Τα μεταλλεία της Νικόπολης (Γαράσαρης) του Πόντου Γράφει o φιλόλογος Νικόλαος Εμμανουηλίδης
H Νικόπολη είναι πόλη μεσογειακή, στην καρδιά του Πόντου, με επίνειο στον Εύξεινο την Κερασούντα και σε απόσταση 122 χιλιόμετρα από αυτήν.
Συγκοινωνιακός κόμβος, με σταυροδρόμια προς όλες τις κατευθύνσεις, για τη μεταφορά στην ενδοχώρα των εμπορευμάτων που έφταναν από το λιμάνι, μέσα από κεντρικό οδικό άξονα, αλλά και μεγάλο κέντρο εμποροπανήγυρης. Ήταν πρωτεύουσα και μητροπολιτική έδρα της περιφέρειας Κολωνίας και Νικόπολης, με 7.000 Έλληνες κατοίκους, με δημοτικά σχολεία, παρθεναγωγείο, κεντρική αστική σχολή, Μητροπολιτικό μέγαρο, με τα συναφή ιδρύματα, με 96 ελληνικά προοδευτικά χωριά στην περιφέρεια, ανεξάρτητες κοινότητες, με σχολεία, εκκλησίες, αναπτυγμένη κοινωνία, με έντονη θρησκευτική και εθνική συνείδηση. Χτίστηκε το 66 π. Χ. από τον Ρωμαίο Πομπήιο σε ανάμνηση της νίκης του κατά του Μιθριδάτη, βασιλιά του Πόντου. Στα βυζαντινά χρόνια αποτελούσε ξεχωριστό «Θέμα», με αρχαιότατο ελληνικό πληθυσμό, όπως όλος o Πόντος. Έπεσε στα χέρια των Τούρκων το 1473, είκοσι χρόνια μετά την άλωση και δώδεκα χρόνια μετά την πτώση της Τραπεζούντας. Οι Τούρκοι την αποκαλούσαν Καρά Χισάρ (Μαύρο Κάστρο) και απλοϊκότερα Γαράσαρη, αλλά και Σεμπίν Καρά Χισάρ για το πλούσιο μετάλλευμα στύψης (τουρκικά σέπι) του υπεδάφους της. Η πόλη επεκτάθηκε και έξω από τα τείχη της ακρόπολης. Στη συνοικία Εσκί Ρουμ Μαχαλεσί (Παλιός Ελληνικός Συνοικισμός) κατοικούσαν 45 ελληνικές οικογένειες, στην συνοικία Γενί Μαχαλέ (Νέα Συνοικία) κατοικούσε, μεταξύ άλλων Ελλήνων, η πατρική οικογένεια της μητέρας μου. Τα μεταλλεία της Νικόπολης (Γαράσαρης) του Πόντου Γράφει o φιλόλογος Νικόλαος Εμμανουηλίδης. Ψάξαμε και βρήκαμε το σπίτι της κοντά σε τεράστιο βράχο («σήμα κατατεθέν»), όταν τον Αύγουστο του 1988 επισκεφτήκαμε τον Πόντο τα έξι αδέλφια, Το 1916, ο ελληνικός πληθυσμός της επαρχίας έφτανε στις 40.000. Η Νικόπολη (Γαράσαρη) με τη γειτονική Αργυρούπολη ήσαν επαρχίες του Πόντου με υπέδαφος πλούσιο σε μεταλλεύματα. Οι Τούρκοι, ανίδεοι από μεταλλεία, άφησαν τους ραγιάδες Έλληνες να συνεχίσουν την εκμετάλλευση των υπογείων θησαυρών, παραχωρώντας τους μάλιστα, κατά καιρούς διάφορα προνόμια. Ήδη, από τον 17ο αιώνα η Νικόπολη έγινε καταφύγιο καταδιωκομένων βασανισμένων Ελλήνων Χριστιανών. Βρήκαν εργασία στα μεταλλεία και ίδρυσαν ελληνικά χωριά στην περιφέρεια. Όταν έκλεισαν τα μεταλλεία της Αργυρούπολης, ήρθε νέο κύμα Ελλήνων μεταναστών, μαζί τους και η πατρική οικογένεια της γιαγιάς μου. Πρέπει εδώ να τονιστεί ότι τα μεταλλεία υπήρξαν πηγή πλούτου για τους Έλληνες κατοίκους τόσο της Αργυρούπολης όσο και της Νικόπολης. Αυτή η οικονομική άνθηση, τους έδωσε τη δυνατότητα να αναπτυχθούν πνευματικά και εκπαιδευτικά και να κρατήσουν άσβεστη την εθνική τους συνείδηση. Η περιοχή της Νικόπολης ήταν πλούσια σε λιγνίτη, ορυκτό άλας, χαλκό, αργυρούχο μόλυβδο και στύψη (στυπτηρία). Η εκμετάλλευση των μεταλλευμάτων ανάγεται στα παλιά χρόνια, όπως μαρτυρούν μεταλλουργικά ευρήματα και εργαλεία σε παλιά ορυχεία. Υπάρχουν χωριά με το όνομα Ματέν (Μεταλλείο) στα διοικητικά διαμερίσματα Κιρκισίου, Επεσίου (Επές) και Μελανθίας (Μελέτ), που δείχνουν την ύπαρξη μεταλλείων. Από αυτά ονομαστότερο ήταν το Ματέν (Μεταλλείο) της Μελανθίας (Μελέτ), όπου το 1750 ήρθαν Αργυρουπολίτες να επιδοθούν στην εκμετάλλευση χαλκού στα υπάρχοντα μεταλλεία. Λίγοι στην αρχή, όμως με τον καιρό προστέθηκαν και άλλοι και έκαναν χωριό με 1.500 κατοίκους. Τα μεταλλεία της Γαράσαρης και η επεξεργασία της στυπτηρίας. Τα μεταλλεία αυτά λειτούργησαν για σαράντα χρόνια, όπως μαρτυρούν απορρίμματα από τη διάλυση του μεταλλεύματος σε ορυχεία βαθιά στη γη. Πηγές μιλάνε για την ύπαρξη δύο μεταλλείων ορυκτού άλατος και χαλκού, που έκλεισαν για οικονομικούς λόγους. Μεταλλεία αργυρούχου μολύβδου στο χωριό Σουπάχ, 30 χιλιόμετρα δυτικά της Νικόπολης, σταμάτησαν να λειτουργούν από έλλειψη κρατικού ενδιαφέροντος, δρόμων και μεταφορικών μέσων. Μεταλλεία αργυρούχου μολύβδου στο Καζάν Σου Σεχρί (στη θέση Κεμίλ), εγκαταλειμμένα, παραχωρήθηκαν το 1889 με διάταγμα (ιρατέ) σε Αρμένιους της Σεβάστειας για περίοδο ενενήντα εννέα χρόνων. Άλλα του ίδιου μεταλλεύματος στο χωριό Σίσοστρα (διαμέρισμα Κοϊλά Χισάρ), εγκαταλειμμένα και αυτά, παραχωρήθηκαν τον επόμενο χρόνο, με άλλο διάταγμα, για ίδια περίοδο, σε δύο συνεταίρους, Τούρκο και Αρμένιο. Περισσότερες πληροφορίες υπάρχουν για τα μεταλλεία αργυρούχου μολύβδου γνωστά με την ονομασία «Τη Λίτσασας τα μεταλλεία», κοντά στο χωριό Ασαρτζούκ (γενέτειρα του πατέρα μου). Απομεινάρια αυτών των μεταλλείων υπάρχουν ακόμη στις δυο πλευρές του δρόμου, μπαίνοντας στο χωριό από την Κερασούντα. Η συστηματική εκμετάλλευση άρχισε το 1819 από τον Τούρκο Χατζή Χαφούζ, με μεταλλουργούς Έλληνες από την Αργυρούπολη και άλλα μέρη. Αργότερα, από τον εγγονό του μεταβιβάστηκαν τα μεταλλεία στην κυριότητα του Έλληνα Αβραάμ Αγά από την Καισάρεια. Τότε προόδεψαν οικονομικά και πνευματικά οι κάτοικοι των γειτονικών χωριών. Λόγοι οικονομικοί, έλλειψη μεταφορικών μέσων και η ανασφάλεια από τη δράση τουρκικών ληστρικών ομάδων στην περιοχή, ανάγκασαν τον Έλληνα δικαιούχο να εκχωρήσει τα μεταλλεία στην αγγλική εταιρία «Άζια Μάινορ» (Μικρά Ασία). Η εταιρία σχεδίαζε να εγκαταστήσει σύγχρονα μηχανήματα, αλλά το κόστος μεταφοράς και εγκατάστασης την έκαναν να εγκαταλείψει τα σχέδιά της. Περιορίστηκε στην εξόρυξη μόνον και στο πλύσιμο του μεταλλεύματος, ώστε να στέλνεται καθαρό, χωρίς προσμίξεις, στην Αγγλία. Η παραγωγή έφτανε τις 1.500.000 χιλιόγραμμα το χρόνο και τα κέρδη της εταιρίας ήσαν πολύ μεγάλα για την εποχή εκείνη. Τα μεταλλεία λειτούργησαν μέχρι το 1905. Το κλείσιμό τους επέφερε βαρύ οικονομικό πλήγμα στους Έλληνες που δούλευαν στα μεταλλεία. Μερικοί αναγκάστηκαν να μετοικήσουν αλλού, όπου λειτουργούσαν ακόμη μεταλλεία. Μεταλλεία και Μεταλλουργοί της Χαλδίας του Πόντου - του κ. Ιωάννη Καραχρήστου
Τα μεταλλεία της Νικόπολης (Γαράσαρης) του Πόντου του φιλόλογου κ. Νικόλαου Εμμανουηλίδη. Πηγή: Ποντιακή Εστία τεύχος 145 (2005). Νικόπολη - Γαράσαρη Πόντου: Χωριά, Τοπωνύμια, Χοροί, ήθη, έθιμα, παραδόσεις
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com
