• Home
  • Γλώσσα
  • Το γλωσσικό ιδίωμα της Σαντάς του Πόντου

Το γλωσσικό ιδίωμα της Σαντάς του Πόντου

γλωσσικό,ιδίωμα,γλώσσα,ομιλία,ποντιακή,σαντά,επτάκωμος,τραπεζούντα,λεξικό,άνθιμος,παπαδόπουλοςΗ διάλεκτος του Πόντου και ιδιαίτερα της Σαντάς, είναι μια από τις χαρακτηριστικότερες ελληνικές διαλέκτους. Σώζει τον μεσαιωνικό, τον βυζαντινό χαρακτήρα της, με πολλούς γλωσσικούς και γραμματικούς τύπους και λέξεις αρχαϊκές, ακόμα δε και ομηρικές.
Οι έλληνες του Πόντου δεν ακολούθησαν την γλωσσική εξέλιξη των ασπροθαλασσιτών (ελλήνων του Αιγαίου πελάγους – ak deniz στα τουρκικά είναι το Αιγαίον πέλαγος/ άσπρη-λευκή θάλασσα, σε αντιδιαστολή με το kara deniz που είναι η μαύρη θάλασσα. Ως γνωστόν τα τέσσερα σημεία του ορίζοντα (βοράς-νότος-ανατολή-δύση) ορίζονται απ’ τους τούρκους με χρώματα).  Ο βοράς με το μαύρο χρώμα, ο νότος με το ερυθρό, η ανατολή με το μπλε-ουράνιο ή ουρανί και η δύση με το λευκό. Απομονωμένοι λοιπόν οι έλληνες του Πόντου στην Νοτιοανατολική άκρη της Μαύρης θάλασσας, διατήρησαν την απήχηση της βυζαντινής λαλιάς και είναι η γλώσσα τους ένας σύνδεσμος γλωσσικός, ένας συνδετικός κρίκος των αρχαίων αλλά και των νέων χρόνων.

Διάφοροι λόγοι, όπως : αναλογικές μεταβολές, ιδιαίτερη σύνταξη, η επίδραση της κοινής, η γλώσσα της εκκλησίας και του σχολείου, διάφορες φωνητικές μεταβολές, την έκαναν ακατανόητη στους άλλους Έλληνες.
Αλλά, η διάλεκτος του Πόντου δεν ήταν παντού η ίδια, αλύγιστη κατά τους φωνητικούς και τυπικούς κανόνες της γραμματικής, όχι μόνο κάθε περιφέρεια αλλά και κάθε πόλη και κωμόπολη είχε διαφορά στην ομιλία ακόμα και μέσα στην επτάκωμη Σαντά ο προσεκτικός παρατηρητής μπορούσε να βρει μικρές διαφορές και στο λεξιλόγιο και στην προφορά.
Το ιδίωμα της Σαντάς πλησιάζει περισσότερο προς το ιδίωμα της Ανεφορίας. Θα χρειαζόταν πολύ χρόνο η λεπτομερής ανάλυση της φωνητικής καθώς και των γλωσσικών και γραμματικών στοιχείων της, αλλά ούτε θα εξυπηρετούσε κανένα επιπλέον σκοπό αφού υπάρχει η «Γραμματική της Ποντιακής διαλέκτου» του † πανoσιολογιότατου πατρός Ανθίμου Παπαδόπουλου την οποία κανείς μπορείς να συμβουλευθεί. Επειδή οι Σανταίοι θεωρούσαν λεπτότερη την διάλεκτο της Τραπεζούντας, γι’ αυτό η σύγκριση θα γίνει με αυτήν.
• Στο ιδίωμα της Σαντάς παρατηρεί κανείς μεγαλύτερη αρχαιοπρέπεια. Η διατήρηση αρχαίων τύπων και λέξεων που δεν απαντώνται σε καμία άλλη διάλεκτο, (επί παραδείγματι)
υλέε = ύλη του Ομήρου = δάσος
συγκοινώντζα = η πρώτη σύζυγος, σε σχέση με την δεύτερη συναμλώ = εκ του συναμιλλώμαι
λώτσος = από το λώστος, αγαθός μέχρι ανοησίας
κατακλίδ’ = κατάφορτος
έχει την αιτία του στο ότι έξ’ αιτίας της απόκεντρης και απομακρυσμένης γεωγραφικής θέσης της Σαντάς, η λαλιά της δεν αλλοιώθηκε ούτε παραλλάχθηκε όπως τα άλλα ιδιώματα στον Πόντο.
• Σε πολλές τουρκικές λέξεις το (ε) έγινε κλειστό (α) :
Κεβεζές στην Τραπεζούντα – Κια̤βα̤ζά̤ς στην Σαντά
Πεσ̌λεεύω στην Τραπεζούντα –  πα̤σ̌λα̤̤εύω στην Σαντά
• Σε πολλές τουρκικές λέξεις το (χ) ή και το (γ) αντικαθιστά το (κ) :
Καρπούζ’ – Χαρπούζ
Καρσ̌ί - γαρσ̌ί
Καϊκ – γαϊχ.

