Ιστορικόν Σχεδίασμα περί της επαρχίας Χαλδίας από των αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι των καθ’ ημάς (κ’) μετά παραρτήματος εν τέλει, του κ. Ιωάννου Π. Ελευθεριάδου Αριστοβαθμίου τελειοφοίτου του εν Τραπεζούντι Γυμνασίου – Έκδοση Πρώτη, Αθήναι 1903 - Γ' ΜΕΡΟΣ
Επί Ιωάννου Δ΄ του Καλογιάννη (1446–1458), δούκας Χαλδίας ήταν ο Πανσέβαστος Αλέξανδρος ο Καβασίτης. Κατά τους χρόνους τούτους, ανέλπιστος τις εχθρός ορμώμενος εκ της Αρμενίας, ο Σέχης Ερτεβίλλης, εκστρατεύσας κατά της Τραπεζούντος, επιπίπτει αιφνιδίως κατά των Μελιαρών, γενόμενος κύριος του Καπανίου και των ατραπών αυτού μέχρι Τριπόλεως.
Ο Ιωάννης Δ΄, μαθών τούτο, διαιρεί τις δυνάμεις αυτού· και τις μεν εμπιστεύεται στον Πανσέβαστο Δούκα Χαλδίας Αλέξανδρο Καβασίτη, τις δε σκεπτόταν να διαβιβάσει εκ της Κορδύλης για να προσβάλει ταυτοχρόνως τον εχθρό εκ των νώτων, αλλά σφοδροί και δυσμενείς άνεμοι όχι μόνο εματαίωσαν το σχέδιο, αλλά και ο δια ξηράς στρατός, όντας ανεπαρκής, ηττήθηκε ολοσχερώς, πεσόντος και αυτού του δουκός Καβασίτου μετά των υιών αυτού και των λοιπών αρχηγών, σωθέντων μόνο 30 ανδρών, όπως μαρτυρεί ο Χαλκοκονδύλης.
Αλλά,
Καιροί επήλθαν έτεροι... Κρίμασιν οις οίδε Κύριος, τα πηχθέντα θεμέλια της Τραπεζουντιακής Αυτοκρατορίας μικρόν κατά μικρόν καταστρέφονταν, οι ρίζες του καλλικόμου και υψικόμου δένδρου της Τραπεζουντιακής Αυτοκρατορίας μικρόν κατά μικρόν άρχισαν να μαραίνονται! Το δένδρο κατέπεσε στον πρώτο κτύπο του σκηνίτου Μογγόλου· η ημέτερα δε παλαίφατος δρυς, η Χαλδία, λέγω, ουδέν έμελλε ή να καταπατηθεί υπό των απεδίλων του Μωάμεθ στιφών, οι εσθήτες των δουκών αυτής έμελλον να ποδοπατώνται, έμελλον μεγαλοπρεπείς ναοί σε τεμένη του προφήτου να μεταβληθώσιν, εφ' ων να διαδονείται η άναρθρος του ιμάμη φωνή, κράζοντος «αλλάχ εκπέρ» ή «Μουχαμμέτ ρεσούλ Υλλάχ». Οι οφρύς των αόρνων και δυσπροσίτων επάλξεων αυτής έμελλον να καταχανδακωθώσιν, υπό των αξέστων Τούρκων έμελλον να κατεδαφισθώσιν!!! Έμελλον οι υψαύχενες Καβασίται, οι ημέτεροι, λέγω, δούκες να κύψωσι τον γαύρον αυτών αυχένα υπό τον ειδεχθή και αποτρόπαιον του Τούρκου ζυγόν, υπό τον ακινάκην του βαρβάρου Χιτήρ Πέην, όν το αυτό έτος (1462) έστειλεν ο Μωάμεθ ίνα κυριεύση και τα ημέτερα μέρη. Εκυριεύθησαν, ηλώθησαν!...!
Την στιγμή ταύτην αναχαιτίζεται η ορμή και το σθένος του επί του χάρτου κοχλάζοντος καλάμου μου, η πορεία του μικρόν κατά μικρόν μειούται, το σθένος μαραίνεται! Τις η αιτία της στιγμιαίας ταύτης μεταβολής; Παρουσιάζεται περίστασις, ως μη ώφελλε, καθ' ην θα αναδιφήση και θα χαράξη επί της ατυχούς μου ιστορίας τα δεινά άτινα οι βάρβαροι Τούρκοι προϋξένησαν τη ημέτερα Χαλδία!... Αι πόλεις εδηώθησαν, οι ναοί εσυλήθησαν, τα χαρέμια επληρώθησαν γυναικών Ελληνίδων, παρθένοι εμολύνθησαν, παιδία εμάνθησαν!... Ποία να αναφέρω πρώτον, ποία δ' ύστερον; Περιορίσου τοίνυν, ατυχέστατέ μου κάλαμε, ου κλήρωσις ην η αφήγησις των αποφράδων της πατρίδος ημερών, περιορίσου, λέγω, ν' αφηγηθής ξηρώς ολίγα εξ εκείνων άτινα η αναισχυντία των βαρβάρων προϋξένησεν, και μη εκ της βαθείας λύπης καταπέσης παντελώς.
