Ανδρικές φορεσιές της ευρύτερης περιοχής του Πόντου. Από αριστερά Καυκάσιος, Γεωργιανός, Λαζός. Φωτογραφία των Αδελφών Κακούλη, δεκαετία 1890
Η φωτογραφία αυτή, τραβηγμένη τη δεκαετία του 1890 από το περίφημο φωτογραφείο των Αδελφών Κακούλη στην Τραπεζούντα, αποτελεί ένα εξαιρετικό δείγμα της εθνολογικής και ενδυματολογικής ποικιλομορφίας στην ευρύτερη περιοχή του Πόντου και του Καυκάσου στα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ου αιώνα.
1. Αναλυτική Περιγραφή των Μορφών & Ενδυμασιών (Από Αριστερά προς Δεξιά) Παραδοσιακές ανδρικές & γυναικείες ενδυμασίες (φορεσιές) των Ελλήνων του Πόντου
• Αριστερά (Καυκάσιος τύπος με σαλβάρ-ποτούρ'): Κάλυμμα κεφαλής: Φέρει ψηλό τσόχινο φέσι χωρίς περιφερειακό μαντήλι. Επάνω ένδυμα: Φορά λευκό βαμβακερό υποκάμισο (καμίσ’) με σκληρό ευρωπαϊκό κολάρο, πάνω από το οποίο φορά χρυσοκέντητο τσόχινο σακάκι/επανωφόρι (σάλτα / σαλταμάρκα ή κοτσίκ’) με ανοιχτά μανίκια που κρέμονται στις πλάτες. Μέση & Κάτω μέρος: Στη μέση φέρει πλούσιο δερμάτινο σελαχλίκι (σελάχι) με θήκες για προσωπικά αντικείμενα κάτω από το οποίο διακρίνεται ένα πλούσιο υφασμάτινο ταραπουλούζιν (ζωνάρι). Φορά παραδοσιακό σαλβάρ’ (ή ποτούρ’), την παραδοσιακή ευρύχωρη κεντητή βράκα από εγχώριο μάλλινο ύφασμα, η οποία μαζεύει στους αστραγάλους και συνδυάζεται με δερμάτινα υπόδηματα/μποτίνια. Στο χέρι κρατά κομψό μπαστούνι.
• Κέντρο (Γεωργιανός / Καυκάσιος με Τσερκέζικη Φορεσιά - Chokha): Κάλυμμα κεφαλής: Φέρει παραδοσιακό ψηλό καυκάσιο πιλήκιο από αρνίσια γούνα (παπάχα-παπάχ’). Επάνω ένδυμα: Φορά τη χαρακτηριστική καυκασιανή τσόχα (Chokha / Gazyr), τον μακρύ μάλλινο χιτώνα με τις ειδικές υφασμάτινες θήκες στο στήθος για φυσίγγια (gazyr). Οπλισμός: Στη μέση, πάνω από τη λεπτή μεταλλική/δερμάτινη ζώνη, φέρει την κλασική ευθεία καυκασιανή σπάθη/μαχαίρι (κινζάλ / κάμα) με αργυροκέντητη θήκη και λαβή, καθώς και βοηθητικά εγχειρίδια. Φέρει δερμάτινες ψηλές εφαρμοστές μπότες
• Δεξιά (Νεαρός με παραδοσιακή Ζίπκα - Λάζικη/φορεσιά Πόντου): Κεφαλόδεσμος: Φέρει το χαρακτηριστικό τσόχινο πασ̌λίκ’ (κουκούλα/μπασλίκι) επιμελώς τυλιγμένο στο κεφάλι με τις άκρες και τη φούντα (πισ̌κούλ’) να πέφτουν στον ώμο. Επάνω ένδυμα: Φορά σκούρο τσόχινο σακάκι (κοτσίκ’ / σάλτα) με πλούσια κεντημένα σιρίτια (γαϊτάνια) στα μανίκια και το στήθος. Παντελόνι: Φορά την κλασική ζίπκα, το πολύπτυχο τσόχινο παντελόνι με την ευρύχωρη γραμμή στους γοφούς που στενεύει από το γόνατο έως τους αστραγάλους. Οπλισμός & Αξεσουάρ: Στη μέση είναι δεμένο το ριγωτό μεταξωτό/μάλλινο ζωνάρι (ταραπουλούζ’), πάνω από το οποίο εφαρμόζει δερμάτινο σελαχλίκι. Φέρει χιαστί διπλή φυσιγγιοθήκη (φισεκλίκια) στο στήθος, παραδοσιακή ποντιακή κάμα στη μέση και κρατά μακρύκανο καρυοφίλι/καραμπίνα. Στα πόδια φορά δερμάτινα υποδήματα που μοιάζουν με ημίψηλες μπότες.
2. Κοινωνιολογικός & Ιστορικός Σχολιασμός Ζωντανεύοντας τις μνήμες των Ελλήνων του Πόντου
• Η Ζίπκα και η υιοθέτησή της: Η ενδυμασία της ζίπκας ήταν δάνειο από τη φυλή των Λαζών (μουσουλμανικός λαός του Καυκάσου/Ανατολικού Πόντου). Κατά το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα υιοθετήθηκε ευρύτατα από τους νεαρούς άνδρες της περιοχής (Έλληνες/Ρωμαίους, Αρμένιους, τούρκους) ανεξαρτήτως θρησκεύματος, καθώς προσέδιδε χάρη, λεβεντιά και ευκινησία, αντικαθιστώντας σταδιακά την παλαιότερη βαριά βράκα (ποτούρ’).
• Πρακτική των Φωτογραφικών Βεστιαρίων: Στα μεγάλα αστικά κέντρα του Πόντου (όπως η Τραπεζούντα), τα οργανωμένα φωτογραφεία της εποχής (όπως των Αδελφών Κακούλη) διατηρούσαν πλήρως εξοπλισμένα βεστιάρια. Οι πελάτες μπορούσαν να νοικιάσουν παραδοσιακές φορεσιές, όπλα, κάμες και εξαρτήσεις για να φωτογραφηθούν, προβάλλοντας μια εικόνα ισχύος, λεβεντιάς και κύρους.
• Η σημασία του Οπλισμού: Η παρουσία πλήρους οπλισμού στις φωτογραφίες της δεκαετίας του 1890 δεν δηλώνει απαραίτητα ένοπλη αντάρτικη δράση (καθώς τα αντάρτικα σώματα στον Πόντο οργανώθηκαν αργότερα, τη δεκαετία του 1910), αλλά αποτελούσε σύμβολο ανδρείας, κοινωνικού status και λεβεντιάς για τους νέους της εποχής.
• Τέλος, δεν μας είναι γνωστά τα στοιχεία των εικονιζόμενων προσώπων ούτε η καταγωγή τους, και εικάζω ότι ίσως το φωτογραφείο των αδελφών Κακούλη να είχε την λαμπρή ιδέα και έμπνευση να αποτυπώσει φωτογραφικά τρεις από τις ενδυμασίες οι οποίες κυριαρχούσαν στον Πόντο την εποχή εκείνη παντρεύοντας σε ένα κοινό πορτρέτο τρεις αντιπροσωπευτικές ενδυμασίες και τρείς νεαρούς άνδρες χωρίς να μας είναι γνωστό εάν ο κάθε ένας από αυτούς φορά την ενδυμασία του λαού ή της καταγωγής του.
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com
