μαντίλια (τσίτια). Η νύφη κατά τη στέψη σκέπαζε όχι μόνο το κεφάλι αλλά και όλο το εμπρός και πίσω μέρος του σώματός της με λεπτό ύφασμα λευκό ή κόκκινο (λετζέκ, πουλλούν, βαλά, κάγια, καμαρωτέρ’ στα Σούρμενα, καμάρα στη Λιβερά, τουβάκι σε Σινώπη και Κοτύωρα, τουλ’ στα μεταλλεία και στην Πουλαντζάκη). Στην εκκλησία ή και στις επισκέψεις οι ηλικιωμένες κάλυπταν επίσης το κεφάλι με τριγωνικό μαντίλι που έπεφτε με τις άκρες ελεύθερες στο μπροστινό μέρος του σώματος (σαλ’). Οι γυναίκες στις επίσημες περιστάσεις συμπλήρωναν τα ενδύματά τους με κοσμήματα. Εκτός από τα φλουριά στο μέτωπο, συνηθιζόταν το χιλάλ στερεωμένο στο γύρο της τάπλας, σκουλαρίκια, βραχιόλια, δακτυλίδια Χαρακτηριστικότερα κοσμήματα όμως ήταν η μπογαζκιστήν, αλυσίδα με το μονόγραμμα της φέρουσας, τα τετίκια, επτά ασημένιες αλυσίδες που καθεμία κατέληγε σε φλουρί και στερεώνονταν στις πλεξούδες. Κάποιες φορές έφεραν ’ματοζήνιχο, για προστασία από το κακό μάτι. Αστικά κοσμήματα ήταν η αλυσίδα με καρδίτσα - ή αλλιώς μεταλλιόν - (καρδιόσχημο κόσμημα) και ο σταυρός.

Το Τεπελίκ’ ή ταπαλίκ’ δηλαδή τάπλα, έφερε στο επάνω μέρος της λεπτό στρογγυλό έλασμα αργυρό ή επίχρυσο με γραμμωτά, σπειροειδή ανάγλυφα. Περιφερειακά έφερε ραμμένα χρυσά νομίσματα (φλουριά) τα οποία επικάλυπταν το ένα τ’ άλλο. Άλλοτε αντί ελάσματος χρησιμοποιούσαν χρυσοκέντητο επίστρωμα.
Αυθεντικό δείγμα της παραπάνω περιγραφής είναι ακριβώς αυτή η δεύτερη περίπτωση — αντί για μεταλλικό δίσκο, υπάρχει χρυσοκέντητο επίστρωμα με συρματερή τεχνική, όπως φαίνεται καθαρά στην αποκατεστημένη φωτογραφία.
Το Κουρσίν ή Κούρσιν ή Τάπλα ήτο κάλυμμα κεφαλής της γυναικείας ενδυμασίας κατασκευασμένο απο χαμηλό τσόχινο φέσι ενισχυμένο με έλασμα και καλυμμένο με μαντήλι. Ήτο διακοσμημένο με συρμακέζικη τεχνική και λείπουν τα φλουριά που στόλιζαν το γύρω της τάπλας.
Μια πιο αναλυτική διάκριση: Το Τεπελίκι ή τάπλα ήτο κάλυμμα κεφαλής της γυναικείας ενδυμασίας απο χαμηλό τσόχινο φέσι ενισχυμένο με έλασμα και καλυμμένο με μαντήλι. Η οριζόντια επιφάνεια καλύπτεται με ασημένιο δίσκο διακοσμημένο με έκτυπα ανθεμωτά σχέδια, ή με ομόκεντρους κύκλους απο φλουριά τα οποία ράβονται φολιδωτά.
Ποιές το φορούσαν: Τεπελίκι έφεραν μόνο οι νέες. Τάπλα έφεραν τα κορίτσια άνω των 16 χρόνων και οι μεσίληκες γυναίκες. Οι άνω των 50 χρόνων γυναίκες και οι γραίες φορούσαν το λεγόμενο φιντσάν’ κατασκευασμένο από φέσι ή το ονομαζόμενο κουκούλλ’.
Τεπελίκι (τάπλα στην παλαιότερη της μορφή προ του 1900 η οποία προσομοίασε με τα τσόχινα φέσια έχουμε σε αρχειακό υλικό όπου το μέγεθος τους, ύψος και περιφέρεια ήταν αρκετά μεγαλύτερα απο τα συνηθισμένα).
Πώς στερεωνόταν: στερεώνονταν στο κεφάλι με δύο κορδόνια μεταξωτά, (με κατεύθυνση πίσω από τα αυτιά) που έδεναν πίσω στον αυχένα κάτω από την ή τις πλεξούδες. Πάνω από το τεπελίκι φορούσαν καλύπτρα που ομοιάζει με την Βαλά (νυφική καλύπτρα) ή την Κάγια — από όπου βγήκε και το παρατσούκλι καγιασούζαινα για την γεροντοκόρη.
Το δείγμα λοιπόν, χωρίς φλουριά αλλά με πυκνό χρυσοκέντημα σε ροζέτα, είναι χαρακτηριστικό γνώρισμα καλύμματος κεφαλής αρχόντισσας από την Αμισό ή την Τραπεζούντα των αρχών του 1900, και μάλιστα σπάνιο γιατί σώζεται αυτούσια η κεντητική εργασία και όχι ο μεταλλικός δίσκος.
