Μεγαλoεπιχειρηματίες της Τσολόσαινας (Τσολόχ̌ενας) του Πόντου - O Χρήστος Γαζελερίδης

Written by Πολατίδης Βασίλειος. Posted in Ιστορία

Λίγο-πολύ ὅλοι οἱ παλιοὶ Τσολοσαινίτες μετανάστες στὴ Ρωσία εἶχαν διακριθεῖ στοὺς ἐμπορικοὺς καὶ τοὺς ἐπιχειρηματικοὺς τομεῖς.

Ἀλλὰ καὶ ἐκεῖνοι ποὺ πῆγαν σὰν πρόσφυγες στὴ Ρωσία, ἀκολουθώντας τὰ ρωσικὰ στρατεύματα στὴν ἀποχώρησή τους ἀπὸ τὸν Πόντο, τό 1918, δὲν ὑστέρησαν σ’ αὐτούς. Ἀνάπτυξαν τέτοιες δραστηριότητες, ποὺ σὲ μικρὸ χρονικὸ διάστημα ἀναδείχθηκαν σὲ σοβαροὺς οἰκονομικοὺς παράγοντες στὴ νότια Ρωσία. Ἀπὸ τὴ γενιὰ λ.χ. τῶν Τελογλάντων (Δεληγιαννάντων), ποὺ ἀνάδειξε πέντε ἐργολάβους, ξεπετάχτηκε ὁ Κωνσταντῖνος Δεληγιασάνωφ ἢ Ντελησάνωφ, ποὺ κάλπασε πρὸς τὴν οἰκονομικὴ ἄνοδο, γιὰ νὰ διακριθεῖ σύντομα σὰν ἒνας γίγαντας οἰκονομικός τῆς ἐποχῆς του. Μὲ τὸν «μπατζανάκη» του τόν Κοσμάνωφ είχαν ἀναλάβει μιὰ σειρὰ ἀπὸ μεγάλα ἔργα, ἀνάμεσα στὰ ὁποῖα ἦταν καὶ ἡ κατασκευὴ τοῦ μεγάλου τοῦνελ τῆς Τυφλίδας. Ἕνα τοῦνελ ποὺ τὸ μῆκος του ἦταν 10 χιλιόμετρα περίπου!, ποὺ ὅπως λέγανε πολλοὶ Τσολοσαινίτες, «ἤθελες δύο ὧρες γιὰ νὰ τό περπατήσεις ἀπὸ τὴ μιά του ἄκρη στὴν ἄλλη». Στὸ Αἰκατερινοντάρ ὁ Δεληγιασάνωφ εἶχε στὴν κατοχή του ἕναν ὁλόκληρο «ἰδιωτικὸ» συνοικισμό! Μὲ ξενοδοχεία, ἑστιατόρια, φαρμακεῖο, ἰατρεῖο κ.λπ., γιὰ τὴ διαμονὴ τοῦ πολυάριθμου προσωπικοῦ του, τὸ ὁποῖο χρησιμοποιοῦσε στὰ μεγάλα ἔργα, ποὺ εἶχε ἀναλάβει στὴ Συμφερούπολη, στὴ Σότσα καὶ σε ὅλες τις περιοχὲς τῆς Ρωσίας. Στὴν τελευταία μάλιστα πόλη εἶχε μιὰ ἰδιόκτητη κατοικία, τὴ μεγαλύτερη τῆς πόλης, στὴν ὁποία συγκατοικοῦσε καὶ ὁ πρωτοξάδελφός του Δημήτριος Παναγιωτίδης, ἔβρισκαν δὲ θερμὴ φιλοξενία σ’ αὐτὴ καὶ ὅλοι οἱ συγγενεῖς ἢ συμπατριῶτες του Τσολοσαινίτες. Ἡ κατοικία ἐκείνη εἶχε 40 δωμάτια καὶ τὸ ἀνάλογο βοηθητικὸ προσωπικό, σώζεται δὲ καὶ σήμερα.
