Θεόδωρος Βαρ. Τσανακτσίδης - Πορεία προς τη λύτρωση 1853-1923 - Ιστορικό ντοκουμέντο Β΄Μέρος

Written by Πολατίδης Βασίλειος. Posted in Ιστορία

Θεόδωρος Βαρύτιμου Τσανακτσίδης - γεννηθείς εις Γιασλί - Κιατσίτ Νικομήδειας Πόντου το 1904 Δεύτερο κεφάλαιο. Η ίδρυση του νέου χωριού και η οικογένειά μου. Οργάνωση και τρόπος ζωής των κατοίκων.

Το 1853 αποφασίζουν δέκα μεγάλες οικογένειες να δημιουργήσουν το νέο ποντιακό χωριό το οποίο ονόμασαν Γιασλί - Κιατσίτ. Αυτές ήταν: 1) Τσανακτσόγλου Χαράλαμπος ή Χαρελάντ, 2) Τσανακτσόγλου Θεόδωρος ή Ίσχις (ο παππούς μου), 3) Τσανακτσόγλου Χαράλαμπος ή Μαρουλάντ, 4) Τσανακτσόγλου Ιωάννης ή Ιμαμάντ, 5) Τσανακτσόγλου Γεώργιος ή Γινατάντ, 6) Κυρικλόγλου Θεόδωρος, 7) Κυρικλόγλου Σάββας, 8) Παπάζογλου Χαράλαμπος (13 αδέλφια), 9) Τοσούνογλου Χατζηκωνσταντής (12 άτομα), 10) Χιρόγλου Χατζηβαρύτιμος.
Εν τω μεταξύ αρχίζουν να συρρέουν από όλα τα μέρη συγγενείς και εγκαθίστανται στην περιοχή δημιουργώντας νέα χωριά που ο αριθμός τους έφτασε τα δεκατέσσερα (14). Δεκατέσσερα ποντιακά χωριά με πληθυσμό περίπου 5.500 κατοίκους (εργατικούς - υπομονετικούς - ακούραστους - δημιουργικούς - έξυπνους). Μετατρέπουν την περιοχή σε γη της Επαγγελίας. Όποιος έρχεται στην περιοχή μας δημιουργεί δική του οικογένεια και παραμένει. Δειλά - δειλά αρχίζουν να αποδίδουν τα επαγγέλματα: γεωργία, ζωεμπόριο, μύλος για να αλέθουν τα σιτάρια, παραγωγή των ξύλινων σκευών, τα καναβούρια (κιεντούρ) και τα λινάρια για την κατασκευή υφασμάτων, τσουβαλιών κ.λ.π. Κάθε οικογένεια είχε τα απαραίτητα ζώα και τροφές και σε γενικές γραμμές το επίπεδο διαβίωσης ήταν καλό. Οι σχέσεις μας με τα χωριά των Τούρκων είναι καλές. Θα μπορούσα να πω πολύ καλές και πολύ ανθρώπινες, δεδομένου ότι μας βοήθησαν αρκετά όταν πρωτοεγκατασταθήκαμε προτιμώντας τα προϊόντα μας.
