Οι εξισλαμίσεις στον Πόντο και οι Κλωστοί - Μέρος Β'
Η δευτέρα αύτη περίοδος της καταδυναστεύσεως και καταδιώξεως του εν Πόντω Ελληνισμού, αρξαμένη από του 1660 διήρκησε μέχρι του 1840 και κατ’ αυτήν πάλι ούτος σκληροτάτας υπέστη δοκιμασίας τρομοκρατούμενος υπό των Ντερέ-μπέηδων.
Ομολογητέον εν τούτοις ότι υπήρξαν και τινες μεταξύ αυτών προστατεύοντες ενιαχού τους χριστιανούς είτε εκ φιλανθρωπίας, είτε εκ αισθήματος δικαιοσύνης είτε εκ συμφέροντος υλικού ή και αντιζηλίας και ρήξεως αυτών προς άλλους γείτονας σατραπίσκους. Οι εξισλαμίσεις στον Πόντο και οι Κλωστοί - Μέρος Β' Εις την τρομοκρατία των τιμαριούχων τούτων οφείλεται και η δειλία η και σήμερον έτι χαρακτηρίζουσα πολλούς Ποντίους και ο αυστηρός των γυναικών περιορισμός εν ταις οικίαις. Και κατά την δευτέραν ταύτην περίοδον δεν έλλειψαν αι διαρπαγαί και λεηλασίαι, αι καταστροφαί και εξισλαμίσεις. Ούτως εν μεν Τραπεζούντι ηρπάγησαν, η Μητρόπολις, ο Ναός αυτής, ο της Αγίας Σοφίας και άλλοι οίτινες και μετατράπησαν εις τεμένη, ενώ το κατώτερο μέρος της πόλεως και το πλείστον της εξωτερικής ακροπόλεως κατεστράφησαν υπό των γενιτσάρων (ίδε Φαλμεράιερ - Ιστορία της Αυτοκρατορίας της Τραπεζούντος σελ. 429). Εν Όφει δε και Θοανία οι Έλληνες κάτοικοι σχεδόν πάντες και εν Ματσούκα και Κρώμνη και Σταυρίω (χωρίον πλησίον της Κρώμνης) ουκ ολίγοι εξισλαμίσθησαν δια της βίας. Εκ των βιαίως εξισλαμισθέντων τοιούτων οι μεν Οφλήδες, ήτοι οι κάτοικοι του Όφεως και η οι Τυνεασλήδες (οι κάτοικοι της Θοανίας) πλην ελαχίστων παραμένουσιν έτι και νυν πράγματι μουσουλμάνοι διατηρούντες πολλά Ελληνικά ήθη και έθιμα και την ελληνική γλώσσαν (οι Οφλήδες μάλιστα και καθαρωτέραν εν πολλοίς), οι δε Ματζουκιώται και οι Σταυριώται, εν τω κρυπτώ διατηρούντες ακράδαντον την εις Χριστόν πίστιν, απεκαλύφθησαν Χριστιανοί τον παρελθόντα αιώνα μετά την έκδοση του Χάττι Χουμαγιούν και επισήμως αναγνωρισθέντες τοιούτοι υπό της τουρκικής κυβερνήσεως εξηκολούθουν πλέον έκτοτε ελευθέρως εκτελούντες τα χριστιανικά καθήκοντα, επειδή όμως τα πρώην τουρκικά ονόματα αυτών παρέμειναν εν τοις στρατιωτικοίς καταλόγοις, δεν απηλλάσσοντο ούτοι της στρατιωτικής θητείας πλην των Κρωμναίων, επιτυχόντων να απαλλαγώσιν αυτής μετά την επίσημον υπό της κυβερνήσεως αναγνώριση αυτών ως χριστιανών. Προκειμένου περί της εξομώσεως των Οφλίδων, σημειωτέα ενταύθα ολίγα τινά εν παρόδω. Ο Σάββας Ιωαννίδης παραδέχεται εκουσίαν αυτών εξόμωσιν, (εν σελ.135 της υπ’ αυτού συγγραφείσης Ιστορίας της Τραπεζούντος), ότι ο επίσκοπος του Όφεως Αλέξανδρος έχων παράπονα κατά του Μητροπολίτου Τραπεζούντος, έδωκε πρώτος το σύνθημα της εξωμόσως, όπερ ηκολούθησε το ποίμνιον αυτού ως λίαν αφοσιωμένων εις αυτόν, αλλά η παράδοσις αύτη δεν δύναται να θεωρηθεί άξια πίστεως δια τους εξής λόγους: Πρώτον, διότι ουδέποτε είναι δυνατόν σύμπας