Άγνωστες σελίδες από την τελευταία τραγωδία του Πόντου - Όταν ψυχορραγούσε η Τραπεζούντα, του κ. Αντωνίου Παπαδόπουλου (β΄ μέρος)
Άγνωστες σελίδες από την τελευταία τραγωδία του Πόντου - Όταν ψυχορραγούσε η Τραπεζούντα, του κ. Αντωνίου Παπαδόπουλου (β' μέρος, συνέχεια απο το προηγούμενο) - Πηγή: Ποντιακή Εστία
Όπου εμφανίζεται ο Τοπάλ-Οσμάν
Την επομένη ανέφερα στον κ. Ματθαίον Κωφίδην καταλεπτώς όλα όσα ήκουσα —και είδον, και αμέσως κάλεσε σε συνεδρίαση τους δημογέροντες και έμειναν σύμφωνοι να είναι επιφυλακτικοί και να πολιτεύονται καταλλήλως με τους Τούρκους. Επισκέφθηκε την Τραπεζούντα ο Τοπάλ Οσμάν δις με κακούς σκοπούς. Οι Τούρκοι όμως της πόλεως με κανένα τρόπο δεν δέχθηκαν να τον βοηθήσουν στα κακούργα σχέδιά του. Ενθυμούμαι έναν μικρό κουλουροπώλη στην αποβάθρα που μου έλεγε «έρθεν ένας κοτσός Τούρκος με 40 νοματούς και όντες είδε μας είπεν σόν πολίτσον (αστυνόμον) —«πουνλαρί νε σακλίορσουν (τι τους φυλάττε;) πουρτά». Με ζουρνάδες και κεμεντζέδες έκαμαν τον γύρο της αγοράς· και κατά το μεσημέρι στον Δημαρχιακό κήπο φιλοξενήθηκαν· έφαγαν, εχόρεψαν και εκοιμήθησαν.
Εκείνο το βράδυ έγινε μία μυστική σύσκεψη στο Μουταφάϊ Μιλλιέ· το τι ελέχθη μου είναι άγνωστο· το μόνο που γνωρίζω είναι ότι την επομένη ο Τοπάλ Οσμάν μετά των ανδρών του και συνοδεία ζουρνάδων και νταουλιών παρέλασε στο Μεϊτάνι και εκείθεν επιβιβάσθη στο αναμένον πλοίο και αναχώρησε εις τον αγύριστον.
Μέχρι του Μαΐου 1921 η κατάσταση ήταν αρκετά υποφερτή. Τα συσσίτια λειτουργούσαν, το ορφανοτροφείο επίσης. Οι κυρίες της πόλεως φρόντιζαν για την απρόσκοπτον λειτουργία του, η κ. Σοφία Γραμματικοπούλου, η κυρία Αικατερίνη (Κατίνα) Σίγγερ, η Σοφία Αβρααμίδου η κ. Χ''Παναγιωτίδου και άλλες και οι ιερείς παπά Κωνσταντίνος του Αγίου Γρηγορίου, παπά Γιάννης Αγίας Μαρίνης, παπά Χρήστος Θεοσκεπάστου, παπά Νικόλαος Δαφνούντος, παπά Ιωάννης εξωτείχων και παπά Ιωάννης Αγίου Βασιλείου ανέλαβαν να διενεργούν εράνους για το Ορφανοτροφείον, την διεύθυνση του οποίου κατείχε ο κ. Περικλής Τριανταφυλλίδης εκ Κουσπιδή Ματσούκας. Τα δε λοιπά Σωματεία και οι εκκλησιαστικές επιτροπές ανέλαβαν την συντήρηση των συσσιτίων «Οι πολλοί διά τους ολίγους». Οι Αμερικανοί μεγάλως βοήθησαν στην συντήρηση του Ορφανοτροφείου και των συσσιτίων· μοίραζαν υφάσματα, υποδήματα εις τους ενδεείς πρόσφυγες και εις τα ορφανά. Μεταξύ των συσσιτούντων ήταν και μερικές τουρκικές οικογένειες χάριν σκοπιμότητος πολιτικής, (και όπως αποδείχθηκε αργότερα πολύ ορθώς). Κατά τα τέλη Απριλίου 1921 έμαθα όλως τυχαίως από ένα τούρκο Ρεΐζη (πλοίαρχον), από τον οποίο προμηθευόμην καυσόξυλα για τα συσσίτια, ότι στην Σαμψούντα οι αρχές (χιουκιουμέτ) ερεύνησαν την Μητρόπολη, συνέλαβαν τους εν αυτή και κατέσχον τα βιβλία των. Και ότι εμείς εδώ ζούμε πολύ ελεύθερα και καλά.
