Άγνωστες σελίδες από την τελευταία τραγωδία του Πόντου - Όταν ψυχορραγούσε η Τραπεζούντα, του κ. Αντωνίου Παπαδόπουλου (α΄ μέρος)

Written by Πολατίδης Βασίλειος. Posted in Ιστορία

Άγνωστες σελίδες από την τελευταία τραγωδία του Πόντου - Όταν ψυχορραγούσε η Τραπεζούντα, του κ. Αντωνίου Παπαδόπουλου

Όταν κάποτε θα γραφεί η ιστορία του ξεριζωμού του Ελληνισμού του Πόντου —όπως και των άλλων περιφερειών της Ασίας και της Θράκης— τα γεγονότα που αναφέρει στην παρατιθέμενη αφήγησή του ένας που τα έζησε, θα αποτελέσουν, για τον ιστορικό που θα ασχοληθεί ειδικότερα με την Τραπεζούντα, αξιόλογη πηγή για την εκτίμηση της υφιστάμενης στη κρίσιμη εκείνη εποχή 1919–1922 καταστάσεως και της συναγωγής των σχετικών συμπερασμάτων. Ο κ. Αντώνιος Παπαδόπουλος, διαμένων σήμερα στο Χορτοκόπι (Παγγαίου), ήταν στην υπηρεσία της Μητροπόλεως Τραπεζούντος —με την ιδιότητα του γραμματέως της Επιτροπής Προσφύγων— από της εποχής της Ρωσικής κατοχής της Τραπεζούντος και παρέμεινε στην υπηρεσία του εκείνη και μετά την αποχώρηση των Ρωσικών στρατευμάτων. Λόγω της εμπιστοσύνης των διοικούντων την Μητρόπολη και την Ελληνκή Κοινότητα Τραπεζούντος προς το πρόσωπό του και λόγω της εμπιστευτικής θέσεως που κατείχε, γνώρισε τις διάφορες φάσεις των τουρκικών πιέσεων και διωγμών κατά τις κρίσιμες εκείνες αγωνιώδεις για τους Έλληνες της Τραπεζούντος ημέρες και η δημοσιευόμενη περιληπτική των αφήγηση είναι μια σοβαρή προσφορά στην ιστορία της αλησμόνητου πατρίδος μας. Τραπεζούντα (Trabzon) Πόντου. Ιστορία, Λαογραφία, Πολιτισμός, Ήθη, Έθιμα, Χοροί & Τραγούδια