Τα δεκατέσσερα Ελληνικά χωριά της περιοχής ήταν: 1ο. Γιασλί - Κιατσίτ: Είχε αστυνομία - τηλέφωνο - δύο δημοτικά σχολεία - δύο δασκάλους - εκκλησία του Αγίου Ιωάννου Προδρόμου - πρόεδρο κοινότητος και εξαρχεία Μητροπόλεως, με παρεκκλήσια του Αγίου Δημητρίου και της Παναγίας της Τικμενῆς. 2ο. Τσατάλιβας: Με πρόεδρο και εξαρτημένο από το Γιασλί - Κιατσίτ είχε εκκλησία (Άγιος Κωνσταντίνος) και σχολείο. 3ο. Σούπαταχ: Μεγάλο χωριό. Εκκλησία Απόστολος Παύλος - κοινότητα - ένα σχολείο με δύο δασκάλους. 4ο. Γουρούμισα: Εκκλησία Άγιος Γεώργιος - κοινότητα. 5ο. Αρτίσπελι: Εκκλησία Άγιος Κωνσταντίνος - κοινότητα - σχολείο με έναν δάσκαλο. 6ο. Παραλί: Μεγάλο χωριό. Εκκλησίες Άγιος Ιωάννης και Προφήτης Ηλίας, κοινότητα - σχολείο με έναν δάσκαλο. 7ο. Άνω Γενιτάγ / 8ο. Κάτω Γενιτάγ: Μία κοινότητα - εκκλησία Άγιος Γεώργιος - σχολείο με έναν δάσκαλο. 9ο. Γουρούτερε: Εκκλησία Άγιος Γεώργιος και παρεκκλήσι Άγιος Δημήτριος - κοινότητα - σχολείο με έναν δάσκαλο. 10ο. Κιριασλί: Εκκλησία Κοίμησης της Θεοτόκου με μεγάλο πανηγύρι το Δεκαπενταύγουστο - κοινότητα - έξαρχο - σχολείο με έναν δάσκαλο και το μαχαλά Αλαπλικιάνι. Χωρίον Κιρασλί της επαρχίας Ατάπαζαρ του Πόντου 11ο. Κιαστανεπούαρ: Εκκλησία Άγιος Κωνσταντίνος - κοινότητα - σχολείο με έναν δάσκαλο. 12ο. Τσιοπάγιαταγ: Εκκλησία Άγιος Γεώργιος - κοινότητα - σχολείο με έναν δάσκαλο. 13ο. Γαΐσπασι: υπαγόταν στο χωριό Κιριασλί. 14ο. Γαρά πελίτ: Κοινότητα - εκκλησία - σχολείο με έναν δάσκαλο.
Οι πρώτοι κάτοικοι οι οποίοι ίδρυσαν το χωριό Γιασλί - Κιατσίτ κατέλαβαν μεγάλες εκτάσεις, 100-200 στρέμματα ο καθένας και έτσι μπορούσαν άνετα να δίδουν στα παιδιά τους χωράφια όταν αυτά παντρεύονταν. Όσοι όμως εκ των υστέρων εγκαθίσταντο στο Γιασλί - Κιατσίτ, ήταν αναγκασμένοι να κατοικούν περιφερειακά του κέντρου. Έτσι λοιπόν σιγά - σιγά ιδρύθηκαν καταστήματα και καφενεία και έγινε το Γιασλί - Κιατσίτ το κεφαλοχώρι των δεκατεσσάρων χωριών της περιφέρειας Καρά - Σού. Μεσουδιέ - Καρά-Σού - ΑτάΠαζάρ
Οι διάσπαρτοι συγγενείς σε άλλα μέρη του Πόντου άρχισαν να καταφθάνουν στην περιφέρειά μας και σε 15-20 χρόνια, σ’ όλα τα βουνά της περιοχής κτίστηκαν σπίτια και γέμισαν Έλληνες τους οποίους οι Τούρκοι ονόμαζαν Τεκνετσίδες.Το πρώτο διοικητικό συμβούλιο σχηματίζεται με πρόεδρο την Παρθένα Τουρσουνίδου και συμβούλους από άτομα τα οποία πρότειναν τα χωριά. Μετά την Παρθένα Τουρσουνίδου την προεδρία αναλαμβάνει ο παππούς μου Θεόδωρος, ο επονομαζόμενος Ίσχις, ο οποίος κατά κοινή ομολογία ήταν πολύ δραστήριος, έξυπνος, σεβαστός από τους Τούρκους, πολύ σοβαρός αλλά και πάρα πολύ καλός. Παντρεύτηκε τη γιαγιά μου Σοφία η οποία ήταν όμορφη, πολύ καλή και πολύ εργατική. Ο παππούς μου είχε ένα άλογο ράτσας με το οποίο γυρνούσε όλα τα χωριά· ήταν σωματώδης, ψηλός και φορούσε τσοχάδες (ακριβά ρούχα). Το επάγγελμά του ήταν έμπορος και ζωέμπορος. Έγινε γνωστός σ’ όλη την περιφέρεια και εκλέχτηκε νομαρχιακός σύμβουλος της Νομαρχίας Σκουτάρεως από 33 χωριά. Εκπροσώπησε επάξια τα χωριά του και προσπάθησε να δίνει λύσεις στα προβλήματά τους. Κάθε μήνα συμμετείχε στις συνεδριάσεις του Νομαρχιακού συμβουλίου και καθιερώθηκε ως ο (Ίσχις) Θεόδωρος Τσανάκογλου.
