Οι Ιερές Μονές (Μοναστήρια) της Υπεραγίας Θεοτόκου στον Πόντο.

Written by Πολατίδης Βασίλειος. Posted in Μονές

΄1. Παναγία Γουμερά (Μεσοχάλδιο). Στα παρακάτω τρία αφιερώματα μου γίνεται εκτενής αναφορά στα ιστορικά, γεωγραφικά και λαογραφικά στοιχεία για την Ιερά Μονή της Παναγίας τουπίκλην του "Γουμερά".

Ιερά Μονή Παναγίας Γουμερά Τσίτη Άρδασας Πόντου (Επαρχία Χαλδίας) Α΄ Μέρος - Ιερά Μονή Παναγίας Γουμερά Τσίτη Άρδασας Πόντου (Επαρχία Χαλδίας) B΄ Μέρος - Πανηγυρισμοί εις την Ιερά Μονή της Παναγίας Γουμερά της Χαλδίας του Πόντου. Η Γουμερά ήταν χτισμένη στο ύψωμα ενός απόκρημνου βουνού απέναντι από το χωριό Σίδη, πρίν από αιώνες, στο κέντρο του Μεσοχαλδίου. Απειράριθμοι προσκυνητές από όλα τα χωριά έφτασαν από την παραμονή. Η Ιερά Μονή με τα πολλά κτίσματα της φιλοξενούσε όλους και στο ύπαιθρο. Σε σειρά από μεγάλα καζάνια ψηνόταν η καθιερωμένη φασουλάδα. Στο μεγάλο από έξω προαύλιο κάτω από την πανύψηλη καρδιά ο περίφημος λυριτζής Θόδωρος Δεμερτζής από την Άδισα, συνοδευόμενος στο νταούλι από τον γέρο πατέρα του, σκορπούσε διαρκώς τους ρυθμικούς ήχους της λύρας του και γιοσμάδες με ζίπκες και κοπέλες με τις περίφημες ποντιακές φορεσιές χόρευαν γύρω γύρω. Το τουφεκίδι ήταν ακατάπαυστο και τούρκοι ακόμα ντελικανλήδες που σέβονταν την Παναγία (Μεϊράμ – ανά) έρχονταν στο πανηγύρι και έπαιρναν μέρος στους χορούς και προπάντων στο Λάζικον ή Σέρρα. Τον πανηγυρικό της ημέρας μετά τη Λειτουργία εξεφώνησε ο Στέφανος Πουταχίδης, μετέπειτα διευθυντής του λυκείου Γουμεράς, ο οποίος μεταξύ άλλων μνημόνευσε την δολοφονία του Μητροπολίτη Γρεβενών Αιμιλιανού, η θυσία του οποίου προκάλεσε πανελλήνια συγκίνηση προ πάντων διότι έλαβε χώρα υπό το κράτος του νέου Συντάγματος. Ο εξαιρετικός όμως χαρακτήρας που δόθηκε στον πανηγυρισμό της χρονιάς αυτής είχε και έναν άλλο υψηλότερο εθνικό σκοπό. Εκεί με συναίνεση του Μητροπολίτου Χαλδίας Γερβασίου και με έγκριση όλων των Ελλήνων προκρίτων της περιοχής σε ένα είδος Γενικής Συνελεύσεως υπό την προεδρία του κατόπιν εις Θεσσαλονίκη εγκατασταθέντος ιατρού Θεοφύλακτου Θεοφυλάκτου, αποφασίστηκε η ίδρυση και λειτουργία στην Ιερά Μονή Λυκείου (Μέσης Γυμνασιακής Σχολής). Ήδη αρκετά από τα