Ένα χειρόγραφο του 1886 για τους Κρυπτοχριστιανούς της Κρώμνης του Πόντου
Ο ιστορικός του Πόντου Περικλής Τριανταφυλλίδης στα προλεγόμενα των «Φυγάδων» του ασχολούμενος με τους Κλωστούς, δηλαδή τους Έλληνες οι οποίοι υποκρίνονταν τους μουσουλμάνους ενώ στα κρυφά ήταν χριστιανοί, γράφει στη σελίδα 163:
Το έδαφος της χώρας (περιφέρεια Κρώμνης) είναι άγονο και οφείλουσιν οι κάτοικοι να προμηθεύονται τα του χειμώνος εφόδια από γειτονικές ευφορότερες χώρες, προπαντός το σιτάρι. Τούτου ένεκα ακόμη και προ της υπό των τούρκων καταλήψεως των χώρων τούτων (1461) από ένα έκαστο χωρίον τινές μετήρχοντο το εμπόριο της μετακομιδής σιτηρών μεταβαίνοντες εις τας μεσημβρινωτέρας χώρας οι οποίες κατοικούντο υπό μωαμεθανικάς φυλάς. Επειδή δε ως χριστιανοί διέτρεχον τόν κίνδυνο προς ασφάλειαν των απήρχοντο επί πλαστοίς μωαμεθανικοίς ονόμασιν άτινα όμως κατέθετον επιστρέφοντες. Επειδή δε το είδος τούτο των κατοίκων επαναλάμβανε τακτικώς κατ' έτος την οδοιπορίαν αυτήν, συνεδέθη σχέσις και γνωριμία τούτων προς τους μωαμεθανούς κατοίκους. Όταν επήλθε η οθωμανική κατάκτησις το 1461 οι χριστιανοί αυτοί αναγκάστηκαν να διατηρήσουν στις σχέσεις τους με το νέο κράτος το ψευδές τους όνομα (το τουρκικόν) και να παρουσιάζονται ως μουσουλμάνοι στο θρήσκευμα, ενώ παρέμεναν στα κρυφά χριστιανοί και είχαν το χριστιανικό τους όνομα. Ένα χειρόγραφο του 1886 για τους Κρυπτοχριστιανούς της Κρώμνης του Πόντου. Έτσι εξηγεί ο Τριανταφυλλίδης την εμφάνιση των πρώτων κρυπτοχριστιανών. Όπως δε σε δικό μας δημοσίευμα περί των κρυπτοχριστιανών αναγράψαμε άλλοτε η τοιαύτη νόθος κατάστασις είχε μοιραία συνέπεια και την σύναψη γάμων μεταξύ των τέκνων πραγματικών μουσουλμάνων και ψευδομουσουλμάνων (των Κρυπτοχριστιανών). Στην περιοχή της Χαλδίας και προπαντός στις περιφέρειες Κρώμνης και Σταυρίν τέτοιες επιγαμίες λαμβάνουν χώρα ακόμα και κατά το πρώτο ήμισυ του 19ου αιώνος. Σχετικό με τις επιγαμίες αυτές είναι το κατωτέρω δημοσιευμένο ημιτελές στιχούργημα το οποίο περιήλθε στα χέρια μας προ ετών, του οποίου την αρχή δεν κατορθώσαμε να βρούμε μέχρι σήμερα. Ευτυχώς ο λαϊκός ποιητής του, επεξηγεί σε υποσημείωση μερικούς από τους στίχους του που είναι όλοι αριθμημένοι κι έτσι είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε το περιεχόμενο και πολλών από εκείνους που λείπουν. Από την ανάγνωση του χειρογράφου και των υποσημειώσεων του συμπεραίνεται ότι ο γράψας ήταν εγγράμματος, κατά πάσα πιθανότητα διδάσκαλος του οποίου δυστυχώς δεν φέρει την υπογραφή. Η υπόθεση του αφηγηματικού τούτου άσματος ήτο πολύ γνωστή στους κατοίκους της Κρώμνης, καθώς και τα κατονομαζόμενα πρόσωπα των οποίων απόγονοι ελθόντες ως πρόσφυγες στην Ελλάδα βρίσκονται στη Μακεδονία. Ήτο σύνηθες στον Πόντο προπαντός στην Κρώμνη κάθε εντυπωσιακό γεγονός, όπως επί παραδείγματι απαγωγή, φόνος, θάνατος δημοφιλούς προσώπου, ηρωική πράξη κτλ να αποτελέσει θέμα άσματος για τους στιχοπλόκους του τόπου (μεταξύ των οποίων αφθονούσαν οι γυναίκες) που κυκλοφορούσε μεταξύ των κατοίκων ολοκλήρου της περιφερείας. Κατά τον ίδιο τρόπο σατιρίζονταν και διάφορα γεγονότα, αλλά και πρόσωπα. Ελέγετο δε σχετικώς η φράσις: «Εξέγκαν ατον τραγωδίαν», δηλαδή του έβγαλαν τραγούδι, κάτι που ισοδυναμούσε με το σημερινό «τον έβαλαν στην εφημερίδα». Ένα από τα τραγούδια αυτά αποτελεί και το δημοσιευμένο εν συνεχεία τηρηθείσης της ορθογραφίας του. Λυπούμεθα διότι αγνοούμεν το όνομα του αποστολέως για να το αναφέρουμε και να τον ευχαριστήσουμε.