Την είδηση αυτή αμέσως μετέδωσα στον Αρχιερατικόν Επίτροπον ευρισκόμενον την ώρα εκείνη στην Ελληνική λέσχη και εκείνος την ανακοίνωσε εις όλους τους οπωσδήποτε έχοντας σχέση με τα πολιτικά. Μόνον οι αδελφοί Δημήτριος και Γεώργιος Σεράση δεν πίστευσαν στην είδηση όταν τους την μετέδωσα κατόπιν εντολής. Τραπεζούντα (Trabzon) Πόντου. Ιστορία, Λαογραφία, Πολιτισμός, Ήθη, Έθιμα, Χοροί & Τραγούδια Την νύχτα εκείνη του Απριλίου όλες οι θερμάστρες και οι εστίες έκαιγαν γράμματα και φωτογραφίες και ό,τι άλλο επιλήψιμον κατείχε έκαστος. Το ίδιο έγινε και στην Μητρόπολη και το Γραφείο της επιτροπής προσφύγων—ανεδιφήθησαν όλα τα αρχεία, φύλλον προς φύλλον, και όσα ήταν να καούν κάηκαν, όσα ήταν να κρυφθούν κρύφθηκαν και όσα να φυγαδευθούν φυγαδεύθηκαν. Τα κερτίμιδια έγιναν κρησφύγετα εγγράφων—το δάπεδο της Αγίας Κυριακής κρύπτη βιβλίων και το Χορτοκόπιον, «του βιβλίου πρωτοκόλλου και πρακτικών της Δημογεροντίας τάφος». Ειδοποιήθηκε καταλλήλως ο Μητροπολίτης Ροδοπόλεως κ. Κύριλλος να λάβει τα μέτρα του. Ειδοποιήθηκε και η Μητρόπολις Χαλδίας και εν συντόμω λήφθησαν άπαντα τα κατάλληλα μέτρα ασφαλείας.
Αρχές ωδίνων
Δεν παρήλθαν πολλές ημέρες και μία πρωία κατά τις 8 π.μ. ο Διοικητής της αστυνομίας (πολίτζ μουτουρής) μετά πολλών αστυνόμων εν στολή και μη, εκύκλωσαν την Μητρόπολη και απέκλεισαν όλες τις παρόδους. Την ώρα εκείνη βρίσκονταν στο γραφείο ο Γραμματεύς Αναστάσιος Οικονομίδης, ο Αντώνιος Παπαδόπουλος, ο εφημέριος παπά Κωνσταντίνος και ο κλητήρ της Μητροπόλεως Ιωάννης Λαζαρίδης.
Μόλις εισήλθε στην αυλή της Μητροπόλεως ζήτησε να δει τον κ. Κωφίδην, εκείνος όμως έλειπε εκείνη την ώρα και στάλθηκε ο κλητήρ να τον ειδοποιήσει εν συνοδεία αστυνόμου. Ευτυχώς τον συνάντησαν κοντά στο Μετόχι της Παναγίας και έφθασαν γρήγορα. Μετά τις τυπικές ψευτοφιλοφρονήσεις, ο διοικητής ζήτησε με τρόπο ευγενέστατο να μετακομισθούν άπαντα τα αρχεία και τα διάφορα βιβλία, για να γίνει ο υπό του Νόμου επιβαλλόμενος έλεγχος, από Επιτροπή εδρεύουσα στην Νομαρχία.