γύρω χωριά όπως η Άδισα, η Τσίτε, η Χαβίανα, η Τσολόχ̌αινα και λοιπά χωρία είχαν πλήρη σχεδόν αστικά σχολεία και η δίψα περαιτέρω μαθήσεως ήταν έντονη. Οργασμός επικρατούσε στους Έλληνες του Πόντου για την παιδεία και την ίδρυση σχολείων σαν βασικού στοιχείου για την εθνική, κοινωνική αλλά και οικονομική πρόοδο. Παρά την σημειωθείσα ευεξήγητη αντίδραση των καλογήρων της Μονής με επικεφαλής τον εξαιρετικά μορφωμένο και επαγγελλόμενο και τον χειρουργό ιατρό Διονύσιο, το λύκειο ιδρύθηκε και λειτούργησε επιτυχώς ως Ημιγυμνάσιο, οι τάξεις του οποίου θα συμπληρώνονταν με την προαγωγή κατ’ έτος των μαθητών των πρώτων τάξεων. Ως πρόγραμμα μαθημάτων εφαρμόστηκε εκείνο του Φροντιστηρίου της Τραπεζούντας. Το Λύκειο συγκέντρωσε τριάντα και πλέον μαθητές από όλη την επαρχία. Ήταν όλοι εσωτερικοί με καταβολή χαμηλών τροφείων και διδάκτρων. Μεταξύ των μαθητών ήταν και ο υπογράφων αυτό το κείμενο. Στο λύκειο δίδαξε και ο προ τινός αποθανών στην Πτολεμαϊδα Παντελής Μελανοφρύδης, ο οποίος διετέλεσε ύστερα διευθυντής της εφημερίδας «Αργοναύται» στο Βατούμ, όπου το 1910 είχε εκδώσει και την πρώτη του λαογραφική εργασία με τίτλο «Η εν Πόντω ελληνική γλώσσα», πολύτιμη και δυσεύρετη συλλογή τραγουδιών και παροιμιών του Πόντου. Το λύκειο της Γουμεράς έκλεισε μετά από διετή λειτουργία λόγω της Εθνικής Καταστροφής και η Μονή κείται τώρα σε ερείπια όπως διαπίστωσαν ιδίοις όμμασι μεταπολεμικοί προσκυνητές εκεί.

2. Παναγία του' Καλούλ' (Κρώμνη, Γλούβενα) Η Ιερά Μονή Παναγίας του Καλούλ Γλούβενας Κρώμνης - Γεώργιος Παπαχρυσοστομίδης 1954 Άπαντα ανεξαιρέτως τα δημοσιευόμενα στην «Ποντιακή Εστία» λαογραφικά ή ιστορικά με συγκινούν βαθύτατα ιδιαιτέρως όμως ως Κρωμναίον, η ιστορία της Κρώμνης του αλήστου μνήμης Αθανασίου Παρχαρίδη. Στο τεύχος όμως 53-54 αναφέρει δια την Μονή του Καλούλ της Γλούβενας, ότι άλλοτε είχε επτά παρεκκλήσια, 26 δωμάτια, αλλά σήμερα ούτε οι τοίχοι της απομένουν. Ως μισός Γλουβενίτης μπορώ να συμπληρώσω ότι και επί των ημερών μας υπήρχε παρεκκλήσιο της Παναγίας τεσσάρων (4) μέτρων επί δυόμισι (2,5) κτισμένο πάνω σε ένα θεμέλιο της παλιάς Μονής. Πίσω δε από το ιερό βήμα (στην κόγχη του Ιερού) υπήρχε μια τζουρανέα