Ιστορικά Τραπεζούντας περί των ελληνικών ονομάτων Τραπεζούς & Σουμελά

Written by Πολατίδης Βασίλειος. Posted in Ιστορία

Ο τούρκος επιθεωρητής δημοτικής εκπαίδευσης της πρώτης πατρίδας μας της Τραπεζούντας, Ομέρ Ακπουλούτ σε εκδοθέν σύγγραμμα του περί της ιστορίας της Τραπεζούντας, αντίτυπο του οποίου δώρισε στον πρότινος επισκεφθέντα την πατρίδα φίλο κ. Ζαχαρία Μουσικίδη, (δέσμιος ως φαίνεται του άκρατου εθνικισμού του), ενώ κατά κοινή αποδοχή ο κάθε ιστορικός παύει πλέον να ανήκει μόνο εις το έθνος του, αλλά και σε ολόκληρο τον κόσμο, ισχυρίζεται ότι τα ονόματα «Τραπεζούς» και «Σουμελά» είναι Σουμεριακής και όχι Ελληνικής προέλευσης.

Ερευνώντας και συμβουλευόμενοι ιστορικές πηγές των ιστορικών της Τραπεζούντας: 1) Φαλμεράιερ (1837-1945), 2). Σάββα Ιωαννίδη 1870, 3) Α. Παπαδοπούλου Κεραμέως, 4) Τρύφωνος Ευαγγελίδου (Οδησσός 1898) και 5) Παπαρρηγόπουλου, παραθέτουμε τις παρακάτω σημειώσεις διά των οποίων αντικρούονται ως αβάσιμοι και αυθαίρετοι οι ισχυρισμοί του ανωτέρου συμπολίτου μας εκπαιδευτικού. Ιστορικά Τραπεζούντας περί των ελληνικών ονομάτων Τραπεζούς & Σουμελά
Πρώτον: Ονομασία Τραπεζούς και προέλευσις αυτής. Έτος 980 π.Χ. Οι αρχαίοι κάτοικοι της Χώρας όπου ο Μιθριδάτης κατά το τέλος του 4ου αιώνα π.Χ. ίδρυσε το Μιθριδατικό Βασίλειο του Πόντου περιελάμβανε στην αρχαιότητα τον σημερινό νομό της Τραπεζούντας, την πέρα μέχρι του Καυκάσου γεωγραφική έκταση, μέρος των παρακείμενων νομών Σεβαστείας, Ερζερούμης και τον χώρο τον παραθαλάσσιο και μεσογειακό μέχρι Σινώπης, ήσαν Παφλαγόνες, Χάλυβες, Τιβαρηνοί, Μοσύνοικοι, Δρίλλαι, Λαζοί, Σκυθηνοί, Μάκρωνες, Ταόχοι, Μόσχοι, Ίβηρες, Σουάνοι και Ηνίοχοι. Ειδικά καθ’ άπασαν την ακτή της Τραπεζούντας του Πόντου ήσαν Κόλχοι ξαθ σε διάφορες παραλιακές πόλεις Έλληνες. Οι Έλληνες αυτοί ήταν άποικοι της Μιλήτου, των Αθηνών και άλλων πόλεων της Ελλάδας ή κατά άλλους και απόγονοι εν μέρει των Πελασγών, οι οποίοι προερχόμενοι από την ελληνική Ιλλυρία άφησαν στον Πόντο εποίκους ομάδες εξ’ αυτών. Έτος 756 π.Χ. οι άποικοι της Σινώπης πόλεως του Πόντου, την οποία αποίκησαν κατά το 786 π.Χ. οι Μιλήσιοι δηλαδή οι κάτοικοι της πόλεως Μίλητος της Ιωνίας, έκτισαν ή εποίκισαν την πόλη της Τραπεζούντας η οποία διετέλεσε πάντοτε ακμάζουσα, (Αναγραφή Ξενοφώντος των Μυρίων). Έτος 444-304 π.