Είχε υπαλλήλους οι οποίοι ασχολούνταν με τα ζώα τα οποία διαπραγματευόταν· και γραμματέα τον Δεληγεωργιάδη (Τελήγιωρ), τον οποίο έκανε γαμπρό στην κόρη του. Ο παππούς μου πέθανε, σε μικρή σχετικά ηλικία, το 1890 από ασθένεια και έτσι δεν πρόλαβε να ολοκληρώσει το έργο του. Μετά το θάνατο του παππού μου την προεδρία ανέλαβε ο Χατζηκωστής Καραφυλλίδης. Το κεφαλοχώρι Γιασλί - Κιατσίτ συνεχώς μεγαλώνει, (αριθμός οικογενειών περίπου 120-150) και οργανώνεται με γρήγορους ρυθμούς. Έχει καφενεία, παντοπωλεία, υφασματοπωλεία, πεταλοποιεία, καροποιεία, σιδηρουργεία, εμπορική αγορά, κουκούλια, σιτηρά, καλαμπόκια, χαλκουργούς. Είχε από όλα τα ζώα εκτός από γαϊδούρια, διότι ήταν τόσο λασπώδες το έδαφος που ήταν αδύνατη η χρησιμοποίησή τους. Να σημειωθεί ότι είχαμε πολλές βροχές, πολλά νερά, γι’ αυτό και πολύ γόνιμα εδάφη.
Υπήρχαν τρείς αλευρόμυλοι: 1) Ο μύλος των Χαρελάντ (Σάββας - Ηλίας και Βαρύτιμος Τσανακτσίδης, αδέλφια). 2) Ο μύλος του παππού μου Κυριάκου Ελευθεριάδη ο οποίος είχε δύο μεγάλες μυλόπετρες. 3) Ο μύλος του Παύλου Βοριαζίδη ο οποίος λόγω της τοποθεσίας του δεν είχε πολύ κίνηση. Ο μεγαλέμπορος Μιχάλης Κρεμήτσος από το Αδάπαζαρ ήταν αυτός που έδωσε ζωή και χρήμα στα χωριά της περιοχής μας. Είχε νοικιασμένα από το τούρκικο κράτος όλα τα βουνά και είχε εργάτες οι οποίοι ασχολούνταν με την υλοτομία και την κατασκευή όλων των ξύλινων σκευών, ειδικά δε με τις βέρκες (ξύλα για την παραγωγή βαρελιών - καρεκλών - ζουμάτρων κ.λ.π.). Έκανε γενικό εμπόριο· ο τρόπος συμπεριφοράς του και οι συναλλαγές του προς τους τρίτους ήταν άψογες. Όλοι προτιμούσαν να δώσουν τα προϊόντα τους σ’ αυτόν και όχι στους Αρμένιους ή τους Τούρκους εμπόρους. Ήταν ο μεγαλύτερος έμπορος της περιοχής γι’ αυτό τον επονόμασαν ο Βερκιατσίτ ο Μιχάλης. Ήταν Έλληνας από την Αθήνα· Στο Αδάπαζαρ πήγε σε ηλικία 18 χρονών. Πέθανε γέρος στην Αθήνα και από ότι μάθαμε πολύ φτωχός. Το Γιασλί - Κιατσίτ θα μπορούσα να το παρομοιάσω με έναν επίγειο παράδεισο· τα εδάφη του ήταν τόσο εύφορα και αποδοτικά που «ένα έσπερνες και εκατό θέριζες». Συγκεκριμένα όσον αφορά στη γεωργία υπήρχαν όλα τα γεωργικά προϊόντα, οπωροκηπευτικά, μελισσοκομικά καθώς και μεγάλη συροτροφία (μεταξοσκωληκοτροφεία).