καταστόλιστη από πολύχρωμα κουρελάκια που οι διαβάτες τα έδεναν στους κλώνους της παρακαλώντας την Παναγία να τους απαλλάξει από την ασθένεια ή την στεναχώρια που είχαν και έφευγαν ξαλαφρωμένοι πλέον και βέβαιοι ότι η παράκλησις τους θα εισακουέτω. Στο παρεκκλήσιο αυτό ετελείτο πανήγυρις στις 15 Αυγούστου και πολύ Κρωμναίοι όσοι δεν μετέβαιναν στη Σουμελά έρχονταν στην Πανήγυρη της Παναγίας του Καλούλ κυρίως από τις ενορίες Νάνακ, Λωρία, Μαντζάντων, Ζεμπερέκια και Σιαμανάντων. Στην πανήγυρη αυτή παρασκευάζονταν φαγητά για τους ξένους: πουλγουρένιον πιλάφ’ (πιλάφι με πλιγούρι), πατάτες με κρέας και η αθάνατη σούπα «τανωμένον τζο̤ρβά», που προσφέρονταν μετά τη Θεία Λειτουργία από κοπέλες ή νύφες της Γλούβενας σε όλους τους προσκυνητές. Ακολουθούσε ο χορός με τη λύρα μέχρι τις πέντε το απόγευμα, οπότε άρχιζε η αποχώρηση των ξένων. Συνεχιζόταν όμως το γλέντι στη Γλούβενα μέχρι το πρωί της επόμενης ημέρας. Παράλειψα να αναφέρω ότι τη νύχτα της παραμονής ανάβονταν στον λόφο Καλούλ φωτιά από αλεποκάζια σε πολλούς σωρούς από της Παναγίας και καθ’ όλο το μήκος της ράχεως του λόφου Καλούλ, ορατά από πολλούς συνοικισμούς για να πληροφορηθούν όλοι ότι έχουμε πανήγυρη. Στο τεύχος 55 στην ίδια Ιστορία της Κρώμνης όπου αναγράφεται ότι στην Κάτω Γλούβενα ήταν όλοι «Κρυφοί» πλην της οικογένειας του Παπαχρυσοστόμου η οποία είναι και η δική μου οικογένεια, σας γνωρίζω ότι στην Κάτω Γλούβενα η οποία λεγόταν και Βαϊζάντων όλοι ανεξαιρέτως ήταν κρυφοί, η δε οικογένεια Παπαχρυσοστόμου δεν ήταν απ' την Γλούβενα παρά από την Φραγκάντων, παραθερίζαμε όμως στη Γλούβενα όπου είχαμε τα κτήματα της μητέρας μου και της οποίας η γενεά επίσης ήταν «Κρυφοί» εκκλησιάζοντο δε τα χρόνια εκείνα σε μια υπόγεια σχεδόν εκκλησία του Αγίου Ιωάννου έξω από τη Γλούβενα αόρατη σχεδόν και εις την οποία ακόμα στα χρόνια τα δικά μας γινόταν Θεία Λειτουργία άπαξ του έτους στις 29 Αυγούστου.
3. Παναγία του Κλινά (χωριό Χάσογλαν). Παλιά Ιερά Μονή απέναντι απο το Χάσογλαν στην θέση Κελάδιν. Η Ιερά αυτή Μονή ήταν έρημη ήδη απο τα μέσα του 19ου αιώνα και μόνο το Καθολικό (κυρίως Ιερός Ναός της Μονής) χρησίμευε για τον εκκλησιασμό των χριστιανών κατοίκων της περιοχής.