Χ. ο Ξενοφών ο Αθηναίος ως αρχηγός των Μυρίων και έχων την ευκαιρία να γνωρίσει από κοντά την Χώρα της οποίας το μέγιστο μέρος διήνυσε, κατήλθε μετά των Μυρίων του στην Τραπεζούντα την 29η Ιανουαρίου ή την 10η Φεβρουαρίου του 400 π.Χ. και πρώτος αυτός ανέγραψε υπό την έννοια της γεωγραφικής έκτασης δια τον Πόντο μεταξύ του Άλυ ποταμού εντεύθεν και του Φάσιδος εκείθεν μετά μεγάλου βάθους της Χώρας αυτής, μνημονεύων την πόλιν Τραπεζούντα και τους ελληνικής καταγωγής κατοίκους της. Πριν από τον Ξενοφώντα από κανένα συγγραφέα δεν καθορίζεται αυτή ούτε και μνημονεύονται ονομαστικώς πόλεις της ανωτέρω Χώρας και συνεπώς ορθώς ο κ. Ομέρ στην ιστορία του περί της Τραπεζούντας αναφέρει ότι το όνομα της πόλεως Τραπεζούς για πρώτη φορά αναφέρεται από τον Ξενοφώντα. Έτος 400-320 π.Χ. τα αρχαία νομίσματα της Τραπεζούντας φέρουν κεφαλήν νεανίου ασκεπή, επί δε της άλλης όψεως Τράπεζαν (τραπέζι) επί της οποίας υπάρχουσι σταφυλαί (σταφύλια) και υπό την τράπεζα τα γράμματα Τ.Ρ.Α. ή μόνον Τράπεζαν άνευ σταφυλών, και τα γράμματα Τ.Ρ.Α.
Έτος 350 π.Χ. στο Νομισματικό Μουσείο των Αθηνών σώζονται νομίσματα της αρχαίας Τραπεζούντας, δραχμές και διώβολα αναγόμενα στον 4ο αιώνα και φέροντα τον τύπον της Τραπέζης εξ’ ής προφανώς και η προέλευσις της ονομασίας της πόλεως Τραπεζούς. Το βρετανικό μουσείο κατέχει περισσότερα νομίσματα μεταξύ των οποίων και μερικά αργυρά. Επ’ αυτών επί της μιας πλευράς υπάρχει άνδρας αδράς μορφής μετά βραχυτάτου πώγωνος, επί δε της ετέρας πλευράς Τράπεζα εφ ής ευμεγέθης σταφυλή, έτερα δε νομίσματα φέρουσιν άλλας παραστάσεις. Έτος 66 π.Χ. οι Ρωμαίοι καταργούν το Μιθριδατικό Βασίλειο του Πόντου, η δε Τραπεζούς υπάγεται υπό την εξουσία των Ρωμαίων. Έτος 100-250 μ.Χ. επίσης στο Νομισματικό Μουσείο των Αθηνών βρίσκονται και αυτοκρατορικά νομίσματα από Τραϊανού μέχρι Φιλίππου του νεωτέρου φέροντα επιγραφή «Τραπεζουντίων», τύπους δε αναφερόμενους στη λατρεία του Μηνός (της Σελήνης), Σεράπιδος (θεού των Αιγυπτίων) και της Τύχης. Η παρά των Ελλήνων Μιλησίων της Ιωνίας κτήσις και εποίκιση της πόλης της Τραπεζούντας και επί των αρχαίων νομισμάτων παραστάσεις σε σχήμα τραπέζης υπό τύπον επίσημου θυρεού -ένδειξις ονομασίας της πόλεως- και τα αρχικά γράμματα του ελληνικού αλφαβήτου Τ.