γλωσσικό,ιδίωμα,γλώσσα,ομιλία,ποντιακή,σαντά,επτάκωμος,τραπεζούντα,λεξικό,άνθιμος,παπαδόπουλος• Τα φωνήεντα η, ι, υ, πότε ακούγονται ως καθαρό ι :
Ξυρίζω, σ̌υρίζω, Συμέλα, (Σαντά), ενώ ως σ̌ουρίζω, Σουμέλα (Τραπεζούντα)
και πότε ως ου : σουμαδεύω, σουμώνω, πουρνά, ζουμώνω (Σαντά), σημαδεύω, σιμώνω, πυρνά, ζυμώνω (Τραπεζούντα).

• Η γενική του ενικού άρθρου και των τριών γεννών είναι (τη) : Τη Γιάνν’ τη μάνας, τη χαταλί, τη Σαντάς, ενώ στην Τραπεζούντα εκφέρεται : του Γιάνν΄ του παιδί. Επίσης ο πληθυντικός και των τριών γεννών στην γενική είναι (τη) αντί (των).
• Η αιτιατική των πρωτοκλίτων ουσιαστικών και επιθέτων τελειώνει σε –ας : κυρούδας, ποπάδας, δεσποτάδας, ψαλτάδας, μαθητάδας, παιδάντας, ραφτάδας, μανάδας, μαμμήδας, νυφάδας, βρεχάντας, ενώ στην Τραπεζούντα οι καταλήξεις είναι σε –ες.
• Ο παρατατικός των ρημάτων που στο ιδίωμα της Τραπεζούντας τελειώνει σε –ούμουν : εκοιμούμουν, εφανερούμουν κτλ, στο ιδίωμα της Σαντάς αποβάλλει την κατάληξη και διαμορφώνεται σε : εκοιμούμ’ – εκοιμούσ’ – εκοιμάτον – εσκούμ’ – εσκούσ’ – εσκούτον, έμ’ – έσ’ – έτον.
• Τα επίθετα καθώς και τα πολλά ουσιαστικά της Σαντάς στην γενική του πληθυντικού τελειώνουν σε –ίων αντί –ων : χορτασμενίων, βαρυδίων, κοκκινειδίων, καματερίων, γαρηδίων, αρθρωπίων, πετεινίων, συννηφαδίων, παιδαντίων.
• Στο ιδίωμα της Σαντάς η γενική του πληθυντικού του αβούτος γίνεται αβουτεινέτερων και σύμφωνα με αυτό γίνεται και το εκεινέτερων, ατεινέτερων, αλλοινέτερων και αλοινέτερων αντί του εκείνων, ολονών κτλ.
• Η αναφορική αντωνυμία (όστις) έχει την ονομαστική του αρσενικού και θηλυκού ήντζαν και του ουδέτερου ό,τι. Την γενική και των τριών γενών όντινος, ήντινος. Την αιτιατική του αρσενικού και θηλυκού όντιναν ή ήντιναν και του ουδέτερου ό,τι ή ήντα̤ν.
• Το δεύτερο πληθυντικό των περισπωμένων : κοιμούμαι, φοούμαι κλπ, τελειώνει σε –άσνε ή –άζνε : κοιμάσνε, καταράσνε, φοάσνε, μαρουκάσνε. Του δε παρατατικού το δεύτερο ενικό γίνεται : εκοιμούσ’ και εκοιμάσ’, εφοούσ’ και εφοάσ’ κ.ο.κ, το δε δεύτερο πληθυντικό -ούσνε : εκοιμούσνε, εφοούσνε, εμαρουκούσνε.

Πηγή : Γεροστάθης, - Ποντιακή Εστία – τεύχη 164-165

Add comment


Security code
Refresh

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