Μετά την αναχώρηση εκ της Τραπεζούντος του Μητροπολίτου Χρυσάνθου
Αναχωρών για Βατούμ στη Αρμενία ο Μητροπολίτης Χρύσανθος προς συνάντηση του πρωθυπουργού της νεοσυσταθείσης Αρμενικής Δημοκρατίας κ. Α. Χατισγιάν, κατά μήνα Δεκέμβριο του 1919, για τη σύναψη πολιτικής και στρατιωτικής συμφωνίας Πόντου—Αρμενικής, άφησε στην Τραπεζούντα ως Εκκλησιαστικό Αρχιερατικό επίτροπο τον παπα-Πρόδρομον, ως πολιτικό και εθνικό δε επίτροπο τον αοίδιμον Ματθαίον Κωφίδην.
Γραμματέας της Ιεράς Μητροπόλεως παρέμεινε ο κ. Αναστάσιος Οικονομίδης, της δε Επιτροπής προσφύγων ο γράφων τις παρούσες γραμμές Αντώνιος Παπαδόπουλος. Ενεργά μέλη της Επιτροπής προσφύγων παρέμειναν και εργάζονταν οι κ.κ. Κωνσταντίνος Αβρααμίδης «ο Άτλας» (όπως τον αποκάλεσε ο Μητροπολίτης), ο κ. Παντελής Λαμπριανίδης και ο κ. Ματθαίος Κωφίδης: Εκ των ανωτέρω ο κ. Παντ. Λαμπριανίδης και ο Αντώνιος Παπαδόπουλος διηύθυναν τα της περιθάλψεως των προσφύγων και ήταν επιφορτισμένοι με την επίβλεψη, τη διαχείριση και τη λειτουργία των συσσιτίων και του Ορφανοτροφείου. Στο έργο μας μας βοήθησε και ο καθηγητής των Φυσικών κ. Ι. Χειμωνίδης ο οποίος άφοβα προσερχόταν στην Ιερά Μητρόπολη.
Την εσπέρα της παραμονής της αναχωρήσεως του Μητροπολίτου, μετά την αποχώρηση των δημογερόντων, ιερέων και προυχόντων και μετά το δείπνο ο Δεσπότης κάλεσε τον Γραμματέα κ. Αναστάσιον Οικονομίδην και εμένα και μας συνεβούλευσε να είμαστε πρόθυμοι και επιμελείς στα καθήκοντά μας όπως και πρότερον και προσέθεσε ότι όταν θα επιτευχθεί η ανεξαρτησία της πατρίδος μας θα ανταμειφθούμε δεόντως. Μου παρέδωσε ορισμένα έγγραφα για να τα μεταφέρω στο ατμόπλοιο, για κάθε ενδεχόμενο, μετά των αποσκευών αυτού. Την εντολή αυτή εκτέλεσα την επομένη, καίτοι οι μυστικοί πράκτορες παρακολουθούσαν τις κινήσεις των συμμετασχόντων στην προπομπή του αρχιερέως. Μέχρι της 20 Μαρτίου 1920 τίποτε το έκτακτο δεν συνέβη. Μόνον αόριστες πληροφορίες και ασαφείς ειδήσεις διαδίδονταν, ότι ετοιμάζεται μία μεραρχία ποντιακού στρατού στην Ελλάδα και ετέρα στο Καύκασο. Η εφημερίς «Εποχή» εξεδίδετο καθώς και ο «Φάρος της Ανατολής».
Μετά την 20ην όμως άρχισε μια ασυνήθιστη κίνηση μεταξύ των Τούρκων και διάφοροι διαφόρων βαθμών αξιωματικοί έρχονταν και απέρχονταν και μυστικά συνέδρια συγκροτούνταν στο Μουταφάϊ μιλλιέ τη νύχτα. Οι Έλληνες κάτοικοι ανήσυχοι διερωτώνταν τι συμβαίνει; Ο Π. Χ. Παναγιωτίδης άγρυπνος παρακολουθούσε τα τεκταινόμενα και ειδοποιούσε τη Μητρόπολη. Η εκ μικρών κουλουροπωλών κατασκόπων μας δράση εντάθηκε. Και κάθε βράδυ είχαμε τα νέα της ημέρας. Η μετά του εξωτερικού ταχυδρομική και επιβατική συγκοινωνία σχεδόν διακόπηκε. Φήμες αόριστες του Κεμαλικού κινήματος διαδίδονταν και εν ολίγοις επικρατούσε μία χαώδης και καταθλιπτική κατάσταση. Ο μέχρι τότε ευδιάθετος και γελαστός Ματθαίος Κωφίδης έγινε σύννους και σκυθρωπός. Μία ημέρα του Μαρτίου με κάλεσε στην εν Δαφνούντι οικία του και επί παρουσία του κ. Παντελή Λαμπριανίδη μου λέγει: Σκέπτομαι να σε στείλω στην Πόλη· εκεί έχεις γνωστούς και θα μπορέσεις να φέρεις εις πέρας την εντολή την οποία θα σου αναθέσω. Διότι οποιονδήποτε και αν στείλω θα κινήσει την υποψία των αρχών. Εάν λοιπόν δέχεσαι ετοιμάσου και με τη βοήθεια του Αμερικανού Στάπλετον θα πας στην Πόλη, τώρα μάλιστα που και ο αδελφός σου είναι άρρωστος και η ευκαιρία είναι μοναδική. Την επομένη του δήλωσα ότι δέχομαι να πάω και τότε μου λέγει. «Θα βρεις το μέσον να παρουσιασθείς εις τον Έλληνα αρμοστή κ. Κατεχάκην και θα του αναφέρεις την εδώ κατάσταση. Επίσης θα πληροφορηθείς πότε και πόσος Ελληνικός στρατός θα έρθει να καταλάβει τον Πόντον!». Την 1ην Απριλίου 1920 αναχώρησα με κανονική άδεια των Τουρκικών αρχών για την Κωνσταντινούπολη και κατέλυσα στην οικία του κ. Γεωργίου Καραχανίδου στη συνοικία του Γαλατά και την επομένη, επισκέφθηκα τον ασθενούντα αδελφό μου στο Βαλουκλή. Την πέμπτη ημέρα της αφίξεώς μου στην Κωνσταντινούπολη εκκλησιάσθηκα στον πατριαρχικό ναό και αντάμωσα τον τότε δευτερεύοντα ιεροδιάκονο Θωμάν (νυν Μητροπολίτην Χαλκηδόνος) γνωστό μου, και τον παρακάλεσα να με βοηθήσει να ανταμώσω τον κ. Αρμοστή· δέχθηκε και μετά τριήμερον με κάλεσε και με μία κούρσα, συνοδεία ενός Κρητός χωροφύλακος, ανήλθαμε στο Πέραν και εισήχθην απ' ευθείας στο ιδιαίτερο γραφείο του Αρμοστού. Μετά πεντάλεπτον αναμονή έρχεται ο κ. Αρμοστής και αφού τον χαιρέτησα του εξέθεσα όλη την εις την Τραπεζούντα επικρατούσα κατάσταση. Τότε ο κ. Αρμοστής μου λέγει: «Ανακοινώσατε εις τον Αρχιερατικόν Επίτροπον και δι' εκείνου εις άπαντας τους ποντίους ότι, όπως έχουν τα πράγματα σήμερα, ουδεμία ελπίς υπάρχει αποστολής στρατού εις Πόντον και κατά συνέπειαν να είναι επιφυλακτικοί εις τας σχέσεις των μετά των Τούρκων». Ηυχαρίστησα τον κ. Αρμοστή και τον παρακάλεσα να με βοηθήσει να επιστρέψω στην Τραπεζούντα. Έλαβε τα στοιχεία μου και εντός 5 ημερών μου έστειλε ένα διαβατήριο (βίζα) υπογεγραμμένο από την αγγλική Αρμοστεία στο πατριαρχείον. Δεν έχασα καιρό και αναχώρησα με το Αυστριακό της γραμμής, αφού παρέμεινα 25 ημέρες στην Πόλη. Ιστορία του Ελληνισμού του Ευξείνου Πόντου