4. Παναγία η Κρεμαστή (εξαρτώμενη από τη μονή Βαζελώνος).  Παναγία κρεμαστή. Γυναικεία Ιερά Μονή του Πόντου που ήταν ιδιοκτησία της Ιεράς Μονής Βαζελώνα, από την οποία απείχε περίπου 5 μίλια. Σύμφωνα με τον Πανάρετο Τοπαλίδη «Η Ιερά Μονή κειμένη παρά τη βάση του χωρίου Θέρσα και επικρεμασμένη του εις 150 μέτρων βάθος ρέοντος ποταμού Πρυτάνεως ήταν αρχικά Ιερά Σκήτη. Έπειτα έγινε Μετόχιον της Ιεράς Μονής του Βαζελώνα και στα μέσα του 18ου αιώνα μετατράπηκε σε γυναικεία Μονή η οποία στις αρχές του αιώνα είχε 12 μοναχές». Στον χώρο της Μονής υπήρχαν πλήθος καλοχτισμένα παρεκκλήσια, όπως του Αγίου Ιωάννη, του Προφήτη Ηλία, του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου, της Αγίας Βαρβάρας, του Αγίου Γεωργίου κ.τ.λ, αλλά από όλα αυτά ξεχώριζε το παρεκκλήσιον των Αρχαγγέλων Μιχαήλ και Γαβριήλ. Ο Πανάρετος. Τοπαλίδης στην ιστορία της Μονής του Προδρόμου Βαζελών ή Ζαβουλών (Τραπεζούς 1909) αναφέρει τα ακόλουθα: «Εξόχως λαμπρότερον πάντων τούτων δια τε την τοιχοδομικήν, τον ρυθμόν, την αρχαιότητα, την ασινή διατηρήσιν, τας λαμπράς εικονογραφίας, εστί το παρεκκλήσιον των Αρχιστρατήγων των Άνω Δυνάμεων ιδρυθέν κατά τον 14ο αιώνα υπό κτίτορος Νικοδήμου Ιερομονάχου Λαζαροπούλου. Το κάλλος του εκκλησίδιου τούτου είναι αμύθητον. Ουδέ, υπάρχει άπαντα τον Πόντο δεύτερον τοιούτον. Εξαιρετικής τέχνης ήταν επίσης το Καθολικόν της Μονής που χτίστηκε το 1880». Η Ιερά Μονή πήρε το όνομά της επειδή ήταν χτισμένη σε έναν απόκρημνο βράχο που μετεωριζόταν σε ύψος 150 μέτρων πάνω από τον ποταμό Πρύτανη. Στην περιοχή αυτή δρούσαν Εγιπάντ, αιμοβόροι ντερεμπήδες. Το Μοναστήρι καταστράφηκε το 1916. Ως την καταστροφή του πανηγύριζε δυο φορές τον χρόνο στις 8 Σεπτεμβρίου (στο Γεννέσιον της Υπεραγίας Θεοτόκου) και στις 27 Δεκεμβρίου
5. Παναγία Λάλογλου (Κάρς, κοντά στο χωριό Λάλογλου/Λάλογλη) Εγώ Αρταχαλής είμαι - Ση Λάλογλης την Παναγίαν - Τυραννίγουμαι και κλαίγω - Ομάλ Κάρς Ιερά Μονή κοντά στο ελληνικό χωριό Λάλογλου της περιφέρειας του Κάρς. Πανηγύριζε τον Δεκαπενταύγουστο στην Κοίμηση της Υπεραγίας Θεοτόκου, όπου συνέρρεαν πλήθη πιστών χριστιανών και προσκυνητών απο όλα τα ελληνικά χωριά του Κάρς με κάρα, παϊτόνια, υποζύγια κτλ. για να εκκλησιαστούν, να συναντήσουν συγγενικά πρόσωπα και φίλους, να χορέψουν και να διασκεδάσουν.