Ὁ Δεληγιασάνωφ ἐκτὸς ἀπὸ τὴ συμπαράσταση καὶ τὴ βοήθεια ποὺ πρόσφερε στοὺς μετανάστες συμπατριῶτες του, ἐνίσχυε οἰκονομικὰ καὶ τὴ γενέτειρά του, προσφέροντας ἀξιόλογα χρηματικὰ ποσὰ στὴν κοινότητα καὶ στὸ ἀστικὸ σχολεῖο της, γιὰ τὸ ὁποῖο ἔδειχνε ξεχωριστὸ ἐνδιαφέρον. Ἦταν ἀπὸ τοὺς πιὸ πετυχημένους Ἕλληνες ἐπιχειρηματίες καὶ εἶχε ἀποκτήσει σημαντικὴ ἀκίνητη περιουσία καὶ πολλὰ ἑκατομμύρια ρούβλια. Ὅταν ὅμως ἄρχισε ἡ ρωσικὴ ἐπανάσταση ἀναγκάστηκε νὰ τά ἐγκαταλείψει ὅλα καὶ νὰ καταφύγει στὴν Ἑλλάδα. Ἀλλὰ κι ἐδῶ συνέχισε τὶς δραστηριότητές του, συνεργαζόμενος μὲ τὸ συμπατριώτη του καὶ συγχωριανό του Χρῖστο Γαζελερίδη, μὲ τὸν ὁποῖο εἴχανε πολλὰ κοινὰ ἐπιχειρηματικὰ ἐνδιαφέροντα. Μὲ τὸ Γαζελερίδη πῆρε μέρος καὶ στὴν κατασκευὴ τῶν σιδηροδρόμων Καλαμπάκας-Γρεβενῶν-Κοζάνης. Ἄνοιξαν γαλαρίες, ἔστρωσαν σκυροστρώματα γιὰ τὶς γραμμὲς τῶν τρένων, ἔχτισαν γραφεῖα καὶ οἰκήματα γιὰ τους σταθμούς, ἀλλὰ γιὰ λόγους ἀσχέτους μὲ τὴ δουλειά τους τὸ ἔργο ἀπόμεινε ἡτελείες, γιὰ νὰ ἀποτελειωθεί μετὰ ἀπό ... πενήντα τόσα χρόνια! Μὲ τὸν Γαζελερίδη καὶ τὸν Γεωργιάδη πήρανε δουλειὲς καὶ στὴν Περσία, πάλι γιὰ σιδηροδρόμους, ἀλλὰ ὅταν πήγανε ἐκεῖ, ὁ φίλος τοῦ Γαζελερίδης ἔπαθε καρδιακὴ προσβολὴ καὶ πέθανε. Ἔτσι ἀπόμεινε μόνο με τὸν Γεωργιάδη, γιὰ νὰ συνεχίσει τὶς δουλειές του. Ὁ Χρῖστος Γαζελερίδης ἦταν κι αὐτὸς δαιμόνιο ἐπιχειρηματικοῦ μυαλοῦ. Γεννήθηκε στὴν Τσολόσαινα τὸ 1881. Τελείωσε τὸ ἀστικὸ σχολεῖο τοῦ χωριοῦ του καὶ συνέχισε τὶς σπουδές του, μαζὶ μὲ τὸν μετέπειτα γιατρὸ Σωτηριάδη, στὸ Φροντιστήριο τῆς Τραπεζοῦντας.
Ἀφοιτήσε ἀπ’ αὐτὸ σὲ ἡλικία 18 ἐτῶν καὶ ἔφυγε ἀμέσως στὴ Ρωσία, γιὰ νὰ συναντήσει τὸν πατέρα του ποὺ ἔμενε στὸ Νοβοροσίσκι.
Στὴν ἀρχὴ ἐπιδόθηκε τὸ ἐμπόριο, ὕστερα ὅμως στράφηκε πρὸς τὶς ἐργολαβίες, γιὰ νὰ καταλήξει τελικὰ στὶς μεταλλευτικὲς ἐπιχειρήσεις, χωρὶς νὰ ἀποξενωθεῖ τελείως ἀπὸ τὶς προηγούμενες δουλειές του.
Σὲ ἡλικία 37 ἐτῶν ἦταν κάτοχος μεγάλων ἰδιωτικῶν μεταλλείων στὴν Τσιατούρα τῆς Ρωσίας, μὲ ἰδιόκτητο, σὰν τὸ Δεληγιασάνωφ, ἐργατικὸ συνοικισμό, ποὺ διέθετε ὅλες τὶς εὐκολίες στοὺς ἐργάτες του, ὅπως λ.χ. φούρνο, μπακάλικο κ.λπ. Πολυσύνθετο ἐπιχειρηματικὸ καὶ ὀργανωτικὸ μυαλό, ἤξερε νὰ διαλέγει τους συνεργάτες του, ἀνάμεσα κυρίως ἀπὸ τοὺς συγγενεῖς του, ὅπως λ.χ. τὸν Χρῖστο Παπαδόπουλο, τὸν σύζυγο τῆς Εὐγνωσίας Γαζελερίδη, νὰ τοὺς τοποθετεῖ στὴν κατάλληλη θέση, ἐξασφαλίζοντας τὴν καλὴ ὀργάνωση καὶ λειτουργία μιᾶς ἐπιχειρήσεως, ὅπως λ.χ. τῶν μεταλλείων του, καὶ αὐτός, πιὸ ἐλεύθερος, νὰ στρέφεται σὲ ἄλλες ἐπιχειρήσεις, ἀσκώντας τὴν ὑψηλὴ ἐποπτεία κι ἐξασφαλίζοντας τὴν ἐπικερδὴ διάθεση τῶν προϊόντων του στὶς διάφορες ἀγορές. Ἔτσι λ.χ. τὸν βλέπουμε ἀπὸ τὴ μιὰ μεριὰ νὰ ἀναλαμβάνει μεγάλες ἐργολαβίες καὶ νὰ τὶς φέρνει σὲ πέρας μέσα σὲ τακτὲς προθεσμίες, ἀπὸ τὴν ἄλλη νὰ διευθύνει μὲ ἐπιτυχία τὰ μεγάλα μεταλλεῖα του κι ἀπὸ τὴν ἄλλη νὰ ἀσκεῖ μεγάλο ἐξαγωγικό ἐμπόριο μαλλιῶν καὶ χαλιῶν!
