Η Μονή Σουμελά και ο Σουλτάνος Σελίμ Α΄ - Από τους θρύλους των Ποντίων τοῦ Γεωργίου Θ. Κανδηλάπτη
Μία από τις αρχαίες Βασιλικές και Πατριαρχικές Μονές του Γένους, οι οποίες από την ίδρυσή τους απολάμβαναν την τιμή και τον κοινό σεβασμό, υπήρξε και η αρχαία Μονή της Θεοτόκου Σουμελά στον Πόντο.
Αυτής της τιμής η εν λόγω Μονή αξιώθηκε και από την πλευρά των Σουλτάνων της τουρκίας, οι οποίοι τη σέβονταν είτε λόγω της θαυματουργής της δύναμης, είτε από φιλοδοξία των ηγεμόνων να εκδώσουν φερμανικά διατάγματα (φιρμάνια και χάτι-σερίφ) για να διαιωνίσουν το όνομά τους, είτε ακόμη και από φιλανθρωπία. Εννέα Σουλτάνοι την κατοχύρωσαν, από το 1481 έως το 1703, με υψηλά φιρμάνια απέναντι στους γύρω τιμαριούχους. Από όλους όμως τους Σουλτάνους, τη μεγαλύτερη εκτίμηση της έδειξε ο Σουλτάνος Σελίμ Α΄ ο Γιαβούζ (1467 - 1520). Όταν βασίλευε ο Σουλτάνος Βαγιαζίτ, ο τέταρτος γιος του, ο Σελίμ, κυβερνούσε την τοπαρχία της Τραπεζούντας. Έτυχε λοιπόν, χάριν κυνηγιού, να περάσει από τα δάση που βρίσκονται απέναντι από τη Μεγάλη Σουμελά. Βλέποντας τη μονή να προβάλλει μεγαλοπρεπώς και επιβλητικά στο όρος Μελά, νόμισε ότι επρόκειτο για εχθρικό φρούριο και διέταξε την κατεδάφισή της. Ξαφνικά προσβλήθηκε από οξύτατη αρρώστια με δριμείς πόνους και από ένα είδος παράλυσης. Αποδίδοντας την πάθησή του σε τιμωρία της Παναγίας (την οποία και οι Τούρκοι σέβονται ως την πιο αγία απ' όλες και της οποίας στο μεταξύ έμαθε την εκεί παρουσία), ανακάλεσε τη διαταγή καταστροφής, μπήκε στη Μονή, ήπιε από το αγίασμα που έσταζε από τον βράχο της Μονής και θεραπεύτηκε. Όταν το 1512 (κατά τον Παπαμιχαλόπουλο) έγινε Σουλτάνος, επικύρωσε με αυτοκρατορικό χάτι-σερίφ τα προνόμια που είχαν δοθεί στη Μονή από τους αυτοκράτορες της Τραπεζούντας, σκέπασε τη στέγη του ναού της Μονής με χαλκό και δώρισε στη Μονή πέντε λαμπάδες από καθαρότατο κερί —στο ύψος του αναστήματός του και με πάχος 20 εκατοστών διαμέτρου— ως δώρο ευγνωμοσύνης για τη θεραπεία του και την εκπλήρωση της ευχής του. Από τις λαμπάδες αυτές σώζονταν στις μέρες μας οι τρεις, ολότελα ακέραιες, φέροντας από τη βάση ως την κορυφή ελικωτά χρυσά κοσμήματα και χρυσές επιγραφές αποτυπωμένες στο κερί με τη σφραγίδα του, οι οποίες όμως δεν είναι πλέον αναγνώσιμες. Αυτή είναι η απόδοση στην δημοτική γλώσσα, από το παρακάτω πρωτότυπο κείμενο του αειμνήστου δασκάλου μας κ. Γεωργίου Κανδηλάπτη το οποίο παραθέτω αυτούσιο:
Μία ἐκ τῶν ἀρχαίων Βασιλικῶν καὶ Πατριαρχικῶν Μονῶν τοῦ Γένους, αἵτινες ἀπὸ τῆς ἱδρύσεως αὐτῶν ἀπήλαυσαν τὴν τιμὴν καὶ τὸ κοινὸν σέβας, ὑπῆρξε καὶ ἡ ἀρχαία ἐν τῷ Πόντῳ Μονὴ τῆς Θεοτόκου Σουμελᾶς. Τῆς τιμῆς ταύτης ἡ ἐν λόγῳ Μονὴ ἠξιώθη καὶ ἐκ μέρους τῶν Σουλτάνων τῆς Τουρκίας, σεβομένων αὐτὴν εἴτε λόγῳ τῆς θαυματουργοῦ αὐτῆς δυνάμεως, εἴτε ἐκ φιλοδοξίας τῶν ἡγεμόνων πρὸς ἔκδοσιν φιρμανίων καὶ χάτι-σεριφίων διὰ τὴν διαιώνισιν τοῦ ὀνόματός των, εἴτε καὶ ἐκ φιλανθρωπίας. Ἐννέα Σουλτάνοι κατωχύρωσαν αὐτὴν ἀπὸ τοῦ 1481 - 1703 δι’ ὑψηλῶν φιρμανίων ἀπὸ τῶν πέριξ τιμαριωτῶν. Ἐξ ὅλων ὅμως τῶν Σουλτάνων πλειοτέραν ἐκτίμησιν ἔδωκεν εἰς αὐτὴν ὁ Σουλτάνος Σελὶμ ὁ Α΄ ὁ Γιαβοὺζ (1467 - 1520). Ὅτε βασιλεύοντος τοῦ Σουλτάνου Βαγιαζὴτ ὁ τέταρτος υἱὸς αὐτοῦ Σελοὶμ ἐκυβέρνα τὴν τοπαρχίαν Τραπεζοῦντος συνέτυχε χάριν κυνηγεσίας νὰ διέλθῃ ἐκ τῶν ἔναντι τῆς Μ. Σουμελᾶς δρυμῶν καὶ ἰδὼν τὴν μονὴν μεγαλοπρεπῶς καὶ ἐκφαντορικῶς προβάλλουσαν ἐν τῷ ὄρει Μελᾶ, ἐνόμισεν αὐτὴν ἐχθρικὸν φρούριον καὶ διέταξε τὴν κατασκαφήν της. Αἴφνης κατελήφθη ὑπὸ ὀξυτάτου νοσήματος μετὰ δριμέων πόνων καὶ ὑπὸ εἴδους παραλυσίας καὶ ἀποδοὺς τὸ πάθος του εἰς τιμωρίαν τῆς Παναγίας (ἣν καὶ οἱ Τοῦρκοι σέβονται ὡς ἁγιωτάτην ὅλων καὶ ἧς ἐν τῷ μεταξὺ ἔμαθε τὴν ἐκεῖ κατασκήνωσιν), ἀνεκάλεσε τὴν περὶ καταστροφῆς διαταγήν του, εἰσῆλθεν εἰς τὴν Μονήν, ἔπιεν ἐκ τοῦ ἀποστάζοντος ἐκ τοῦ βράχου τῆς Μονῆς ἁγιάσματος καὶ ἐθεραπεύθη.
Ὅτε δὲ τῷ 1512 (κατὰ τὸν Παπαμιχαλόπουλον) ἐγένετο Σουλτάνος ἐπεκύρωσε δι’ αὐτοκρατορικοῦ χάτι-σεριφίου τὰ ὑπὸ τῶν αὐτοκρατόρων τῆς Τραπεζοῦντος δοθέντα τῇ Μονῇ προνόμια, ἐσκέπασε τὴν στέγην τοῦ ναοῦ τῆς Μονῆς διὰ χαλκοῦ καὶ ἐδώρησε τῇ Μονῇ πέντε λαμπάδας ἐκ καθαρωτάτου κηροῦ, ὕψους ὅσον ἦτο τὸ ἀνάστημα αὐτοῦ, πάχους 20 ἑκατοστῶν διαμέτρου, δῶρον εὐγνωμοσύνης ἐπὶ τῇ θεραπείᾳ ἐκείνῃ καὶ τῇ ἐκπληρώσει τῆς εὐχῆς του. Τῶν λαμπάδων τούτων ἐσῴζοντο ἐπὶ τῶν ἡμερῶν μας αἱ τρεῖς, ὅλως ἀκέραιαι, φέρουσαι ἀπὸ τῆς βάσεως μέχρι τῆς κορυφῆς ἑλικωδῶς χρυσᾶ κοσμήματα καὶ ἐπιγραφὰς χρυσᾶς διὰ τῆς ἑαυτοῦ σφραγῖδος ἀποτυπωθείσας ἐπὶ τοῦ κηροῦ, δυσαναγνώστους πλέον.
Η Μονή Σουμελά και ο Σουλτάνος Σελίμ Α΄ - Από τους θρύλους των Ποντίων τοῦ Γ. Θ. Κανδηλάπτη – πηγή: Ποντιακά Φύλλα 1937
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com