ο πληθυσμός επισκοπής τινός να ακολουθήσει το παράδειγμα του επισκόπου εις μίαν τοιαύτην πράξιν, οσονδήποτε αφοσιωμένος και αν είναι προς αυτόν. Και δεύτερον, διότι αν τούτο συνέβαινε, ουδεμία θα εσώζετο παράδοσις περί των Σουρμενιτών, εις 12.000 ανερχομένων, και των κατοίκων της Σίδης (Τσίτης), και των Φυτιάνων (χωρίων ελληνικών εν τη επαρχία Χαλδίας), ότι εξ Όφεως κατάγονται οι πρόγονοι αυτών. Πιθανωτέρα είναι ετέρα παράδοσις αποδίδουσα την εξόμωσιν εις την βίαν και ούτω ερμηνεύουσα και την εις διάφορα μέρη φυγήν και εγκατάσταση πολλών του Όφεως κατοίκων προς απαλλαγή από της βιαίας εξισλαμίσεως. Κατ’ αυτήν υπήρχεν εν Όφη χότζας, τιμαριούχος, λίαν φανατικός, όστις επιθυμών να εξισλαμίσει τον αμιγή της περιφερείας αυτού χριστιανικόν πληθυσμόν, διακρινόμενον και αυτόν επί φανατισμώ, κατέφυγε εις το εξής μέσον: Προπαρασκεύασας πάντα τα αναγκαία προς εκβιασμό και φόνον μέτρα, προσεκάλεσε Παρασκευή τινα εις παράλιον μέρος “έπειτα Τζουμαά (τουρκική λέξη) συνάθροισις κληθέντα”, άπαντα τον άρρενα πληθυσμό όστις και ανύποπτος προσήλθε νομίσας ότι επρόκειτο πάλι να αγγαρευθή όπως άλλοτε προσκαλούμενος, ηγγαρεύετο. Την μεσημβρίαν προσήλθεν εις το ειρημένον τόπον ο σατραπίσκος και τελέσας την προσευχήν αυτού άρχισε να κατηχεί τους συναθροισμένους εκεί χριστιανούς δηλώσας ότι αν ούτοι οικειοθελώς εδέχοντο την μόνην αληθή και σωτήριο του Μωάμεθ θρησκεία, θα ηξιούντο πατρικής προστασίας εκ μέρους αυτού και θα απήλαυον πάντων των αγαθών και της παρούσης ζωής και της μελλούσης. Εν τέλει ηπείλησεν ότι ουδείς εξ αυτών θα εσώζετο αν μη υπήκουεν εις την ανέκκλητον αυτού απόφασιν της εξισλαμίσεως πάντων. Οι δυστυχείς Οφλήδες έκπληκτοι δια την τοιαύτην του χότζα στάσιν εζήτησαν ημερών τινα προθεσμίαν, ίνα συσκεφθώσι μετά του Επισκόπου αυτών, αλλά ουδεμία προθεσμία εδόθη εις αυτούς, τουναντίον υπεδείχθη, ότι οφείλουσι να υπακούσωσιν αμέσως, καθ’ όσον ο Επίσκοπος αυτών είχεν ήδη δεχθεί τον ισλαμισμόν και είχε αποσταλεί εις Κωνσταντινούπολη ίνα καταλάβει υψηλήν τινα θέσιν. Και επειδή ουδείς ενέδωκεν εις την απαίτησιν ταύτην του τυράννουμ ούτος έθηκεν σε εφαρμογή πάντα τα προπαρασκευασμένα βίαια και καταστρεπτικά μέτρα, ούτως ώστε οι πλείστοι εφονεύθησαν ή επνίγησαν ριφθέντες εις την θάλασσαν, ολίγοι δε μόνο κατώρθωσαν δια της φυγής να σωθώσι και ούτοι συνπαραλαβόντες τα γυναικόπαιδα αυτών, κατέφυγον εις απρόσιτα όρη και δάση, όπου κρυπτόμενοι έζησαν επί τινα χρόνον, έως ου υπέκυψαν εις τον ζυγόν άλλου τιμαριούχου ως είλωτες, διέσωσαν όμως το εθνικόν αίσθημα, τη γλώσσα και τη θρησκεία των πατέρων αυτών. Επειδή δε τους εν τη χώρα του Όφεως υπολειφθέντας γέροντας και τα γυναικόπαιδα εξεβίασεν ο τυραννίσκος να αλλαξοπιστήσωσιν, εκ τούτων κατάγονται οι σημερινοί ελληνογενείς μουσουλμάνοι Οφλήδες, ων την ελληνική και χριστιανική καταγωγή μαρτυρούσι προς τοις άλλοις και τα μέχρι τούδε σωζόμενα παρ’ αυτοίς πατρωνυμικά, οίον Αντώνογλου, Γιάννογλου, Παπάζογλου, Φώτογλου κ.