Ἡ τελευταία μάλιστα ἐπίδοσή του ἦταν σωτήρια γιὰ τὸ Χρῖστο Γαζελερίδη, γιατὶ τὸ 1917, ὅταν κηρύχτηκε ἡ ρωσικὴ ἐπανάσταση, ἐκεῖνος, ἐνεργώντας προνοητικά, φόρτωσε δύο ἐμπορικὰ βαπόρια μὲ μαλλί, τὰ ἔφερε στὸν Πειραιά, συνοδεύοντάς τα ὁ ἴδιος, πούλησε τὰ ἐμπορευμάτά του, κατέθεσε τὰ χρήματα ποὺ εἴσπραξε στὴν Ἑλλάδα καὶ ἔμεινε κι ὁ ἴδιος στὴν Ἀθήνα μιὰ διετία (1917-1919) παρακολουθώντας ἀπὸ μακριὰ τὴν ἐξέλιξη τῶν γεγονότων στὴν Ρωσία. Ὅταν δὲ πείστηκε πὼς ἡ ὑπόθεση τοῦ τσάρου καὶ μαζὶ μ’ ἐκεῖνον καὶ ἡ περιουσία του ἦταν ὁριστικὰ χαμένα, ἀποφάσισε νὰ ἐγκατασταθεί μόνιμα πιὰ στὴν Ἑλλάδα. Ἔφυγε λοιπὸν στὸ Νοβοροσίσκι κι ἀπὸ ἐκεῖ στὴν Τσιατούρα, γιὰ νὰ παραλάβει τὴν 25χρονη γυναῖκα του Εὐτέρπη, κόρη τοῦ μεγάλου χονδρέμπορα ζάχαρης, τσαγιοῦ καὶ καφὲ τοῦ Ἐρζερούμ Γεωργίου Κεφαλίδη (βλ. φωτογραφία) καὶ νὰ τὴν φέρει στὴν Ἑλλάδα.
Ἀπὸ τὸ διαβατήριό του, ποὺ ἐκδόθηκε ἀπὸ τὸ Βασιλικὸ Προξενεῖο τοῦ Νοβοροσίσκι στις 6 Μαρτίου 1919, διαπιστώνοντο ὅτι ἡ ἀποβίβασή του στὸν Πειραιὰ γίνηκε τὴν 1η Ἰανουαρίου 1920, τὴν ἐποχὴ ποὺ ὁ Χρῖστος Γαζελερίδης ἦταν μόλις 38 χρονῶν! Ἀλλὰ δὲν ἦταν μόνο ἕνας μεγάλος ἐπιχειρηματίας, ἦταν κι ἕνας σπουδαῖος καὶ ἔνθερμος πατριώτης, ἕνας μεγάλος ὁραματιστής, ποὺ τὸν φλόγιζε ἡ ἰδέα τῆς ἕνωσης τοῦ Πόντου μὲ τὴν μητέρα Ἑλλάδα. Γι’ αὐτὸ δὲν δίστασε νὰ ἐγκαταλείψει μόνη τὴ νεαρὴ γυναῖκα του καὶ τὰ λεφτά του καὶ νὰ καταταγεῖ ἐθελοντὴς στὰ Ποντιακὰ Τάγματα, ποὺ σχηματίζονταν τότε στὴ Θεσσαλονίκη, γιὰ νὰ ἀποτελέσουν τὸν πυρήνα τῆς συγκρότησης τῆς 1ης Μεραρχίας τῆς Τραπεζοῦντας. Ὅμως ἀντὶ νὰ βρεθεῖ στὸν Πόντο, ὅπως πίστευε, γιὰ νὰ πολεμήσει γιὰ τὴν ἀνεξαρτησία του, βρέθηκε στὸ μέτωπο τῆς Μικρᾶς Ἀσίας! (βλ. φωτογραφία), γιατὶ ἡ Συνθήκη τῶν Σεβρῶν καὶ μαζὶ μ’ ἐκείνην καὶ ἡ ὑπόθεση τῆς ἀνεξάρτητης Δημοκρατίας τοῦ Πόντου εἶχαν ἀνατραπεῖ ὁριστικά! Ὁ Πόντος εἶχε προδοθεῖ! Κι οἱ Πόντιοι συμπατριῶτες του εἴχανε κιόλας πάρει τὸν δρόμο τοῦ ξεκληρισμοῦ!