Σύγκριση Τάπλα με το Κουρσίν
παραπομπή στο kotsari.com όπου υπάρχει ειδική ανάρτηση με τίτλο Ελληνίδες αρχόντισσες από το Καδήκιοϊ για την οπτική κατανόηση της παραπάνω θεωρίας όπου μπορείτε να δείτε δίπλα-δίπλα τις δύο μορφές:
Η πρώτη φέρει τεπελήκ (τάπλα) με χρυσές λίρες ενώ η άλλη κουρσίν. Το Κουρσίν ή Κούρσιν ή Τάπλα ήτο κάλυμμα κεφαλής. Ήτο διακοσμημένο με συρμακέζικη τεχνική και λείπουν τα φλουριά που στόλιζαν το γύρω της τάπλας. Το Τεπελίκι ή τάπλα ήτο κάλυμμα κεφαλής. Η οριζόντια επιφάνεια καλύπτεται με ασημένιο δίσκο διακοσμημένο με έκτυπα ανθεμωτά σχέδια, ή με ομόκεντρους κύκλους απο φλουριά τα οποία ράβονται φολιδωτά
Η άλλη περίπτωση, χωρίς δίσκο αλλά με κέντημα:
Άλλοτε αντί ελάσματος χρησιμοποιούσαν χρυσοκέντητο επίστρωμα. Τεπελίκι έφεραν μόνο οι νέες. Αυτό ακριβώς είναι το δείγμα μας με το χρυσοκέντητο επίστρωμα που αντικαθιστούσε το αργυρό/επίχρυσο έλασμα.
1. Το κλασικό Τεπελίκι με ασημένιο έλασμα. Το Τεπελίκ’ ή ταπαλίκ’ δηλαδή τάπλα, έφερε στο επάνω μέρος της λεπτό στρογγυλό έλασμα αργυρό ή επίχρυσο με γραμμωτά, σπειροειδή ανάγλυφα. Η οριζόντια επιφάνεια καλύπτεται με ασημένιο δίσκο διακοσμημένο με έκτυπα ανθεμωτά σχέδια. Ακριβώς αυτό δείχνει η εικόνα με τον βαρύ ασημένιο δίσκος σε μπορντώ βελούδο, με καρδιόσχημα και ανθεμωτά ανάγλυφα. Είναι η πιο αρχοντική μορφή, για νύφες και νέες αστές.
2. Το Τεπελίκι με φλουριά περιφερειακά. Περιφερειακά έφερε ραμμένα χρυσά νομίσματα (φλουριά) τα οποία επικάλυπταν το ένα τ’ άλλο ή με ομόκεντρους κύκλους απο φλουριά τα οποία ράβονται φολιδωτά
Εδώ φαίνεται καθαρά η τεχνική: ασημένια φιλιγκράν ροζέτα στο κέντρο και γύρω-γύρω επικάλυψη από φλουριά που κρέμονται σαν λέπια. Φοριόταν από νέες κοπέλες, δήλωνε πλούτο.
3. Η Χρυσοκέντητη Τάπλα. Άλλοτε αντί ελάσματος χρησιμοποιούσαν χρυσοκέντητο επίστρωμα. Τεπελίκι έφεραν μόνο οι νέες. Αυτές οι δύο είναι η εξέλιξη του μεταλλικού δίσκου. Αντί για μέταλλο, κεντούσαν όλη την επιφάνεια με χρυσή κλωστή (συρματέρη τέχνη). Η δική σου αρχική φωτογραφία ανήκει εδώ — γαλάζιο μεταξωτό με ροζ ανθάκια και πυκνό χρυσό κόμπο στο κέντρο, με χρυσές λίρες στο πλάι. Η δεύτερη με το χρυσό διάτρητο είναι η πιο μεταγενέστερη, ελαφριά εκδοχή του ίδιου τύπου.
4. Το Κουρσίν ή Κούρσιν ή Τάπλα ήτο κάλυμμα κεφαλής κατασκευασμένο απο χαμηλό τσόχινο φέσι ενισχυμένο με έλασμα και καλυμμένο με μαντήλι. Ήτο διακοσμημένο με συρμακέζικη τεχνική και λείπουν τα φλουριά που στόλιζαν το γύρω της τάπλας. Εδώ φαίνεται η διαφορά: πιο ταπεινό, πράσινο υφαντό με απλό κέντημα και κρεμαστά λευκά κοχύλια/νομίσματα σε κορδόνι, δεμένο με πλεξούδα. Είναι το καθημερινό Κουρσίν των χωρικών της Ματσούκας και των Σουρμένων.
Σύνοψη ηλικιακής χρήσης: Τάπλα έφεραν τα κορίτσια άνω των 16 χρόνων και οι μεσίληκες γυναίκες. Οι άνω των 50 χρόνων γυναίκες και οι γραίες φορούσαν το λεγόμενο φιντσάν Τέλος παραθέτω μερικά δείγματα απο τεπελίκια απο φωτογραφικό αρχειακό υλικό προκειμένου να γίνει κατανοητός ο διαχωρισμός και η κατάταξη των καλυμμάτων αυτών σύμφωνα με το παραπάνω κείμενο. Στην επάνω σειρά:
1. Ασημένια τάπλα με ανθεμωτά ανάγλυφα (το βαρύ έλασμα)
2. Τεπελίκι με φλουριά σε ομόκεντρους κύκλους (Αμισός)
3. Χρυσοκέντητη τάπλα σαν τη δική σου — γαλάζιο με ροζ ανθάκια
Στην κάτω σειρά:
4. Χρυσή φιλιγκράν διάτρητη
5. Κουρσίν καθημερινό (Σούρμενα/Ματσούκα) — με τα κορδόνια για το δέσιμο πίσω από τα αυτιά