ά. Της κατηγορίας ταύτης των εκβιασθέντων εις αλλαξοπιστίαν, παραμεινώντων όμως εν τω κρυπτώ πάντοτε χριστιανών αριθμούνται πολλαί χιλιάδες εν Πόντω (εν μόνω τω νόμω Τραπεζούντος περί τας 40.000) και εν ώ περί τους 20.000 απεκαλύφθησαν και ανεγνωρίσθησαν επισήμως χριστιανοί ορθόδοξοι πλείστοι, άλλοι παραμένουσιν εισέτι κατ’ επίφασιν μουσουλμάνοι είτε εκ φόβου, είτε και ίνα μη στερηθώσιν της δημοσίας αυτών θέσεως και ούτοι είναι όσοι τυχόν διατελούσιν εν υπηρεσία της κυβερνήσεως. Όφις - Οφιούς - Οφιούντα του Πόντο. Ιστορία, Λαογραφία, Πολιτισμός, Γεωγραφία, Ήθη, Έθιμα, Γλώσσα. Καλούνται δε Κρυφοί μεν οι παραμένοντες εν τω κρυπτώ χριστιανοί, Κλωστοί δε από του κλώσ̌κουμαι δηλαδή επιστρέφω ή και Γυριστοί κατά το Οφιτικόν γλωσσικόν ιδίωμα. Οι αποκαλυφθέντες εκ των άλλοτε κρυφών και αναγνωρισθέντες επισήμως χριστιανοί υπό των τούρκων οι τελευταίοι ούτοι ονομάζονται τενεσούρηδες ήτοι εξωμόται, ωσανεί ήσαν πράγματι μουσουλμάνοι εξωμόσαντες. Οι δε Οφλήδες, οι Τυνιαλήδες (Τόνγιαλήδες) και άλλοι, όσοι βία εξισλαμισθέντες παρέμειναν μουσουλμάνοι, ούτοι το πλείστον διετήρησαν την συνείδηση της ελληνικής αυτών καταγωγής και την μνήμην της προηγούμενης θρησκείας αυτών, αφού ως λέγεται μετά θρησκευτικής ευλαβείας οι Οφλήδες τουλάχιστον, διατηρούν ενιαχού κληρονομικώς τα των προγόνων αυτών εκκλησιαστικά βιβλία και ιερά άμφια. Και αι συγγενικαί σχέσεις πολλών εξ αυτών προς τους χριστιανούς συγγενείς των δεν διεκόπησαν. Εκ πάντων των Κλωστών οι εκ του παρά την Κρώμνη χωρίου Σταυρίου εν τω μεταλλείον του. Ακ Δάδ Μαδέν εγκατασταθέντες μεταλλουργοί Σταυριώται και μετά την επίσημον αναγνώρισιν αυτών ως χριστιανών υφίσταντο τα πάνδεινα, οσάκις ανεκίνουν το ζήτημα της διαγραφής των τουρκικών ονομάτων αυτών εκ των στρατιωτικών καταλόγων. Και κατ’ αυτήν έτι την εν τουρκία μεταπολίτευσιν ανακαινισθέντος του ζητήματος τούτου, συλληφθέντες οι πρόκριτοι και ο πρωθιερεύς αυτών ερρίφθησαν εις τας φυλακάς και εξωρίσθησαν μακράν, μετά πολλής δε δυσκολίας, κατώρθωσε το Οικουμενικόν Πατριαρχείον να απαλλάξει αυτούς της ειρκτής και της εξορίας και των άλλων βασάνων. Αι καταδυναστεύσεις και βίαιοι εξισλαμίσεις κατά την δευτέραν ταύτην περίοδο των διωγμών, ηνάγκασαν τον Ελληνικόν του Πόντου πληθυσμόν να ζητεί πολλάκις άσυλον εις απομακρυσμένα και δυσπρόσιτα μέρη ή και να μεταναστεύει εις το εξωτερικόν και ιδίως εις την Ρωσίαν. Εντεύθεν εξηγούντο αι αθρόαι εις Ρωσίαν και μάλιστα εις Καύκασον γενόμενοι, ιδίως από του Κριμαϊκού πολέμου μεταναστεύσεις των ημετέρων εκ Πόντου. Οπότε εκ Χαλδίας μόνο περί τας 2.000 Ελληνικαί οικογένειαι παρηκολούθησαν τον μέχρι Αργυρουπόλεως κατελθόντα υπό τον στρατηγόν Πάνκεβιτς