Ρ.Α. αποδεικνύουν πλήρως την ελληνική και όχι Σουμεριακή προέλευση της ονομασίας Τραπεζούς. Για την μετά Χριστόν ιστορία της Τραπεζούντας δεν θα επεκταθούμε, διότι κατ’ αυτήν και μέχρι το 1461, έτος καταλήψεως της παρά των τούρκων, ουδέν στοιχείον μεσολάβησε προς εθνολογική μεταβολή πλην των εξής ιστορικών γεγονότων χωρίς κάποια άλλη επίδραση. Έτος 124 μ.Χ, ο Αδριανός Β΄ διάδοχος του αυτοκράτορα Τραϊανού (117-138) επισκέπτεται κατά το έτος τούτο την πόλη της Τραπεζούντας η οποία ήδη ήτο ρωμαϊκή επαρχία. Έτος 690 μ.Χ. η Τραπεζούντα περιελθούσα ήδη από καιρό εις το Βυζαντινό Κράτος καθίσταται πρωτεύουσα του καλουμένου πρώτου Αρμενιακού θέματος, δηλαδή Νομού, κατά τον Η΄ αιώνα (760 μ.Χ.) Θέματος της Χαλδίας. Έτος 940-1.000 μ.Χ. Κατά την έκφραση Άραβα συγγραφέως του Ι΄ αιώνος η Τραπεζούντα για τη συνεχή αυτής ακμή και πρόοδο ήταν η Βασιλίδα των πόλεων του Εύξεινου Πόντου. Έτος 1201 μ.Χ. Αλέξιος ο Κομνηνός μαζί με τον αδελφό του Δαβίδ, φεύγοντας την μήνιν του εν Κωνσταντινουπόλει Αγγέλου, επιβάντες πλοίου μεθ’ όλων των περί αυτούς, απέρχονται εις την υπέρ την Κολχίδα Ιβηρία προς την εκεί θεία τους την Θάμαρ, η οποία ήτανε θυγατέρα του Ανδρονίκου και αδελφή του Μανουήλ, πατρός των ανωτέρων Αλέξιου και Δαβίδ. Η Θάμαρ νυμφευθείσα προ ετών τον ηγεμόνα της Γεωργίας με πρωτεύουσα την μεγάλη πόλη Τιφλίδα ηγεμόνευσε μετά τον θάνατο του συζύγου της και φιλοφρόνως υποδέχτηκε τους ανεψιούς της, στους οποίους παρείχε οικονομική και στρατιωτική βοήθεια, δια της οποίας ο Αλέξιος κατόρθωσε να καταλάβει την Τραπεζούντα και να αναγορευθεί αυτοκράτωρ Αλέξιος ο Α΄ σε ηλικία 22 ετών. Έκτοτε και από το 1204 μ.Χ. αρχίζει η Αυτοκρατορία των Κομνηνών η οποία διήρκεσε μέχρι το 1461 έτος κατά το οποίο καταλήφθηκε η Τραπεζούντα. Αυτά σε γενικές γραμμές για την ιστορία και ονομασία της πόλεως της Τραπεζούντας με ουδέν άλλο στοιχείο να δημιουργεί αμφιβολίες για την Ελληνικωτάτη προέλευσης της ονομασίας και ουχί Σουμεριακή. Τραπεζούντα (Trabzon) Πόντου. Ιστορία, Λαογραφία, Πολιτισμός, Ήθη, Έθιμα, Χοροί & Τραγούδια
Δεύτερον: Ονομασία και προέλευσις της Μονής Σουμελά.