Επίσης στην κτηνοτροφία υπήρχαν όλα τα είδη ζώων και κτηνοτροφικών προϊόντων. Ο παππούς μου Θόδωρος (Ίσχις) πεθαίνει όταν ο πατέρας μου ήταν 13 ετών. Μεγάλωσε και ξαναέχτισε το σπίτι διότι έπρεπε να είναι μεγαλύτερο λόγω της συροτροφίας (παραγωγή κουκουλιών). Τότε του κόστισε πολύ ακριβά. Στις 8 Νοεμβρίου του 1903 παντρεύεται τη μάνα μου Σαΐα, το γένος Κυριάκου Ελευθεριάδη. Κουμπάρος τους έγινε ο έμπορος Μιχάλης Κρεμήτσος ο λεγόμενος Βερκιατσίτ. Εγώ γεννήθηκα το 1904 και πήρα το όνομα του παππού μου (Θεόδωρος). Τα άλλα αδέλφια μου ήταν: ο Γιάννης, ο Κωνσταντίνος, ο Γιώργος (Χατζής), η Θεοπίστη, ο Ευστάθιος, η Αθηνά, ο Αλέξανδρος, ο Χρήστος και η Σοφία η οποία γεννήθηκε στην Ελλάδα. Από τα παιδικά μου χρόνια θυμάμαι ό,τι μπορεί να θυμηθεί ένα παιδί και μάλιστα πρωτότοκο.
Όταν έγινα 5-6 χρονών άρχισα το σχολείο. Μή φανταστεί κανείς ότι είχαμε τις ανέσεις: βιβλία, τετράδια, μολύβια, εποπτικά μέσα διδασκαλίας. Τίποτα από όλα αυτά. Το μόνο που είχαμε ήταν ένα πινακίδιο στο οποίο γράφαμε με γραφίδα και σβύναμε με σάλιο και πανί ή τις περισσότερες φορές με τα δάχτυλα. Μαθαίναμε κατ’ αρχήν το αλφάβητο και αργότερα τον σχηματισμό λέξεων. (π.χ. Γου και Α = ΓΑ. Λου και Α = ΛΑ και η λέξη ΓΑΛΑ κ.ο.κ.). Για να μή ξεχνάμε αυτό που διδασκόμασταν στο σχολείο, γράφαμε τις λέξεις στο χαρτί, τις κολλούσαμε σε πινακίδια και κατασκευάζαμε σελίδες μόνοι μας.
Το χειμώνα σχολείο και το καλοκαίρι χωράφια και ζώα. Ό εκκλησιασμός τις Κυριακές και γιορτές ήταν απαραίτητος. Θά ήθελα να επισημάνω ότι ενώ δεν είχαμε στις εκκλησίες μας ἱερείς μορφωμένους (αλλά αγνούς - άγιους) και πολυτέλειες μέσα στους ναούς, τις γιορτινές μέρες και τις Κυριακές τα πόδια μας μόνα τους μας οδηγούσαν σ’ αυτές. Το θρησκευτικό συναίσθημα και η ανάγκη της ομαδικής προσευχής μας οδηγούσε στους ναούς. Ίσως γιατί έτσι νοιώθαμε σιγουριά και παίρναμε δύναμη από τον Ύψιστο.
Το 1911 θυμάμαι, για πρώτη φορά, πήγαιναν και οι Χριστιανοί στρατιώτες στον Τούρκικο στρατό και λέγανε «Σιντίκ Καρτάς ολτούκ» (δηλαδή σήμερα γίναμε αδέλφια) και «Παραπάρ γιασατζαίς» (δηλαδή μαζί θα γλεντήσουμε).
Το 1913 επέστρεψαν οι Έλληνες στρατιώτες και μας διηγήθηκαν πως πέρασαν στους Βαλκανικούς Πολέμους. Μας έλεγαν ότι πολλοί Έλληνες αυτομόλησαν στον ελληνικό Στρατό.
Θυμάμαι ότι τους παρακολουθούσα και άκουγα τις εντυπώσεις τους και τα διαδραματιζόμενα στον πόλεμο με πολλή προσοχή και ενδιαφέρον. Τούς θεωρούσα γίγαντες - ήρωες.