«Ευχαρίστως» απάντησε ο κ. Κωφίδης και μας διέταξε να τοποθετήσωμεν τα έγγραφα εις τα επί τούτω κομισθέντα δι' αχθοφόρων κοφίνια. «Πάρτε κι αυτά, πάρτε κι εκείνα» έως ότου εφορτώθησαν εις τους αχθοφόρους άπαντα τα χαρτιά, μηδέ των εν τω καλάθω των αχρήστων εξαιρουμένων: Ερευνήθησαν όλες οι γωνίες, τα ταβάνια, τα στρώματα, τα πατώματα, τα αποχωρητήρια, και επειδή ο κοιτών του αρχιερέως ήταν κλειδωμένος, τα δε κλειδιά τα είχε ο παπα-Πρόδρομος, ζήτησαν την άδεια να θραύσουν την θύραν και ερεύνησαν μέχρι σχολαστικότητος τα εν τω κοιτώνι· ουδέν εύρον! Όλα είχαν εξαφανισθεί προηγουμένως.
Μετά το πέρας της τριώρου ερεύνης με το «ριτζιά ϊτέριμ» (παρακαλώ) μας διέταξαν να τον ακολουθήσωμεν στην Νομαρχία. Τον ακολούθησε ο κ. Κωφίδης και εγώ. Καθ' οδόν και εν μέσω δεκάδος αστυνόμων μας περιεκύκλωσαν περίεργοι Τούρκοι και όλιγοι Έλληνες και μεταξύ αυτών και ο Γραμματεύς του Στρατοδικείου Χιλμή μπέης, ο οποίος μάλιστα ηρώτησε τον Πολίτζ μουτίρην τι συμβαίνει και αυτός απάντησε ότι είναι η διαχείρησις (τα βιβλία της Μητροπόλεως) για να γίνει έλεγχος κατά τον νόμον (νιζάμεν) από Επιτροπή της οποίας το ένα μέλος θα είναι στρατιωτικόν και ίσως σεις (ζαν ϊτέριμ), νομίζω.
Μόλις εφθάσαμεν εις το Διοικητήριον ετακτοποιήσαμεν τα διάφορα έγγραφα εντός ενός δωματίου, παραπλεύρως του Γραφείου του Διοικητού και εις το τέλος εσφραγίσθη το δωμάτιον με σφραγίδα της Αστυνομίας του κ. Κωφίδου και εμού. Εκαθήσαμεν εις το γραφείον, μας επρόσφεραν σιγάρα και μας ανεκοίνωσαν ότι μόλις συγκροτηθεί η νόμιμος Επιτροπή ελέγχου θα μας καλέσουν να είμεθα παρόντες διά να δώσωμεν ορισμένας πληροφορίας και διασαφήσεις. Ελεύθεροι ανεχωρήσαμεν. Εις το μέσον της γεφύρας Ταπά χανέ συνηντήσαμεν τον κ. Παναγ. Χ''Παναγιωτίδην, τον αεικίνητον και ατρόμητον εκείνον πατριώτην, όστις ήρχετο ασθμαίνων να μάθη τι συμβαίνει και να ενεργήση το κατά δύναμιν διά την αποφυλάκισίν μας, εάν εκρατούμεθα. Μόλις μας είδε εγύρισεν μαζί μας στην Λέσχην και εκεί ο κ. Κωφίδης ανεκοίνωσεν εις τους παρευρεθέντας τα διατρέξαντα και εσύστησεν εις όλους να είναι επιφυλακτικοί και να συμπεριφέρωνται ευγενώς προς τους Τούρκους.
