Τη Χαβίανας αλεπόν - Ανέκδοτες διήγησεις Πόντου - Συλλογή Κ. Χρηματοπούλου
’Απάν σὴν Χαβίαναν, έναν χρόνον πολλά όσπίτια κ̌’ εἶχαν κόκκινα όβά τὴ Λαμπρήν. Αἰτία ἔτον ἕνας ἀλεπός· ἐκατίβαινεν τὴν νύχταν ἀς ὀρμάν, ἔμπαινεν ἀπὲς σὰ πόνι͜α καὶ σὰ μαντρία κ’ ἐφούρκιζεν τὰ κοσάρας.
’Ατὸ ἐγέντον κάμποσα βραδάς, καὶ τὴ χωρέτας ἐπίασεν τὸ βούϊ-βούϊ. Ὁ Γιάννες τ’ ’Αλτσατσεχάνχαντων τὴ Χαράλαμπε, ἐποίκενα μεράχ, κ’ ἐσέγκεν σὸν νοῦν-ἀτ’ νὰ πιὰν τὸν ἀλεπόν.
’Ερίασεν κάμποσα βραδάς, καὶ σὰ ὕστερα έναν νύχταν εἶδεν τὸν ἀλεπὸν νὰ ἐμπαίν’ σὸ μαντρὶν τὴ Χατούνας. ’Εγληγόρεσεν κ’ ἐτσούπωσεν τὸ παραθύρ, ἐγνέφσεν τὴν Χατούναν νὰ φέρ’ τὴν φῶς κ’ ἕναν τσουβάλ’, καὶ ζία-ζία ἐσέβαν ἀπὲς σὸ μαντρίν, κ’ ἐτσούπωσαν τὴν πόρταν.
’Εράεψαν ἀδὰ-ἀκεῖ, εἶδαν τὸν ἀλεπὸν σουφρωμένον σ’ ἕναν κι͜οσ̌ὰ̤ν μὲ τὴν κοσάραν ἀνάμεσα σὰ ποδάρια-τ. Χαμὰν ἔσυραν τὸ τσ̌ουβάλ’ ἀπάν-ἀτ’, καὶ μὲ πολλὰ ζόρι͜α ἔδεσαν-άτον καλὰ-καλά, κι ἀπάν-ἀτ’ ἐκούψαν ἕναν κοπροκάλαθον.
’Απὸ πουρνοῦ ἔτον Κερεκή· ἐπῆρεν ὁ Γιάννες τὸν ἀλεπὸν κ’ ἐπῆγεν σ’ ἐγκλησίας τὴν πόρταν. Οἱ γυναῖκ’ καὶ τὰ παιδία ὄντας εἶδαν τὸν ἀλεπὸν δεμένον, ἀσὴν χαράν-άτουν ἐχορολάγκεψαν. "Αμον τ’ ἔδεκεν ἐγκλησία ἀπόλυσιν, κ’ ἐξέβαν ἀγούρ, κι’ ἀπὸ πίς’ οἱ ποπάδες, ἐπῆγαν νὰ κάθουνταν ὀλίγον ἀπάν’ σὸ δῶμαν τὸ ἔτον ἔμπροστά σὴν ἐγκλεσίαν, καὶ νὰ γονουσέβνε γιὰ τὴ χωρὶ τὰ δουλείας, ἐσούμωσεν ὁ Γιάννες μὲ τὸν ἀλεπὸν καὶ λέγι:
—Γειτονάδες, ὁ κλέφτες ἐπιάστεν· ντὸ πρέπ’ νὰ φτάμ’ άτον;
Οἱ μειζοτέρ ἐλάϊξαν τὰ κιφάλια-τουν καὶ νουνίζνε. ’Εσκώθεν ὁ Λαχανὰς ὁ Νικόλας, ὁ γουρουξῆς τὴ χωρί, ἐκαλοτέρεσεν τὸν ἀλεπὸν καὶ εἶπεν:
—"Αφερίμ, Γιάννε, τρανὸν χαΐρ’ ἐποῖκες· ἄν κ̌’ ἔσνε ἐσύ, σὸ χωρίον κοσάρα κ̌ὶ θὰ ἐπεμεῖνεν. ’Ατόρα ἄς τεροῦμε ντὸ τερπιὸν θὰ δίγωμ-ἀτὸν τὸν κλέφτεν.