…………………………………………………………………
21. Όρωμαν ελέπ’ φανερόν θαρείς και έν’ ημέρα,
22. Θαρείς και πως στράφτ’ και βροντά πως θα χαλάν ο κόσμος.
23. Ελέπ’ τον φέγγον χαμελά σα σκοτεινά χωμένον,
24. Ελέπ’ τον Χριστόν αψηλά όλον φώς κι όλον λάμψιν.
25. Ολόγερα ατ’ ψάλ’ν οι Αγγέλ’ Πάσχα Κυρίου Πάσχα
26. Το Δεύτε προσκυνήσωμεν και το Χριστός Ανέστη.
27. Φέρτεν Ποπάν φωτίστε εμέ άμον ντ’ εγνέφσεν είπεν,
28. Σήμερον άλλος ουρανός, σήμερον λάμπ’ η ‘μέρα,
29. Σήμερον στεφανώνεται αητόντς την περιστέραν.
30. Ο Γεώρτς Σουλεϊμάν αγάς την Κιουλπαχάρ Σοφίαν.
31. Τραντήμερα χαράν είχαν και τράντα νύχτας γάμον,
32. Με το ταούλ με την ζουρνάν και με τα φαωπότεα.
Υποσημειώσεις στο παραπάνω ποιητικό κείμενο:
Στίχοι 1-2 συμβολίζουν την Γέννησιν του Ιησού Χριστού
Στίχοι 3-4 την Περιτομή του Κυρίου Ιησού Χριστού
Στίχοι 5-6 την Βάπτισιν του Κυρίου Ιησού Χριστού
Στίχοι 7-10 Οι αγάδες Αρχιμεταλλουργοί της Κρώμνης εφύλαττον εις την κοιλάδα του Καβελλάκ και εις στα πέριξ της πηγής του Φαρμακορύμ παρά το Ματέν περισσότερα από 500 άλογα και συχνά έκαναν αντεπιθέσεις εναντίον άλλων αγάδων επιδρομέων τούρκων. Πολλάκις δε επήγαιναν, έπαιρναν εν ανάγκη και διά της βίας ως νύφες πλουσίων αγάδων τούρκων κόρες
Στίχοι 11-12 Αβερλέκ, τουρκικό χωρίον πλησίον του Βαϊβούρτ (Παϊπούρτ)
Στίχοι 13-14 Η Σεριφέ ήτο κόρη του αγά εκείνης της περιοχής που εφημίζετο ως εξαιρετικής καλλονής δι ο και ελέγετο Κιουλπαχάρ
Στίχοι 15-16 Το προικοσύμφωνον
Στίχοι 17-18 Επειδή τη νύφη συνόδευσαν συγγενείς της τούρκοι έκαναν κατά πρώτον τα τουρκικά συνήθεια και μετά την αναχώρηση των όταν πλέον έμεινε αυτή μόνη τότε της εφανέρωσαν ότι ήσαν Κλωστοί, δηλαδή κρυφοί χριστιανοί και έπρεπε να συμμορφωθεί και αυτοί άρχισαν δε να την κατηχήσουν καταλλήλως
Στίχοι 19-22 Η νέα ταράσσεται, στενοχωρείται και με τη σκέψη τι να κάμη, αποκάμουσα να κλαίη, αποκοιμάται.
Στίχοι 23-26 Αντιπαραβολή των δυο θρησκειών
Στίχοι 25-26 Βλέπει εν οπτασία την Ανάστασιν Του Κυρίου και ακούει τους ύμνους των αγγέλων
Στίχοι 27-28 Μένει εκστατική, ξυπνά και δέχεται να βαπτιστεί
Στίχοι 29-30 Εν τω φανερώ εφέρετο ως Σουλεϊμάν Αγάς εν δε τω κρυπτώ ως Γεώργιος, την δε ωραιοτάτην Σεριφέν την εβάπτισαν Σοφίαν
Στίχοι 31-32 Ο γάμος αυτών και αι διασκεδάσεις διήρκησαν τριάκοντα ημερονύκτια. Έγραφον εν Κρώμνη κατά Αύγουστον του 1886.
ΦΙΚΑ
Ένα χειρόγραφο του 1886 για τους Κρυπτοχριστιανούς της Κρώμνης του Πόντου - Ιστορία του Ελληνισμού του Ευξείνου Πόντου
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com