Επέρασε σχεδόν μία εβδομάδα και ουδέν το έκτακτον συνέβη· μόνον μυστικοί πράκτορες της Αστυνομίας περιήρχοντο τα γύρω της Μητροπόλεως και του Φροντιστηρίου και παρηκολούθουν τους επισκεπτομένους την Μητρόπολιν. Τέλος την 20ην Μαΐου 1921 εκλήθημεν εις το Διοικητήριον με την εντολήν να φέρωμεν μαζί μας και έναν Τουρκομαθή Έλληνα και ως τοιούτον εφέραμεν τον κ. Κλεάνθην Ζευγαρόπουλον. Μόλις εφθάσαμεν ήνοίχθη το δωμάτιον και αμέσως ήρχισεν ο έλεγχος από την επιτροπήν ελέγχου. Η επιτροπή απετελείτο από τον Διοικητήν χωροφυλακής, ως πρόεδρον, από έναν αξιωματικόν, τον ανωτέρω Χιλμή μπέην, από τον Γραμματέα της Νομαρχίας και τον Επιθεωρητήν των Σχολείων και ημών των δύο. Ο έλεγχος αυτός εκράτησεν επί δέκα ημέρας· η αγωνία μας έφθασεν εις το κατακόρυφον. Όταν ετελείωσεν ο έλεγχος παρεκλήθημεν να περιμένωμεν εις τον διάδρομον όπου μας επρόσφεραν καφέν. Μεγάλη συζήτησις εγένετο διά την λέξιν «Πόντος» εχρειάσθη να ανοιχθούν βιβλία αναφέροντα την λέξιν «Πόντω εκάλυψεν» «Μέλας δε πόντος» «Άξεινος Πόντος», «Ποντικά κάρυα». επί τέσσαρας ώρας διήρκεσεν η αγωνία μας διά το αποτέλεσμα του ελέγχου και την σχετικήν απόφασιν της Επιτροπής.
Κατά το διάστημα της αναμονής μας εκλήθησαν και ηρωτήθησαν πολλοί Τούρκοι άνδρες και γυναίκες και μεταξύ αυτών ο εξ Εξωτείχων Χατζή Απτή Ζατέ Σουκρής όστις κατά το διάστημα της Ρωσσικής κατοχής εχρημάτισεν μέλος της Επιτροπής Συσσιτίων και μία εκ Κουρτσά χήρα Τουρκάλα, ήτις και μετά την φυγήν των Ρώσσων εξακολουθεί να σιτίζεται υπό της επιτροπής μέχρι τέλους. Εις το κατακόρυφον της αγωνίας ευρισκόμενοι βλέπομεν να ανοίγη η θύρα του Γραφείου και τον Διοικητήν χαμογελαστόν να μας καλεί.
Εκαθήσαμεν εις την προτέραν θέσιν μας και αμέσως ο, χρέη γραμματέως εκτελών, Χιλμή μπέης ανέγνωσεν το συνταχθέν πρακτικόν της επιτροπής δι' ού εμφαίνετο ότι ουδέν το επιζήμιον και αντιδραστικόν και ουδέν το στρεφόμενον εναντίον της ακεραιότητος του κράτους ευρέθη μεταξύ των εγγράφων και κατά συνέπειαν είμεθα ελεύθεροι να εξακολουθήσωμεν το φιλανθρωπικόν έργον μας. Μετά την ανωτέρω απόφαση και αφού εχαιρετίσαμεν διά χειραψίας τον πρόεδρον και τα μέλη της επιτροπής ανεχωρήσαμεν· εις την εξώθυραν του Διοικητηρίου συνηντήσαμεν τον κ. Π. Χ''Παναγιωτίδην αναμένοντα εις το απέναντι καφενείον, εκαθήσαμεν· μας πρόσφερε καφέ και μαζί εγυρίσαμεν εις την λέσχην όπου μας ανέμενον οι πλείστοι των προυχόντων και ο Νίκος Καπετανίδης. Όταν έμαθαν το ευχάριστον γεγονός έθυσαν εις τον βάκχον με την ψυχήν των και ενωρίς ενωρίς ανεχώρησεν ο καθείς στό σπίτι του και εκοιμήθη ήσυχος διά το μέλλον του.