"Ολ’ ἐσυφώνεσαν μὲ τὰ λόγια τὴ γουρουξῆ. "Εστειλαν κ’ ἐπῆραν ἕναν ὁκὰν ρακὴν ἀσὴ Θοδωράντων τὴν Πελαγίαν· οἱ γυναῖκ ἔγκαν μασι͜άδας, τὴ Σταυρανιάντων ὁ Νικόλας ἐπῆγεν ἔγκεν τὴν λύραν-ατ, καὶ τὸ συνέδριον ἐγουρεῦτεν. ’Εσκώθεν πρῶτα τὴ Θοδωράντων ’Αμανὰτς τινὸς κοσάρας ἐφούρξεν ὅλον πρὶν ἀλεπόν, καὶ εἶπεν:
—Κρεμάστ’-ατον σὸ καρύδ’ τ’ ἐγκλεσίας.
’Ελάγκεψεν ὁ Πουτὰχς ὁ Κυριάκον καὶ εἶπεν:
—"Ας φέρωμ’ ἀσὴ Βαρτάντων τὰ τσ̌οπανόσκυλα τὴ Τσίναβραμ καὶ φουρκίζν-άτον.
Ὁ Παῦλον ὁ Βελονᾶς, ὀλίγον κιπίτς ἐτσ̌άϊξεν:
—Χάσον ἀτὰ τὸ λέτε, ἀς οὖλον καλλίον ἕν, νὰ βάλωμ-ατον ἀδαπὲς σὸ τσουβὰλ καὶ ρούζομ-άτον σὸ λοὺχ τὴ χαμελέτες.
Ὁ Γάντσον ὁ Νικόλας π’ ἔξερεν ὀλίγον ἀς αὐτσ̌ηλούχ, γιὰ νὰ δεικνύζ’ καὶ τὴν ἀγουρέτι͜αν-ατ, εἶπεν:
—"Ας πάγω φέρω τὸ τουγένκ, καὶ σύρωμ-ατον σὸ μολύβ.
"Ολ’ κατ’εἶπαν, μονάχον ὁ Φωστήρτς, τράντα χρονῶν μουχτάρτς τὴ χωρί, χαμνοκάρδτς καὶ γιαρι͜άντς, τὸ στόμαν-ατ κ̌’ ἔνοιξεν. Ὁ Παπαχαράλαμπον τὴ Πουταχάντων π’ εἶχεν 55 χρονῶν ποπαδικήν, λέγι-άτον:
—Μούχταρ, γιατί κ̌ι λὲς καὶ σὺ τὴν γνώμς;
—Πόπα, νὰ ἔχω τὴν εὐχ̌ή-σ’, λέγι ὁ Φωστήρτς, ἀτὸ τὸ χαϊβὰν σ’εμὸν τὸ μαντρὶν κ̌’ ἐπάτεσεν, τιδὲν ζεμίαν κ̌’ ἐποῖκεμε, ἄμον πονώγ-ἀτο, ἐγὼ λέγω, ἄς δένωμ’ ἕναν κωδωνόπον σὴν γούλαν-άτ, κι’ ἀφήνωμ άτον καὶ πάγ! ὅπου θέλ’ ἄς πάγ! γίνετε ριαζίλτς καὶ μασκαρὰς σ’ ὅλια τὰ τσ̌αναβάρι̤α.