Αμισός (Σαμψούντα) περί το 1900 Στην Αμισό
Κατά την επιστροφή επισκέφθηκα την Ιερά Μητρόπολη Αμασείας (Σαμψούντα) και εξέθεσα στον Αρχιερατικό επίτροπο Πλάτωνα και τον γραμματέα Αντώνιον Τζίνογλου τις συστάσεις του κ. Αρμοστού και τους σύστησα να είναι επιφυλακτικοί και να πολιτεύονται μετριοπαθώς μετά των Τούρκων. Παν δε έγγραφο σχέση έχον με του ποντιακού ζητήματος να διαφυλαχθεί σε μέρος ασφαλές και απρόσιτο. Δυστυχώς η απάντηση την οποία έλαβα τότε ήταν «Ίδετε τα γύρω βουνά, είναι πλήρη ανταρτών και εις έν νεύμα θα καταλάβουν την πόλιν, θα καταλύσουν τας αρχάς» και άλλα ασυλλόγιστα, εν ενί λόγω νόμιζαν, οι της Μητροπόλεως Αμισού ότι είναι σε θέση να καταλύσουν το τουρκικό κράτος.
Απήλθα της Μητροπόλεως απογοητευμένος και αφού περιφέρθηκα στην πόλη επί αρκετή ώρα επιβιβάσθηκα του πλοίου και αργά τη νύχτα αποπλεύσαμε για Κερασούντα. Ξημερώματα φθάσαμε εκεί. Δεν βγήκα διότι υπήρχε ο φόβος του Τοπάλ Οσμάν, του τέρατος αυτού, του σφαγέως των χριστιανών. Τυχαίως ο συνοδεύων τον πράκτορα αστυνόμος ήταν πατριώτης μου εκ Χατζάβερας, Κιαμίλ εφέντης, και δεν με άφησε αλλά με πήρε μαζί του και με φιλοξένησε στο σπίτι του και κατά το βράδυ πάλι με έφερε πίσω στο πλοίο. Χριστιανό ουδένα ώμίλησα. Με την δύση του ηλίου αναχωρήσαμε για Τραπεζούντα. Κατά τα ξημερώματα ανταμώσαμε στο ύψος του Ιερού Ακρωτηρίου δύο Αγγλικά θωρηκτά· μας εσταμάτησαν, παρέλαβαν κάποιον εν στολή αξιωματικό και απομακρύνθηκαν. Τα θωρηκτά αυτά πήγαν στην Τραπεζούντα και κατέστρεψαν τα δύο τοπομαχικά κανόνια τα οποία έστησαν οι Ρώσσοι και τα οποία κάποτε εφύλαξαν οι γυμνασιόπαιδες του Φροντιστηρίου για να τα χρησιμοποιήσουν για την ανεξαρτησία του Πόντου!
Κατά τις 11 π.μ. φθάσαμε στην Τραπεζούντα. Έφερα την παραγγελία (ένα ωρολόγι) στον αστυνόμο του λιμένος και φίλο μου Κατρί εφέντην και αμέσως μετέβην στην οικία μου και έως την άλλη ημέρα δεν βγήκα έξω, προσποιηθείς τον αδιάθετον. Αμισός (Σαμψούντα) - Πάφρα Πόντου. Ιστορία, Χοροί, ήθη, έθιμα, παραδόσεις.