Συνέπειες απρονοησίας άλλων
Αίφνης όμως κατά τας αρχάς Ιουνίου 1921 εκλήθην επειγόντως εις το διοικητήριον· εκεί με επέδειξαν μίαν επιστολήν αποσταλείσαν προ πολλού εις την Μητρόπολιν της Αμισού, με υπογραφάς των κ.κ. Ματθαίου Κωφίδου, Αλεξ. Ακριτίδου και Μιχ. Γαληνού εις την οποίαν εγράφετο: «ότι αποστέλομεν διά της Οθωμανικής Τραπέζης 300 λίρας χάρτινας Τουρκίας ίνα τας διαθέσητε εις τον πρός όν όρον», και με ήρώτησαν τι σημαίνει η φράσις αυτή. "Έδωσα την εξήγησιν ότι πρέπει να διατεθούν διά την περίθαλψιν των ενδεών του τόπου. (Εύρον εις το πρωτόκολλον της Επιτροπής το αντίγραφον της Επιστολής (τότε αντίγραφα έγινοντο με πίεσιν διά μηχανήματος, είδος πρέσσας). Τα βιβλία της Μητροπόλεως και της Επιτροπής εκρατούντο εις την Διοίκησιν χωροφυλακής. Εν συνεχεία εκλήθησαν οι κ.κ. Κωφίδης και Ακριτίδης και έδωσαν την ιδίαν περίπου εξήγησιν της φράσεως. Ο κ. Μ. Γαληνός—ήτο τυχερός—έλειπεν εις Ρωσσίαν.
Ως φαίνεται αί Αρχαί επείσθησαν και επέστρεψαν το έγγραφον εις τας ανακριτικάς αρχάς Σαμψούντος -αυτό μού το είπε ο Χιλμή μπέης- (κρυφός χριστιανός εξ 'Ακ-τάγ, του οποίου την μητέρα εκοινώνησα διά ηγιασμένου άρτου και θανούσαν έθαψα εις το Ελληνικό νεκροταφείον της Ελεούσης). Αί ανακριτικαί όμως αρχαί 'Αμισού ή 'Αμασείας διά λόγους σκοπιμότητος ίσως και πρός τρομοκράτησιν του πληθυσμού διέταξαν την σύλληψιν και την άμεσον αποστολήν εις 'Αμάσειαν των κυρίων Κωφίδου—'Ακριτίδου—Ν. Καπετανίδου (εκδότου 'Εφημερίδος «'Εποχή» και συλληφθέντος διότι ευρέθη μία επιστολή του εν Μασσαλία Κων)δου εντός της ερευνηθείσης οικίας του) και ιατρού Χατζή Νότα. Η σύλληψις έγινε τόσον κεραυνοβόλος ώστε οι δυστυχείς δεν ηδυνήθησαν να ιδούν και να αποχαιρετήσουν τους οικείους των.
Ετέθη εις κίνησιν ο Χ'' Παναγιωτίδης, αλλ' όλαι αί θύραι ευρέθησαν κλεισταί· το μόνον που κατώρθωσεν ήτο να τους προμηθεύση ρούχα και χρήματα διά το μοιραίον ταξίδι. Την 7ην Ιουλίου 1921 διερχόμενος εκ Τραπεζούντος ο «Πάνθηρ» (αντιτορπιλλικόν Ελληνικόν) επυροβολήθη υπό των Τούρκων και χωρίς να διστάση αντιπυροβολεί και αυτός· έν βλήμα έπεσεν εις την οικίαν όπου εκατώκει ο ιατρός Κεμάλ μπέης και τον ετραυμάτισεν εις την χείρα και τον πόδα. Τότε εγώ κατά σύστασιν του φίλου μου Χιλμή μπέη έφυγον εις την Ματσούκαν, όπου δεν ήτο γνωστή η διαγωγή μου μεταξύ των Τούρκων. 'Εμεινα εις την Ματσούκαν μέχρι της 18 Αυγούστου 1921 οπότε ησύχασαν όλίγον τα πράγματα και τα πνεύματα και επέστρεψα εις την Τραπεζούντα.