Μετὰ ἀπὸ τὴ Μικρασιατικὴ καταστροφὴ ὁ Γαζελερίδης ξαναγύρισε στὴν Ἑλλάδα καὶ συνέχισε τὶς δραστηριότητές του ὡς τὴν ἡμέρα τοῦ θανάτου του. Ἀνάμεσα στὰ πολλὰ ἔργα ποὺ ἀνέλαβε, ὡς ἐργολάβος, ἦταν καὶ ἡ κατασκευὴ τοῦ δημόσιου δρόμου Δράμας-Παρανεστίου, ἡ κατασκευὴ τῆς γέφυρας τοῦ Νέστου, τοῦ δημόσιου δρόμου Ρεθύμνου-Ἀμαρείας, στὴν Κρήτη, ἕνα μέρος τῶν κατασκευῶν τῶν σιδηροδρόμων Καλαμπάκας-Γρεβενῶν-Κοζάνης, ὁ κεντρικὸς δρόμος Συγγροῦ-Νέας Σμύρνης (1933-1934), πολλοὶ δρόμοι τῆς Καλλιθέας κ.ἄ. Ὁ Χρῖστος Γαζελερίδης πέθανε ἀπὸ καρδιακὴ προσβολὴ σὲ ἡλικία 54 χρονῶν στὴν Περσία, ὅπου εἶχε ἀναλάβει μαζὶ μὲ τὸν Κωνσταντῖνο Δεληγιασάνωφ καὶ τὸ Γεωργιάδη κατασκευαστικὰ ἔργα τῶν Περσικών σιδηροδρόμων. Ὑπῆρξε σ’ ὅλη του τὴ ζωὴ ἔντιμος, ἐργατικός, εἰλικρινὴς καὶ μέγας ἀθρωπιστής. Χαρακτηριστικὸ εἶναι ἕνα γεγονὸς ποὺ δείχνει τὴν μεγάλη ἀνθρωpiά του καὶ ποὺ συνέβη στὰ μεταλλεῖα τῆς Τσιατούρας τὴν ἐποχὴ ποὺ βρισκόταν στὴ Ρωσία: Κατέβαινε μιὰ μέρα μὲ τὸν ἀμαξά του στὰ μεταλλεῖα του, γιὰ νὰ δεῖ πῶς πήγαιναν οἱ δουλειές του. Ὅταν μπῆκε στὸν ἰδιόκτητο συνοικισμὸ του εἶδε μὲ ἔκπληξη μερικοὺς ἀπὸ τοὺς ἐργάτες του νὰ κυνηγοῦν πέντε μικροὺς ζητιάνους. Ἀμέσως διέταξε τὸν ἀμαξά του νὰ σταματήσει τὴν ἄμαξα, νὰ κατεβεῖ καὶ νὰ παρακολουθήσει τὰ ζητιανάκια, γιὰ νὰ δεῖ ποῦ κάθονταν. Ὁ ἀμαξάς του ἐκτέλεσε τὴν ἐντολὴ τοῦ καὶ σὲ λίγη ὥρα γύρισε πίσω καὶ τοῦ ἔδωσε τὶς πληροφορίες ποὺ τοῦ ζήτησε. Τότε ὁ Γαζελερίδης τὸν διέταξε νὰ τὸν ὁδηγήσει στὶς τρῶγλες τους. Κι ὅταν ἔφτασε ἐκεῖ, κατέβηκε ἀπὸ τὸ ἀμάξι, μπῆκε μέσα, πῆρε μαζί του τους ἐξαθλιωμένους γονεῖς τῶν μικρῶν ζητιάνων, τοὺς πῆγε στὸ φούρναρη καὶ στὸν μπακάλη του καὶ τοὺς ἔδωσε ἐντολὴ νὰ τοὺς χορηγοῦν καθημερινὰ δωρεὰν ὅσα τρόφιμα κι ὅσα ψωμιὰ χρειάζονταν! Τέτοια είχε πολλὰ στὸ ἐνεργητικό του ὁ ἀλησμόνητος Τσολοσαινίτης Χρῖστος Γαζελερίδης. Καὶ τέτοια βγήκανε καὶ τὰ δυὸ παιδιά του ποὺ ζοῦνε σήμερα στὴν Καλλιθέα.
Σ.Κ.Δ.