Μετά την άλωσιν οι Τούρκοι κατέστρεψαν τα φρούρια ή, εκδικούμενα αυτά αντιστάντα, μαστιγώνοντες, ως άλλος Ξέρξης, τον Ελλήσποντον, ή φοβούμενοι μήπως γίνωσιν ορμητήρια νέων επιχειρήσεων· άφινον όμως και μέρος του τείχους ακέραιον προς διαιώνισιν της νίκης των. Το Πέτρωμα, φρούριον Χαλδαϊκόν, ούτω μέχρι της σήμερον καλούμενον, πέτρα άορνος και δυσπρόσιτος, κείται παρά τας όχθας του Χαρσιώτου.
Αλλ’ εις τας όχθας του Χαρσιώτου ποταμού
το Πέτρωμα υψώνει άλλη άορνος,
από τα ύψη τα υπεραιθέρια την κορυφήν του την αστερογείτονα
κι’ ως επί βράχων εμφωλεύων αετός,
παν το λαμβάνον χώραν υποκάτωθεν,
κατασκοπεύει με οξείαν όρασιν,
και βρέχει βράχους, κατακυλινδεί βουνούς,
και καταιγίδας εξεμεί και λαίλαπας.
Το Πέτρωμα του Τούρκου εσταμάτησε
το δρόμον μόνον τον προς τα μεσόγεια.
(Περ. Τριανταφυλλίδου «Φυγάδες»).
αλλαχού,
Το Πέτρωμα υψούται άνευ των νεφών
και εξεμεί θυέλλας και κατακλυσμούς.
(«Φυγάδες»). 
Την μακράν αντίστασιν του φρουρίου τούτου διαιωνίζουσιν αι παραδόσεις. Και αληθώς εκπλήττεταί τις αφορών το ύψος της πέτρας και των επί των κρημνών ανυψουμένων επάλξεων. Η άνοδος λίαν στενή κατήντησε, σήμερον, ολισθηρά και επικίνδυνος· διότι το φρούριον τούτο σωζόμενον και μετά την άλωσιν υπήρχε το ορμητήριο πολλών τιμαριωτών οχυρωμένων εκεί και επιτρεχόντων την παρακειμένην χώραν· ο δ' εν τη κατοχή αυτού έχων το Πέτρωμα ευχερώς καθίστατο κύριος των πέριξ ως και της Τριπόλεως, έως ου η Κυβέρνησις κατέστρεψε μεν τα πλείστα των τειχών, κατέστησε δε και την άνοδον δυσανάβατον.
Την τύχην του Πετρώματος έσχε και το παρά τας όχθας του Κάνιος ποταμού φρούριον «ο Κάστρος». Μη πλανάσθε, ώ μύωπες σοφοί, οι ευφυείς δογματίζοντες ότι εξέλιπε παντελώς το Ελληνικόν αίμα εκ των μερών ημών, οι δε κάτοικοι εισί βαρβάρου καταγωγής αποκυήματα!... Παρατηρήσατε τους κατοίκους μετά πόσης χαράς και αγαλλιάσεως εν ταις εορτασίμοις ημέραις λέγουσιν αλλήλοις «αϊ πάμε 'στόν Κάστρον». Πάλλει και σφύζει το Ελληνικόν αίμα εν ταις φλεψίν αυτών, όταν διέλθωσι διά της στενής και σκολιάς οδού ην κατέλιπον οι βάρβαροι, όταν εισέρχωνται εν τοις ναοίς τους ευρισκομένους εντός των Κυκλωπείων τειχών τους ζωηράς διατηρούντας τας των Αγίων ζωγραφίας!...
Την άλωσιν των μερών ημών αι παραδόσεις και τα άσματα άλλως θέτουσι. Κατά τας παραδόσεις ταύτας η άλωσις της Τραπεζούντος δεν επέφερε την άμεσον υποταγήν των μερών ημών, άτινα επί μακρόν επάλαισαν κατά του επελθόντος χειμάρρου και διετήρησαν επί μακρόν χρόνον την πολιτικήν αυτών ύπαρξιν, και ούτως εμειώθη η ορμή των βαρβάρων εν τη αλώσει της ημέτερας Χαλδίας. Τα ανάκτορα των αυτοκρατόρων Τραπεζούντος και οι πολυτελείς ναοί αυτής εκόρεσαν ίσως τους βαρβάρους, και διά τούτο εβράδυναν την άλωσιν της Χαλδίας. Μαρτυρία τούτων τρανωτάτη είναι τόδε το δημοτικόν άσμα:
«Οι Τούρκ' όνταν εκούρσευαν την Πόλ', την Ρωμανίαν,
επάτνανε τας Εκκλησιάς, επαίρναν' τας εικόνας,
επέραν και την μάννα μου, 'σ εμέν έμποδος έτον·
'στά φανερά ταυτάνιζεν, κρύφα διαρμενεύ' με:
' υιέ μ' αν ζης κι' αν γίνεσαι, 'στήν Ρωμανίαν φύγον·
εκεί έχ'ς κύρ 'Ανδρόνικον, καλαδελφόν Ζανθίνον.
............................
κ.τ.λ.
Ως και οι επόμενοι στίχοι ους ετύχομεν εν τοις Περικλέους Φυγάσιν:
Υποσημείωση του κειμένου:
1. Κατά Falmerayer «Ζύχτης».
Συνεχίζεται ….
Ιστορικόν Σχεδίασμα περί της επαρχίας Χαλδίας από των αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι των καθ’ ημάς (κ’) μετά παραρτήματος εν τέλει, του κ. Ιωάννου Π. Ελευθεριάδου Αριστοβαθμίου τελειοφοίτου του εν Τραπεζούντι Γυμνασίου – Έκδοση Πρώτη, Αθήναι 1903 - Γ’ ΜΕΡΟΣ
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com