Τὸ συνέδριον ὅλον σ’ ἕναν στόμαν, ἐδέχτεν τὴ Μουχτὰρ τὴ Φωστὴρ’τὴν γνώμ’. ’Εκρέμασαν τὸ κωδὼν σὴν γούλαν τ’ ἀλεποῦ, κ’ ἐφέκαν-ατον κ’ ἔφυγεν. Πολλά καιρὸς κ’ ἐπέρασεν ἐπῆγαν οἱ γυναίκ’ σ’ ὀρμὰν σὰ ξύλα, κ’ εὖραν τὸ λέσν’ τ’ ἀλεποῦ σὴν ρίζαν ἑνὸς σπενταμί, μὲ τὸ κωδὼν σὴν γούλαν άτ. "Ελυσαν κ’ ἔφερανα σὸ χωρίον, κ’ ἐκρέμασαν-ατο ἀπάν σὸ καρύδ’ τ’ ἐγκλεσίας. ’Ατὸ τὴν μιασαλλι͜ὰν ἐποίκενα τραγῳδίαν ὁ λυριτσῆς ὁ Νικόλας, καὶ πολλὰ καιρόν, μικροὶ καὶ τρανοὶ ὅλ’ οἱ Χαβιανίτ’ ἐτραγῴδναν-ατο. Διαλεκτολογία Πόντου, Ιδιωματισμοί της Ποντικής Διαλέκτου, λήμματα, ερμηνεία, ετυμολογία, διηγήσεις, θρύλοι, μύθοι
Λεξιλόγιον: ὀρμὰν = δάσος, ἀπὲς = μέσα, πόν = κοτέτσι, φουρκίζω = πνίγω, κοσάρα = κότα, βούϊ-βούϊ = ἀμηχανία - ἀπόγνωσις, ἐσέγκεν = ἔβαλεν, ἐρίασεν = ἐκαιροφυλάκτησε, ἐτσούπωσεν = ἔκλεισεν ἐρμητικῶς, ἐγνέφσεν = ἐξύπνησε, ζία-ζία = σιγά, ἐράεψαν = ἔψαξαν, κιοσσὰ = γωνία, χαμὰν = ἀμέσως, ἐκούψαν = ἀναποδογύρισαν, ἀπὸ πουρνοῦ = λίαν πρωΐ, χορολαγκεύω = χοροπηδῶ, ἀγούρ = ἄνδρες, γονουσέβω = συνδιαλέγομαι· δῶμαν = σκέπη οἰκίας· ἐλάϊξαν = ἐκούνησαν· νουνίζνε = σκέπτονται· ἐσκώθεν = ἐσηκώθη· γουρουξῆς = δασοφύλακας· ἄφεριμ = μπράβο· χαΐρ = καλόν· ἔσνε = ἤσουν· τερπιὰ = ἀνατροφή, μεταφ. τιμωρία· ἔγκαν = ἔφερον· ἐγουρεύτεν = κατηρτίσθη/στρώθηκε· ἐσκώθεν = ἐσηκώθη· ὅλον πρὶν = κατὰ πρῶτον· ἐλάγκεψεν = ἐπήδησεν· κιπίρτες = ὑπερήφανος· ἐτσ̌άϊξεν = ἐφώναξε· χάσον = παράτα· ἀδαπὲς = ἐδῶ μέσα· ρούξωμ-άτον = τὸν ρίχνωμε· λοὺχ = λοῦκι, δεξαμενὴ πρὸς κίνησιν ὑδρομύλου· χαμελέτες = μύλος· αύτσ̌ηλούχ = κυνήγιο· ἀγουρέτσ̌ια = ἀνδρεία· χαμνοκάρδτς = καλόκαρδος· γιαριάντς = ἀστεῖος· χαϊβὰν = ζῶον· σ’εμὸν = εἰς τὸ ἰδικόν μου· τιδὲν = οὐδέν· ἄμον = κάπως· γούλα = λαιμός· ριαζίλτς = [γελοίος/ρεζίλης] κατεντροπιασμένος· τσαναβὰρ=θηρίον· λὲσ=πτῶμα· σπεντὰμ=σφένδαμος· μιασιαλιὰ=ὑπόθεσις
ΑΝΕΚΔΟΤΑ - ΠΗΓΗ: ΠΟΝΤΙΑΚΑ ΦΥΛΛΑ 1958 - ΤΗ ΧΑΒΙΑΝΑΣ ΑΛΕΠΟΝ - Συλλογή Κ. Χρηματοπούλου
Διαλεκτολογία Πόντου - Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com
