Ο λαξευτός ναός της Παναγίας Θεοσκεπάστου, ένα καθίδρυμα που συνδέθηκε στενά με την οικογένεια του Αλεξίου Γ΄ Μεγάλου Κομνηνού (1349-1390), φέρει έντονη τη σφραγίδα της ταφικής λειτουργίας του, όπως συμβαίνει και στην περίπτωση άλλων σημαντικών εκκλησιαστικών ιδρυμάτων της Τραπεζούντας.

Η "Μεγάλη Εκκλησία" της Τραπεζούντας και ίσως ο σημαντικότερος ναός της αυτοκρατορίας, η Παναγία Χρυσοκέφαλος, εντοπίζεται στη μέση πόλη, στο κέντρο ενός ευρύτερου κτηριακού συγκροτήματος. Η παράδοση αποδίδει την επωνυμία "Χρυσοκέφαλος" είτε στη χάλκινη κάλυψη των πλακών του τρούλου του ναού, που από μακριά φάνταζε χρυσός, είτε στην ύπαρξη σε αυτόν εικόνας της Θεοτόκου με ανάλογη χρυσή επένδυση.

΄1. Παναγία Γουμερά (Μεσοχάλδιο). Στα παρακάτω τρία αφιερώματα μου γίνεται εκτενής αναφορά στα ιστορικά, γεωγραφικά και λαογραφικά στοιχεία για την Ιερά Μονή της Παναγίας τουπίκλην του "Γουμερά".

Η Παναγία Σουμελά είναι ένα μοναστήρι κοντά στην Τραπεζούντα , σύμβολο επί 16 αιώνες του Ποντιακού Ελληνισμού. Σύμφωνα με την παράδοση, το 386 οι Aθηναίοι μοναχοί Bαρνάβας και Σωφρόνιος οδηγήθηκαν στις απάτητες βουνοκορφές του Πόντου μετά από αποκάλυψη της Παναγίας, με σκοπό να ιδρύσουν το μοναχικό της κατάλυμα.

Ο Άγιος Μεγαλομάρτυρας Γεώργιος ο Τροπαιοφόρος κατέχει την πρώτη θέση μετά την Κυρία Θεοτόκο στη λατρεία των Ελλήνων του Πόντου. Έτσι δικαιολογούνται τα εκατοντάδες ιερά προσκυνήματα, ναοί, παρεκκλήσια και ιερές μονές προς τιμήν του. Κορυφαία μονή και πασίγνωστη σε όλο τον Πόντο ήταν η Ιερά Μεγίστη Βασιλική, Πατριαρχική και Σταυροπηγιακή Μονή του Αγίου Γεωργίου Περιστερεώτα στη Γαλλίανα της Ματσούκας.