Το 1914 από τον μικρό δάσκαλο θα πήγαινα στον μεγάλο δηλ. από την τρίτη τάξη θα πήγαινα στην τετάρτη και ένοιωθα ότι μεγάλωσα πιά, έλεγα μέσα μου «τώρα Θόδωρε θα μάθεις πολλά γράμματα θα μπορείς να γράφεις και να διαβάζεις εύκολα». Άρχισα να συμμετέχω (σαν μεγάλος πλέον) στις γιορτές των Χριστουγέννων και να ψέλνω τα κάλαντα (Χριστούγεννα - Πρωτοχρονιά - Φώτα, «βγαίναμε να θυμίζουμε»).
Θυμίζαμε σε όλα τα σπίτια του χωριού· και σ’ αυτούς που μας έδιναν έστω και μια δεκάρα και σ’ αυτούς που δεν μας έδιναν τίποτε (γιατί υπήρχαν δυστυχώς και τέτοιοι συγχωριανοί - δεν πειράζει, τόσο τους έκοβε τόσο έπρατταν). Το «Άναρχος Θεός» ήταν το κύριο Καλαντικό, αλλά επειδή ήταν μεγάλο σε έκταση προτιμούσαμε το «Χριστός γενέθεν χαρά σόν Κόσμο...». Αξίζει όμως να διαβαστεί από τον αναγνώστη και θα παρακαλέσω να προσεχτεί ιδιαίτερα. Μέσα στους στίχους του θα ζήσει το μυστήριο και το μεγαλείο της γέννησης του Θεανθρώπου Χριστού, από την Παναγία Παρθένο.
Άναρχος Θεός.
Άναρχος Θεός καταβέβηκεν και εν τη Παρθένω κατώκησεν.
Βασιλεύς των όλων και Κύριος ήλθες τον Αδάμ αναπλάσασθαι.
Γηγενείς σκιρτάτε και χαίρεσθε, τάξεις των αγγέλων, ευφραίνεσθε.
Δεύτε εν σπηλαίω θεάσασθε, κείμενον εν φάτνη τον Κύριον.
Εξ ανατολών Μάγοι έρχονται, δώρα προσκομίζουσιν άξια.
Ζήτω, προσκυνήσατε Κύριον, Τον εν τω σπηλαίω τικτόμενον.
Ήνεγκεν Αστήρ Μάγους οδηγών, άνω τω σπηλαίω προσέφερεν.
Θεός Βασιλεύς επουράνιος, τίκτεται εν φάτνη Θεότικτος.
Ίδεν ο Ηρώδης ως έμαθεν, όλως εξεπλάγη ο δόλιος.
Κράζει και βοά προς τους λειτουργούς, τους δοξολογούντας τον Κύριον.
Λέγετε σοφοί και διδάσκαλοι, άρα, πού γεννάται ο Κύριος;
Μέγα και φρικτόν το τεράστιον, των ανθρωπίνων εξεθύμησεν.
Νύκτα Ιωσήφ χρήμα ήκουσεν, Άγγελος Κυρίου ελάλησεν.
Ξένον και παράδοξον άκουσμα και εις συγκατάβασιν θέαμα.
Όμμα αραθύμησε Δέσποινα και έσωσε τους εγκαταβαίνοντας.
Πύλαι δραταί και ανέκραζεν, δούλος τον Δεσπότην εβάπτιζεν.
Ρεύμα Ιορδάνου εστρέφετο, τρόμω, κατερχόμενον τον Κύριον.
Σήμερον χαρά ή ευφρόσυνος, Άγγελος Κυρίου ελάλησεν.
Τάγματα Αγγέλων θαυμάζουσι, Πνεύμα κατελθόν εκ του ουρανού.
Ύμνον Σοί προσφέρουσιν ευλαβώς τα του Ιορδάνου ορώμενα.
Φόβω Ιωάννης Σού άπτεται, φωνή εξελθούσα εξ ουρανών.
Χαρά αγιάσαι τα ύδατα, Πνεύμα κατελθόν εις τον ποταμόν.
