Μαθητές και μαθήτριες του δημοτικού σχολείου Κατήκιοϊ της Αμισού με τον παπα-δάσκαλο και τις δασκάλες τους πριν το 1920
Στην Αμισό / Σαμψούντα πριν το 1922 η εκπαίδευση ήταν το κέντρο της κοινοτικής ζωής του Ελληνισμού. Το 1918 η πόλη είχε 35.000 κατοίκους από τους οποίους οι 18.000 ήταν Έλληνες και από το 1869 οι 156 από τις 214 επιχειρήσεις ανήκαν σε Έλληνες, κυρίως καπνεμπόρους που χρηματοδοτούσαν τα σχολεία.
Η οργάνωση ακολουθούσε το πρότυπο όλου του Πόντου:
1. Δομή των σχολείων. Στην Σαμψούντα λειτουργούσε πλήρες εκπαιδευτικό σύστημα υπό την Ελληνική Κοινότητα και την Μητρόπολη Αμασείας: Νηπιαγωγείο της Αμισού - βρισκόταν απέναντι από το Γυμνάσιο στην αυλή της Αγίας Τριάδας. Εκεί ήταν και το Ελληνικό Σχολείο και το Δημοτικό. Ελληνικό Σχολαρχείο / Δημοτικό Αρρένων. Παρθεναγωγείο / Ελληνική Σχολή Θηλέων - το κτίριο του υπάρχει ακόμα στις πηγές ως The Greek Girls School of Amisos. Αστική Σχολή Αρρένων και Θηλέων γύρω από τον ναό της Αγίας Τριάδας. Αριστερά της εκκλησίας ήταν σχολείο αρρένων και δεξιά σχολείο θηλέων.
Στα χωριά της περιφέρειας, όπως το Κατήκιοϊ της φωτογραφίας μας, λειτουργούσαν μονοθέσια ή διθέσια Δημοτικά μικτά σχολεία. Εκεί πολλές φορές ο δάσκαλος ήταν συνήθως και ιερέας - ο "παπα-δάσκαλος" όπως φαίνεται στην μέση - πλαισιωμένος από 2-3 δασκάλες. Ζωντανεύοντας τις μνήμες των Ελλήνων του Πόντου
2. Το Τσινέκειο Γυμνάσιο.Το κορυφαίο ίδρυμα ήταν το Τσινέκειο Γυμνάσιο. Χτίστηκε το 1910 με δωρεά του καπνεμπόρου Δημητρίου Τσινεκίδη και ήταν αναγνωρισμένο από το Πανεπιστήμιο Αθηνών ως ισότιμο με τα Γυμνάσια του ελεύθερου ελληνικού κράτους. Στέγαζε και τμήμα θηλέων. Το κτίριο σώζεται μέχρι σήμερα και στεγάζει μουσείο στην Σαμψούντα. Αυτό το μοντέλο ήταν κοινό σε όλο τον Πόντο - όπως το Φροντιστήριο Τραπεζούντας αναγνωρίστηκε επίσημα ως ισότιμο ελληνικό Γυμνάσιο και το Φροντιστήριο Αργυρούπολης (1723-1922) που είχε 11 τάξεις: 5 Δημοτικού, 3 Ελληνικού και 3 Γυμνασίου, συν Παρθεναγωγείο και Νηπιαγωγείο.
3. Τι διδάσκονταν. Τα προγράμματα ήταν πολύ προχωρημένα για την εποχή: Μαθήματα: Θρησκευτικά, Ελληνικά (αρχαία και νέα), Μαθηματικά, Ιστορία, Γεωγραφία, τουρκικά, Γαλλικά, Ωδική, Γυμναστική και για τα μεγαλύτερα παιδιά Εμπορικά και Λογιστική - απαραίτητα λόγω του καπνεμπορίου. Γλώσσες: Εκτός από ελληνικά, υποχρεωτικά τουρκικά και γαλλικά, σε μερικά σχολεία και αγγλικά.
Δάσκαλοι: Πολλοί σπουδασμένοι στην Αθήνα, στην Κωνσταντινούπολη ή στο Φροντιστήριο Τραπεζούντας. Ο μισθός τους πληρωνόταν από την Εφορία των Σχολείων της Κοινότητας, από εκκλησιαστικούς εράνους και από συνδρομές των ευπόρων.
4. Η καθημερινότητα. Τα σχολεία ήταν μικτά στις μικρές ηλικίες αλλά χωρίζονταν στα μεγαλύτερα. Τα κορίτσια φορούσαν ποδιές με άσπρο γιακά ναυτικού τύπου, όπως φαίνεται στην αποκατεστημένη φωτογραφία, και τα αγόρια σκούρα κοστούμια ή ναυτικές στολές. Όλα τα παιδιά έπαιρναν μετάλλια προόδου και φυλαχτά, που διακρίνονται στο στήθος τους. Αμισός (Σαμψούντα) - Πάφρα Πόντου. Ιστορία, Χοροί, ήθη, έθιμα, παραδόσεις
Μετά τις διώξεις του 1915-1916, τα απελάσεις της Σαμψούντας και τις δίκες της Αμάσειας, πολλά σχολεία έκλεισαν προσωρινά, οι μαθητές εξορίστηκαν σε τάγματα εργασίας και οι δάσκαλοι διώχθηκαν. Παρ' όλα αυτά, όπως δείχνει και η φωτογραφία των μαθητών 7ης τάξης του 1919-1920, η ελληνική εκπαίδευση στην Αμισό λειτούργησε κυριολεκτικά μέχρι την τελευταία στιγμή, μέχρι την Ανταλλαγή του 1922-24.
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com