6. Παναγία η Μάγαρα (στο χωριό Οτ Καγιά, Πάφρα).  Ιερά Μονή της Παναγίας Μάγαρας (Οτ Καγιά Πάφρας). Η Ιερά Μονή της Παναγίας Μάγαρας βρισκόταν κοντά στο χωριό Οτ Καγιά στο βουνό Νεπιέν Ντάγ της Πάφρας. Το Μοναστήρι λεγόταν ακόμη Παχατσάχ Παναγιασί (τούρκικο όνομα που σημαίνει η Παναγία η οποία κάνει τον τυφλό να βλέπει) ή αλλιώς η Ματωμένη Σπηλιά. Το Μοναστήρι αυτό αποτελούσε θρησκευτικό κέντρο της περιοχής της Πάφρας της Αμισού. Η Μονή υπήρξε το θέατρο μιας μεγάλης μάχης. Τον Απρίλιο του 1917 στο Μοναστήρι αυτό είχαν καταφύγει στις αρχές εκείνου του μήνα περίπου 600 γυναικόπαιδα και 80 αντάρτες με επικεφαλής τους τον Χατζηγιώργη Καραβασίλογλου από το χωριό Αγτσάλαν καθώς και τον Κωνσταντίνο Δεληογλάνογλου από το χωριό Ουτς Πουνάρ (Τρείς Βρύσες). Η μάχη άρχισε στις 16 Απριλίου και κράτησε ως τις 22 Απριλίου. Η Ιερά Μονή περικυκλώθηκε από 1.000 τούρκους στρατιώτες και χωροφύλακες επικεφαλής των οποίων ήταν ο συνταγματάρχης Μεμέτ Αλής. Το αποτέλεσμα ήταν να σκοτωθούν 60 αντάρτες και να τραυματιστούν βαριά οι υπόλοιποι 20. Ο καπετάνιος Χατζηγιώργης αφού ύψωσε λευκή σημαία για να σώσει τα γυναικόπαιδα, αυτοκτόνησε με την τελευταία σφαίρα που του είχε απομείνει. Στην συνέχεια οι τούρκοι σκότωσαν όλους τους τραυματισμένους αντάρτες και μετά μετέφεραν τα 600 γυναικόπαιδα στην τουρκική κωμόπολη Τσασούρ. Από τους αντάρτες ο μόνος που διασώθηκε ήταν ο δωδεκάχρονος τότε Βασίλειος Λαζίδης από το χωριό Ουτς Πουνάρ, ο οποίος μετά την Ανταλλαγή των πληθυσμών εγκαταστάθηκε στο χωριό Βαθύτοπος της Δράμας. Στην δισκογραφία είχε κυκλοφορήσει σχετικό τραγούδι με τη μάχη της Παναγίας Μάγαρας από την τραγουδίστρια Λιζέττα Νικολάου «Νεπιέν Οτ Καγιά».
7. Παναγία Πρασάρεως (στο χωριό Πράσαρη, κοντά στην Κερασούντα) Η Ιερά Μονή της Ζωοδόχου Πηγής Πρασάρεως (Χαλδίας Πόντου). Ιερά Μονή πλησίον του χωριού Πράσαρις στην περιφέρεια της Κερασούντας. Η Ιερά αυτή Μονή ήταν κτισμένη επάνω σε έναν κωνοειδή λόφο προσπελάσιμο μόνο απο τα νοτιο-ανατολικά. Πανηγύριζε τέσσερις φορές τον χρόνο: στην Μεταμόρφωση του Σωτήρος Χριστού, τον Δεκαπενταύγουστο στην Κοίμηση της Υπεραγίας Θεοτόκου, στις 14 Σεπτεμβρίου (Του Τιμίου Σταυρού) και στην Ζωοδόχο Πηγή (δηλαδή στην Υπεραγία Θεοτόκο αμέσως μετά το Πάσχα). Σε όλες τις παραπάνω πανηγύρεις συγκεντώνονταν πλήθη προσκυνητών. Στην Ιερά Μονή λειτουργούσε Ιερατική Σχολή γνωστή και ως Ιεροδιδασκαλείον Πρασάρεως.
8. Παναγία της Σεβάστειας (κοντά στο χωριό Πασογιόκ, περιφέρεια Σεβάστειας)
9. Παναγία τοι Τεβρεντζή/Ντεβρεντζή (Χαλδία). Ήταν ανδρική Μονή στην περιφέρεια της Χαλδίας γνωστή και απο το δίστιχο: "Σοι Τεβρεντζή την Παναγιάν τ΄ άλογο μ' εκυλίεν, έναν κορτζόπον έμορφον 'ς σα μέσα μ' ετυλίεν" δηλαδή: "Στην Παναγία του Τεβρεντζή έπεσε το άλογο μου, κι ένα κορίτσι όμορφο τυλίχτηκε στην μέση μου".