Ψηλαφών Θωμάς προς την Σήν πλευράν,
πιστεύσας βοών προς τον Κύριον.
Ώ, όν του Πατρός προαιώνιον, φώτισον τους πάντας πιστεύσαντας.

Τα Κάλαντα της Πρωτοχρονιάς και των Θεοφανείων ήταν όπως και σήμερα.
Η τελετή της κατάδυσης του Σταυρού γινόταν όπως γίνεται σήμερα στις μικρές κωμοπόλεις και τα χωριά. Όποιος βρίσκει τον Σταυρό τον περιφέρει σ’ όλα τα σπίτια για ευλογία, με τη μόνη διαφορά, σήμερα όσα χρήματα μαζεύονται τα παίρνει αυτός που έβγαλε το Σταυρό. Ενώ στα χωριά μας τα χρήματα και τα είδη δίδονταν στην εκκλησία για το φιλόπτωχο Ταμείο. Στις εκκλησίες μας υπήρχαν, όπως και τώρα, τα εκκλησιαστικά συμβούλια τα οποία όμως εκλέγονταν από τους κατοίκους, δεν διορίζονταν. Συγχρόνως εξέλεγαν και τον έξαρχο, ο οποίος είχε τη δικαιοδοσία έκδοσης άδειας γάμου (συνοικέσιο) και ήταν εκπρόσωπος στη Μητρόπολη της Νικομήδειας. Για πολλά χρόνια τον τίτλο του εξάρχου είχε ο παππούς μου Κυριάκος (Καρυνδίτς) Ελευθεριάδης. Το 1919 έξαρχος αναλαμβάνει ο πατέρας μου Βαρύτιμος. Άνθρωπος πράος - συνετός - δίκαιος - σεβαστός από όλους. Τα καθήκοντα του εξάρχου προσπαθεί να τα επιτελεί όσο το δυνατόν καλύτερα και το πετυχαίνει. Είναι εποχή που πολλοί άνδρες έκλεβαν κορίτσια, με την θέλησή τους ή και χωρίς αυτήν και τελούσαν γάμο παρά τις αντιρρήσεις των γονιών της κοπέλας. Ο έξαρχος, ο οποίος όπως είπαμε, εξέδιδε το συνοικέσιο (άδεια γάμου ή καλύτερα βεβαίωση ότι μπορεί να γίνει γάμος στο ζευγάρι) ήταν μερικές φορές υποχρεωμένος να επισκέπτεται την «ερωτική φωλιά» των απαχθέντων για να διαπιστώσει αν όντως η απαγωγή έγινε με τη θέληση του κοριτσιού και αν είχε «την προς γάμον ηλικίαν».
Σε μια λοιπόν τέτοια περίπτωση θυμάμαι, ένας νέος (ας τον ονομάσουμε Τάσο) έκλεψε ένα κορίτσι (την Κυριακή) και έφυγαν προς άγνωστη - γνωστή κατεύθυνση. Ο πατέρας μου, μαζί με τον παπα - Γιάννη, επισκέφτηκε το ζευγάρι για να ρωτήσει και να πάρει τις απαντήσεις που έπρεπε, προκειμένου να «κόψει το συνοικέσιο». Αφού τους βρήκαν, μεταξύ του κοριτσιού και των επισκεπτών έγινε ο εξής διάλογος. Έξαρχος: Το όνομας ντό έν; Κορίτσι: Κυριακή. Έξαρχος: Νέτζι πόσα χρονῶν είσαι; Κυριακή: Δέκα οχτώ. Έξαρχος: Εσύ αγαπάς και πέρτσ' ατον; ή ατός μέ τό ζόρ πέρ σε; Η Κυριακή χωρίς δισταγμό απλώνει τα πόδια της και τα δείχνει στον έξαρχο και τον παπά και τους λέει «ντό θέλετε θάρ εγώ επήρα τον». Ο πατέρας μου τότε είπε: «αφού τόσο εύκολα μας έδειξε τα πόδια της, και τόσο δυνατά μας είπε ότι τον θέλει, είναι φανερό ότι αγαπιούνται». «Έκοψε» λοιπόν αμέσως το συνοικέσιο και έγινε ο γάμος.