Γλέντι στην Κοινώνεσσα Σουρμένων για τον εορτασμό του τουρκικού συντάγματος έξω από το ελληνικό σχολείο. Πάνω αριστερά ο προύχοντας της περιοχής Ιωάννης Αβραμίδης 1908
Μια ιστορική φωτογραφία της 10ης Ιουνίου του 1908 από την Κελώνσα (Κοινώνισσα) των Σουρμένων της Τραπεζούντας αποτελεί ένα από τα πιο συγκλονιστικά και πολυεπίπεδα ιστορικά τεκμήρια της νεότερης ποντιακής ιστορίας. Πρόκειται για μια φωτογραφία γεμάτη ζωντάνια, μουσική, ελπίδα, αλλά ταυτόχρονα και μια βαθιά, εκ των υστέρων ιστορική τραγικότητα.
1. Το Ιστορικό Πλαίσιο: Η Ψευδαίσθηση της Ελευθερίας (1908) - Η φωτογραφία αποτυπώνει τους πανηγυρισμούς για την ανακήρυξη του Οθωμανικού Συντάγματος του 1908 από το Κίνημα των Νεοτούρκων.
• Το Κλίμα της Εποχής: Τον Ιούλιο του 1908, με το παλαιό ημερολόγιο οι εορτασμοί δεν κράτησαν για καιρό. Οι διακηρύξεις των Νεοτούρκων για «Ελευθερία, Ισότητα, Αδελφοσύνη» (Hürriyet, Müsavat, Uhuvvet) ενθουσίασαν τις μη μουσουλμανικές ορθόδοξες κοινότητες της αυτοκρατορίας. Οι Έλληνες πίστεψαν στιγμιαία ότι ανέτειλε μια νέα εποχή ισονομίας, όπου θα μπορούσαν να ευημερήσουν ως ισότιμοι πολίτες χωρίς διώξεις. Κοινώνισσα (Κοινώνησσα-Κελόνησσα-Κελώνσα)- Τα Ναυπηγεία των Σουρμένων του Πόντου
• Η Ιστορική Τραγικότητα: Όμως το μέλλον που ακολούθησε ήταν αδιανόητο. Λίγα μόλις χρόνια αργότερα, το ίδιο αυτό καθεστώς των Νεοτούρκων (και στη συνέχεια των Κεμαλικών) έθεσε σε εφαρμογή το οργανωμένο σχέδιο των εκτοπισμών, των Αμελέ Ταμπουρού (ταγμάτων εργασίας) και της Γενοκτονίας του Ποντιακού Ελληνισμού. Οι άνθρωποι που φωτογραφίζονται εδώ χαμογελαστοί και γιορτάζοντας, σε λίγα χρόνια θα αντιμετώπιζαν τον ξεριζωμό και τον θάνατο στις πλέον αποτρόπαιες του μορφές.
2. Μουσικός & Λαογραφικός Πλούτος: «Εν χορδαίς και οργάνοις» - Η εικόνα είναι ένας πραγματικός θησαυρός για την ποντιακή μουσικολογία και οργανολογία. Στο προσκήνιο, καθισμένοι στην πρώτη σειρά, δεσπόζουν οι λαϊκοί οργανοπαίκτες της Κοινώνισσας:
• Πλήθος από Λύρες (Κεμεντζέδες): Διακρίνεται μια ολόκληρη «ορχήστρα» από ποντιακές λύρες, τις οποίες οι λυράρηδες κρατούν με καμάρι.
• Ακορντεόν / Αρμόνιο: Ένας νέος κρατά στα χέρια του ένα φορητό ακορντεόν/αρμόνιο, δείγμα της διείσδυσης ευρωπαϊκών/αστικών μουσικών οργάνων ακόμα και στη λαϊκή μουσική της περιφέρειας των Σουρμένων.
• Νταούλι & Αγγείο/Γκάιντα: Στα δεξιά διακρίνεται το νταούλι με τον νταουλτζή, ενώ διακρίνονται και άλλα παραδοσιακά όργανα όπως το αγγείο/τουλούμ.
• Η Μουσική Συνεύρεση: Η ταυτόχρονη παρουσία τόσων λυράρηδων και οργανοπαικτών έξω από την Ελληνική Σχολή Κοινωνίσσης αναδεικνύει τον συλλογικό χαρακτήρα της γιορτής και την βαθιά μουσική παιδεία της περιοχής Σουρμένων. Ιστορία του Ελληνισμού του Ευξείνου Πόντου
3. Κοινωνική & Ενδυματολογική Ανάλυση
• Το Κτίριο της Σχολής: Η εκδήλωση λαμβάνει χώρα έξω από το επιβλητικό πετρόκτιστο κτίριο της Ελληνικής Σχολής Κοινωνίσσης. Τα παράθυρα είναι γεμάτα από μικρά παιδιά και μαθητές που κοιτούν με περιέργεια, επιβεβαιώνοντας την μέριμνα του Ποντιακού Ελληνισμού για την εκπαίδευση.
• Τα Φέσια ως Σύμβολο Υπηκοότητας: Η συντριπτική πλειοψηφία των ανδρών φορούν το κόκκινο πάλαι ποτέ ελληνικότατο και μετέπειτα οθωμανικό φέσι. Αυτό ήταν το επίσημο αστικό/πολιτικό κάλυμμα κεφαλής που επέβαλλε το οθωμανικό κράτος στους υπηκόους του (ανεξαρτήτως θρησκεύματος), το οποίο οι Έλληνες φορούσαν στις επίσημες εκδηλώσεις και φωτογραφίσεις.
• Ευρωπαϊκά σακάκια & Λαϊκή Φορεσιά: Οι άνδρες φορούν σακάκια και πουκάμισα, συνδυάζοντας την τοπική ανδρική φορεσιά με τα αστικά στοιχεία της εποχής. Σούρμενα Πόντου. Ιστορία - Γεωγραφία - Αποικισμός - Γλώσσα & Πολιτισμός
4. Το Ένθετο Πορτρέτο: Ιωάννης Αβρααμίδης - Στο πάνω αριστερό μέρος της φωτογραφίας δεσπόζει το ένθετο πορτρέτο του Ιωάννη Αβρααμίδη, ενός εκ των επιφανών προκριτών/προυχόντων της περιοχής.
• Η τοποθέτηση του πορτρέτου του (με ευρωπαϊκό κοστούμι, γραβάτα και φροντισμένο μουστάκι) υποδηλώνει τον ηγετικό του ρόλο στην κοινότητα, την οργάνωση της εκδήλωσης ή την προσφορά του στην Ελληνική Σχολή Κοινωνίσσης. Η φωτογραφία αυτή από την Κελώνσας (Κοινώνισσα) των Σουρμένων του 1908 είναι ένα συγκλονιστικό ιστορικό παράδοξο: Αποτυπώνει την μέγιστη ακμή, την μουσική ζωντάνια, την συσπείρωση γύρω από το σχολείο και την ελπίδα μιας ελληνικής κοινότητας του Πόντου, ακριβώς την στιγμή που ο ιστορικός χρόνος άρχιζε να μετρά αντίστροφα για τον αφελληνισμό της πατρίδας τους.
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com