10. Παναγία της Ζωοδόχου Πηγής Η Ιερά Μονή Ζωοδόχου Πηγής (της Θεοτόκου) Αμπρικάντων Χαλδίας Πόντου -  Η Ιερά Μονή της Κοιμήσεως της Θεοτόκου και της Ζωοδόχου Πηγής της Αληθινής του Πόντου
11. Πατριαρχική σταυροπηγιακή μονή της Κοιμήσεως της Θεοτόκου (Καγιά Τιπί, περιφέρεια Νικόπολης) Τζελέπ, Καγιά Τιπή, Οβατζίκ, Μουρασίλ χωρία Χαπές̆ επαρχία Κολωνίας Πόντου (7)
12. Θεοτόκου Μονή του Σιμικλή (Κιουρτούν) Η Μονή της Ευαγγελίστριας Σιμικλής Χαλδίας Πόντου, του Μητροπολίτου Δράμας Παύλου Αποστολίδη
13. Μονή της Υπεραγίας Θεοτόκου και Ζωοδόχου Πηγής (Καστρότοιχος, Κρώμνη) Η Ιερά Μονή της Κοιμήσεως της Θεοτόκου και της Ζωοδόχου Πηγής της Αληθινής του Πόντου - Το μοναστήρι του Καστρότειχο Κρώμνης - Δύο γραπτές μαρτυρίες
14. Μπάλτσανας μονή (του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου, περιφέρεια Νικόπολης)  Ιερά Μονή της Υπεραγίας Θεοτόκου Μπάλτζανας Νικοπόλεως & το Τετραευάγγελον του Καραχισάρ
15. Παναΐα τ' Αλεπού (γυναικεία μικρή μονή, Γλούβενα, Κρώμνη) Η Γλούβενα της Κρώμνης (Διήγηση περί των κλωστών-κρυφών χριστιανών του Πόντου)
16. Μονή Μικρέσας Παναΐας (Κρώμνη) Ιερά Μονή της Θεοτόκου (Μικρέσσα) Κρώμνης Χαλδίας Πόντου
17. Μονή γενεθλίων της Θεοτόκου (γυναικεία, Χαβίανα) Η Χαβίανα της Άρδασσας επαρχίας Χαλδίας του Πόντου
18. Κολωνίας Μονή (ή Μεράμανα, μοναστήρι της Παναγίας, κοντά στην Κολώνεια)
19. Μοναστήρ' Ντερεσί (ή Καπά Ντερέ, γυναικεία μονή της Θεοτόκου, κοντά στο Κιουμούς Ματέν)
20. Παναγίας Μονή. Ιερά Μονή της Κοιμήσεως της Θεοτόκου στα νοτιο-δυτικά του χωριού Κιουμούς Μαδέν πάνω απο την γραφική κοιλάδα Τζάτ. Είχε ένα ωραιότατο Καθολικό (κεντρικό Ιερό Ναό) και ξενώνα με πολλά δωμάτια για την φιλοξενία των προσκυνητών. Πανηγύριζε κάθε χρόνο στις 15 Αυγούστου στην Κοίμηση της Υπεραγίας Θεοτόκου όπου πλήθη προσκυνητών και πανηγυριστών προσέτρεχαν απο την Αμάσεια, την Μερζιφούντα, το Κιουμούς Μαδέν, το Χατζήκιοϊ, το Τσόρουμ και την Υοσγάτη για να λειτουργηθούν.
21. Παναγία της Σεβάστειας. Παλιό Μοναστήρι του Πόντου κοντά στο χωριό Πασοκιόγ στη επαρχία Απές της Σεβάστειας. Πρόκειται για ανδρική Μονή η οποία ανοικοδομήθηκε στις αρχές του 19ου αιώνα. Στις ημέρες μας σώζονται μόνο κάποια χαλάσματα, ερείπια της Μονής και της πηγής του αγιάσματος.