και έπειτα αποσυρθέντα ρωσικόν στρατόν ίνα μη υποστώσι τα φοβερά μαρτύρια, όσα υπέστησαν έπειτα οι πλείστοι των εν τη χώρα υπολειφθέντων, υπό των τούρκων, τα μένεα πνεόντων δια την γενομένην εις τους Ρώσους πανηγυρικήν των Χριστιανών υποδοχήν. Και είναι αληθώς θαύμα ότι οι Κρυφοί και Κλωστοί εν Πόντω χριστιανοί επί αιώνας ολοκλήρους στερρώς αντείχοντο της πίστεως των πατέρων αυτών, εν τω φανερώ παρουσιαζόμενοι ως φανατικοί μουσουλμάνοι και το εθνικό αυτόν αίσθημα ζωηρότατον διετήρησαν και την μητρικήν είναι αυτών γλώσσαν διέσωσαν και τους δήθεν ομόθρησκους αυτοίς τούρκους μουσουλμάνους λίαν επιτηδείως κατώρθουν να εξαπατώσιν, εν ώ οι ομόφιλοι αυτών φανερά χριστιανοί εγνώριζον αυτούς υπό δυο ονόματα, έν τουρκικόν και έν χριστιανικόν και άνευ ουδεμίας συγχύσεως, έκαμνον χρήσιν ώτε μεν του ενός, ωτε δε του ετέρου αναλόγως προς την περίσταση. Και το θαύμα τούτο δεν μαρτυρεί άπαξ έτι την απαράμιλλον του Έλληνος αντοχήν, την μεταλουργόν δύναμιν της γενναίας και ηρωικής αυτού ψυχής, δι’ ης ούτος πολλάκις αναδεικνύεται αληθής μάρτυς της ανθρωπότητας μετ’ αυταπαρνήσεως, αγωνιζόμενος πάντοτε υπέρ παντός ό,τι ανυψεί τον άνθρωπο εις το αληθές, το αγαθόν και ιδεώδες;. Βεβαίως εάν αποβλέψη τις εις ταύτα και λάβει πλήρη γνώση του μακρόχρονου μαρτυρολογίου των εν Πόντω Κλωστών, θα πεισθή ότι ούτοι δεν υπολείπονται και πολύ των μαρτύρων της Εκκλησίας, των μαρτυρησάντων κατά διαφόρους χρόνους των διωγμών των Χριστιανών, και ότι τινές μάλιστα και όλως εφάμιλλοι εκείνων απεδείχθησαν.
Ιστωρ Πόντιος
Σούρμενα Πόντου. Ιστορία - Γεωγραφία - Αποικισμός - Γλώσσα & Πολιτισμός / Χαλδία - Αργυρούπολις Πόντου Gümüşhane (Πόλεις, Κωμοπόλεις, Χωριά, Τοπωνύμια, Ήθη, Έθιμα, Χοροί, Θρύλοι, Παραδόσεις, Πρόσωπα) / Σταυρίν Χαλδίας Πόντου (Uğurtaşı). Ήθη, έθιμα, χοροί, δοξασίες των Ελλήνων Σταυριωτών της επαρχίας Αργυρούπολης του Νομού Τραπεζούντας του Πόντου / Ματσούκα - Macka (Επαρχία Ροδοπόλεως) Πόντου. (Χωριά, Τοπωνύμια, Ήθη, Έθιμα, Χοροί, Θρύλοι, Παραδόσεις, Χοροί, Πρόσωπα) / Κρώμνη Πόντου (Korom Korum Trabzon) Ιστορία Λαογραφία Πολιτισμός. Χωριά, Τοπωνύμια, Ήθη, Έθιμα, Θρύλοι, Παραδόσεις, Χοροί, Πρόσωπα.
Το ανωτέρω σημείωμα ελήφθη εκ της άλλοτε εκδιδομένης εν Αθήναις εφημερίδος Σκλάβα Ελλάς του κ. Κ. Φιλάνδρου, πρώην υπουργού και νυν δημάρχου Κερατσινίου. Θεωρούμεν υποχρέωση να περιμαζέψουμε και αναδημοσιεύσουμε ό,τι κατά καιρούς έχει δημοσιευτεί δια τον Πόντον εις μη ποντιακές εφημερίδες και περιοδικά.
“Αι εξισλαμίσεις εν Πόντω και οι Κλωστοί” - Πηγή: Ποντιακά φύλλα, μηνιαίο περιοδικό διευθύνεται υπό συντακτικής επιτροπής. Χρόνος, πρώτος τεύχος, δεύτερον Απρίλιος του 1936. Γραφεία Πατησίων 26, Αθήνα. Υπεύθυνος, Γεώργιος Φωκάς.
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία - Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com
