Οι Αρχιμεταλλουργοί και τα μεταλλεία του Πόντου

Written by Πολατίδης Βασίλειος. Posted in Ιστορία

Οι Αρχιμεταλλουργοί του Πόντου. Έτσι ονομάζονταν οι υπεύθυνοι προϊστάμενοι των μεταλλείων στις μεταλλευτικές περιοχές Αργυρούπολης, Κρώμνης, Σάντας και Σταυρίν.

Δεδομένου ότι αποτελούσαν σπουδαιότατους φορείς πλούτου για το κράτος, είχαν το πλεονέκτημα ειδικής προστασίας που την εγγυούνταν οι νόμοι, τα προνόμια και o Εμίνης της Αργυρούπολης. Εξάλλου, τα προνόμια των μεταλλείων της Χαλδίας επεκτείνονταν και σ' άλλα μέρη που βοηθούσαν στην εξαγωγή του μετάλλου, όπως π.χ. η περιοχή της Ματσούκας, απ' όπου έβγαιναν οι απαραίτητοι για τις μεταλλευτικές εργασίες γαιάνθρακες. Στις παραπάνω προνομιακές συνθήκες, που αφορούσαν, γενικά, την περιοχή Χαλδίας, ας προστεθεί και το γεγονός ότι, ναι μεν διοικητής της περιοχής είναι ο Εμίνης, η διεύθυνση, όμως, των μεταλλείων ήταν εμπιστευμένη σε Αρχιμεταλλουργούς, δηλαδή σε χέρια χριστιανικά. Ιστορία της Κρώμνης - Γεωργία, Κτηνοτροφία, Μεταλλουργία. Κάθε χωριό είχε τον Αρχιμεταλλουργό, τους εργάτες των ορυχείων, τους επιστάτες και τους εργάτες των κλιβάνων. Ανάμεσα στους Αρχιμεταλλουργούς ξεχωρίζουν κάπου οχτώ οικογένειες που είχαν κληρονομικά το δικαίωμα της εκμετάλλευσης των μεταλλείων. Ορισμένες από αυτές, όπως οι Φυτιάνοι, κράτησαν την επιρροή τους ακόμη και μετά την παρακμή των μεταλλείων, που ακολούθησε τον Ρωσοτουρκικό πόλεμο 1928-1929. Μάλιστα, η επιρροή τους συνεχίζεται όχι μόνο στην περιφέρεια της Αργυρούπολης, αλλά και στις νέες μεταλλοφόρες περιοχές που συνοικίστηκαν από παλιούς μεταλλωρύχους. Είναι αξιοσημείωτο ότι οι μεταλλωρύχοι αυτοί εξακολουθούσαν να υπάγονται εκκλησιαστικά στον Μητροπολίτη Χαλδίας, παρά την εγκατάστασή τους σε πολύ απομακρυσμένα μεταλλεία: Στο Σιεμπιν Καραχισάρ, στο Ακ Νταγ, στην Μερζεφούντα, στο Περεκετλή, στο Βουλγάρ, στο Σις Χατσήκιοϊ , στην Θεοδοσιούπολη, στο Καρς, στο Βατούμ, στην Τιφλίδα, στην Μεσοποταμία, στην Συρία κ.ά. Γενικά, η Μητρόπολη Χαλδίας γίνεται εστία αναχώρησης για ομαδικές αποικίες στο εσωτερικό της Μικράς Ασίας, στον Καύκασο και στα παράλια του Ευξείνου. Πάντως, η περιοχή Χαλδίας, εξαιτίας των Αρχιμεταλλουργών, αποκτά οικονομική άνεση και γίνεται Κέντρο τεχνών, γραμμάτων και ελληνικού πολιτισμού. Η ευμάρεια και ο πολιτισμός της προσελκύουν το ενδιαφέρον του πατριάρχη Ιεροσολύμων Δοσιθέου, ο οποίος την επισκέπτεται, στο β' μισό του 18ου αιώνα με σκοπό να κάνει έρανο για το ποίμνιό του. Ιδιαίτερα σημαντική ήταν η βοήθεια και η προστασία που προσφέρονταν στους κρυπτοχριστιανούς από τα μεταλλεία και τους Αρχιμεταλλουργούς. Τα μεταλλεία της Γαράσαρης και η επεξεργασία της στυπτηρίας. Πρωτίστως γιατί, στους υπόγειους ανήλιους χώρους των ορυχείων, οι κρυφοί επικοινωνούσαν τακτικά με τους φανερούς χριστιανούς και συσκέπτονταν ελεύθερα για κάθε θέμα που τους αφορούσε. Έπειτα, αρκετοί από τους Αρχιμεταλλουργούς ήταν Κρωμιώτες και με πολλή προθυμία παρείχαν αδελφική υποστήριξη στους όμοιούς τους. Μερικοί, μάλιστα, τύχαινε να κατέχουν και υψηλά αξιώματα- Ανάμεσά τους ξεχωρίζει ο Κρωμναίος Ιμπραήμ Εφέντης (Γρηγόριος Γρηγοριάδης). Διατέλεσε γραμματέας του υπουργείου οικονομικών κι έφερε σε πέρας διπλωματικές αποστολές στο Παρίσι. Το 1866 διορίστηκε διευθυντής των μεταλλείων (Ματέμ Μεμουρήζ) της Τουρκίας, και παρέμεινε σ' αυτή τη θέση μέχρι το 1870. Εργάστηκε ενεργά και παρασκηνιακά για την αναγνώριση των «κρυφών» χριστιανών της περιοχής του μετά το Χάττι Χουμαγιούν. Την υπόθεση, όμως, της φανέρωσης των Κρωμιωτών (Κρωμναίων) μετά το 1856 βοήθησε καθοριστικά η επιτροπή αγάδων και μεταλλουργών της περιοχής Κρώμνης, που ήταν όλοι τους «κρυφοί». Περιφρόνησαν θέσεις, αξιώματα, υποσχέσεις, απειλές και, ως οδηγοί και εκπρόσωποι, ανέλαβαν όλη την επίπονη διαδικασία μέσω των πρεσβειών και των προξενείων των Μεγάλων Δυνάμεων. Με τη δική τους συμβολή, οι περιφέρειες Μάτσκας, Κρώμνης, Σταυρίν, αποκαλύπτονται ως γνήσιες ελληνικές και χριστιανικές. Ανάλογο προστατευτικό ρόλο παίζουν και τα στυπτούχα μεταλλεία της Νικόπολης (Καραχισάρ), αλλά σε στενότερα όρια, γιατί τα μεταλλεία αυτά δεν είχαν την έκταση της Χαλδίας. Όμως, τα προνόμια των Αρχιμεταλλουργών ήταν και μια πρόκληση για το φανατισμό των τούρκων, οι οποίοι, παρά τους νόμους έβρισκαν τρόπους να εκδικούνται και να εξοντώνουν. Γι' αυτό ακριβώς και αρκε τοί από τους Κρωμιώτες, ιδιαίτερα στην περιοχή Αργυρούπολης, φοβήθηκαν κι απόφυγαν να συστοιχηθούν με τους άλλους που τόλμησαν να φανερωθούν. Μεταλλείον Σίμ ή Κιουμίσ̌ Ματέν (Gümüş Madeni) του Νομού Σεβάστειας του Πόντου / Το Ακ Δάγ Μαδέν, (Ak Dag Maden) του νομού Άγκυρας κι ο ελληνισμός της περιοχής / To Ακ Δάγ Μαδέν του Πόντου και τα πέριξ Ελληνικά χωρία. Κείμενο του κ. Στάθη Πελαγίδη