Έτος 386 μ.Χ. Η μονή Παναγίας Σουμελά ιδρύθηκε από τους μοναχούς (θείο και ανεψιό του) Βαρνάβα και Σωφρόνιο, τους Αθηναίους επί του Αυτοκράτορος Βυζαντίου Θεοδοσίου του Μεγάλου. Η Παναγία Σουμελά εκαλείτο επί μακρόν χρόνον Αθηναία διότι χτίστηκε από τους Αθηναίους αυτούς μοναχούς αλλά και εξαιτίας της Σεπτής Εικόνος της Θεομήτορος προερχόμενης εξ Αθηνών. Έτος 412 μ.Χ. οι δυο ως άνω πατέρες και ιδρυτές της μονής ταύτης έζησαν μέχρι του έτους τούτου και απέθανον αμφότεροι την ίδια ημέρα. Ο Βαρνάβας στην διαθήκη που κατήρτισε υπογράφει Βαρνάβας εξ Αθηνών. Έτος 1218-1270 μ.Χ. Οι Αυτοκράτορες Κομνηνοί της Τραπεζούντας ουδέποτε έπαυσαν να παρέχουν στη Μονή Σουμελά κάθε υποστήριξη, απονέμοντες τιμές και προνόμια απαλλάσσοντας αυτήν παντός φόρου και βάρος. Έτος 1390-1417 μ.Χ. Μανουήλ ο Γ’ κατά το πρώτο έτος της Βασιλείας του, δώρισε από το Θησαυροφυλάκιο του, Σταυρό Τιμίου Ξύλου αποτελούντα ένα των όσων υπάρχουν μεγίστων τεμαχίων του Τιμίου Σταυρού. Ο δωρήσας αυτοκράτωρ ανέγραψε επί του Τιμίου τούτου Σταυρού τα κάτωθι:
«Ενθάδε κείται το Τρισόλβιον Ξύλον
εν ω Χριστός υγίασε την κτίσιν
Ο Εμμανουήλ του Αλεξίου γόνος
Κομνηνός Άναξ Ευσεβέσι Αυτοκράτωρ
ως δώρον αγνόν τη Πανάγνω προσφέρει
Εν τώδε Ναώ τούδε του Μελά Όρους».
Ενώ επί μακρόν χρόνον η Μονή εκαλείτο «Αθηναία», το δε όρος ένθα εκτίσθη αύτη «του Μελά», ως διαπιστούται και εκ του τελευταίου στίχου της ανωτέρω αυτοκρατορικής αφιερωτικής αναγραφής, εν τη εξελίξει του χρόνου και της τοπικής διαλέκτου η Μονή έλαβε την ονομασία Σου-Μελά εκ της φράσεως «Εις του Μελά» την Παναγίαν. Συνεπώς η ονομασία Σου-Μελά δεν είναι Σουμεριακής προελεύσεως, ούτε και το όρος ελέγετο Σουμελέ όπως ισχυρίζεται ο τούρκος ιστοριογράφος, επιθεωρητής, αλλά παρά των Βυζαντινών Κομνηνών και των κατοίκων, το όρος εκαλείτο «Μελά» η δε εκεί ιδρυθείσα Μονή μετά πάροδον χρόνου από Αθηναία ονομάσθη Σου-Μελά δια την μεταβολή του γράμματος «Τ» σε «Σ» όπως συμβαίνει σε πλείστες περιπτώσεις στην ποντιακή διάλεκτο. Ενδεχομένως μετά την κατάληψη της Τραπεζούντας οι τούρκοι να αποκαλούσαν το όρος του Μελά, Σουμελέ από το ελληνικό Σουμελά, χωρίς βέβαια να φαντάζονται ότι δι΄ αυτής της ονομασίας θα παρείχαν στους μεταγενέστερους το επιχείρημα να αμφισβητήσουν την ελληνικότητα της ονομασίας αυτής μεταθέτοντας την κατά 1300 περίπου έτη προγενέστερα από την ίδρυση της Μονής, για να αποδώσουν το όνομα σε Σουμεριακή προέλευση. Ένα σπάνιο εύρημα (Υπόμνημα) Εις την άχραντον εικόνα της Παναγίας Σουμελά - Πόθεν το όνομα Σουμελά Παναγία - Ι.Κ. Βαλαβάνη, Ποντιακή Εστία 1951 - Πρώτο άρθρο 1881 - Η Ιερά Εικόνα της Παναγίας Σουμελά / Χαζηβασιλειάδης Νικόλαος / Καπίκιοϊ Τραπεζούντας - Μία σπάνια Εικόνα της Υπεραγίας Θεοτόκου. Ιερά Μονή Παναγίας Σουμελά Πόντου - Τό Ιερόν Ευαγγέλιον του Οσίου Χριστοφόρου της Μονής της Παναγίας Σουμελά του Πόντου - Το Ευαγγέλιον του Οσίου Χριστοφόρου & ο Σταυρός του Μανουήλ Κομνηνού. Ιερά Μονή Σουμελά