Κατάρρευση
Αί θύραι της Μητροπόλεως έκλεισαν, αί αυλαί έρημώθησαν, το Φροντιστήριον έκλεισεν και τα συσσίτια έπαυσαν να λειτουργούν. Αί μετά του εσωτερικού συγκοινωνίαι άπηγορεύθησαν εις τους μή μουσουλμάνους. Η ζωή και η κίνησις έσταμάτησεν, ο φόβος της σφαγής, της απελάσεως και της τελείας εξοντώσεως ως δαμόκλειος ξίφος έπεκρέματο επί των κεφαλών μας. Αί μετά του έξω κόσμου επικοινωνίαι έσταμάτησαν, ουδέν πλοίον ούτε και Τουρκικόν ήρχετο ούδ' εφαίνετο εις τον ορίζοντα έστω. 'Από της ημέρας αυτής είμεθα εις το έλεος των Τούρκων. Διά να πτοήσουν ακόμη περισσότερον το Ελληνικόν στοιχείον, συνέλαβον όσους έτυχον εις τους δρόμους, τους έπεβίβασαν εις αυτοκίνητα στρατιωτικά και τους μετέφεραν εις Χαψήκοϊ και εκείθεν πεζούς, γυμνούς, πεινασμένους και συνοδεία (κυνηγών του στρατού) στρατιωτών ('Αβτσή ταπουρού) εστάλησαν εις το εσωτερικόν. 'Όλοι μας τότε ενομίσαμεν ότι θα εφαρμόσουν το σχέδιον εξοντώσεως των 'Αρμενίων, τί όμως έμεσολάβησεν και δεν έφηρμόσθη το σχέδιον αυτό μού είναι άγνωστον· έν μόνον γνωρίζω ότι μετά 10ήμερον επληροφορήθημεν από επιστολάς των απελαθέντων εις 'Ερζερούμ, ότι σώοι και αλαβλαβείς έφθασαν εκεί πεζοπορούντες και ότι εγκατεστάθησαν εις την συνοικίαν Κιόλπαση.
Ο σώφρων Μητροπολίτης Κύριλλος της Ματσούκας εν συνεννοήσει μετά του Χιλιάρχου και διοικητού των εν Ματσούκα στρατιωτικών δυνάμεων, Σουλεϊμάν εφέντη, εσοφίσθη να προλάβη την εξορίαν των επαρχιωτών του, με την εξής προσφοράν: 'Απεφάσισε να κτίση στρατώνα εν Τξεβιζλίκ με έξοδα και προσωπικήν εργασίαν των κατοίκων της Ματσούκας. 'Ήρχισαν αί εισφοραί να καταφθάνουν αθρόαι και ετέθησαν τα θεμέλια εν λαμπρά τελετή και παρουσία Τούρκων και 'Ελλήνων προυχόντων. Δυστυχώς εις την συμφιλιωτικήν ταύτην κίνησιν δεν έλαβον μέρος οι Σανταίοι και ένιοι Γαλιανίται που εξακολούθουν να ληίζωνται τα πέριξ, εις μίαν δε συμπλοκήν μετά του στρατού εφονεύθησαν δύο ή τρείς Γαλιανίται και αί κεφαλαί αυτών ανηρτήθησαν εις την αγοράν του Τζεβιζλίκ. Το γεγονός αυτό εκίνησεν την υποψίαν των Τούρκων Γαλιανιτών εκ Μεσοχώρ και τας υποψίας των εξέθεσαν εις τον εκείθεν διερχόμενον διοικητήν του Α' Σώματος στρατού 'Αχμέτ 'Εφέντην. Ούτος εκ καθήκοντος διέταξεν ανακρίσεις και εν τέλει ευρέθη ότι πολλοί Γαλιανίται δεν εγράφησαν εις τους καταλόγους εισφοράς και προσωπικής εργασίας της Μητροπόλεως και τότε εν νεωτέρα συσκέψει απεφασίσθη και η απομάκρυνσις των Ροδοπολιτών από 15–60 ετών. (Την ιστορίαν αυτήν ήκουσα παρά του ιδίου 'Αχμέτ 'Εφέντη όταν ασθενούντα τον επεριποιήθην εν τω Κεντρικώ Στρατιωτικώ Νοσοκομείω του 'Ερζερούμ, όπου υπηρέτουν ως νοσοκόμος των αξιωματικών. —«Εγώ, έλεγεν, έδωσα την διαταγήν απελάσεως όλων των δυναμένων φέρειν όπλα. 'Εγώ διέταξα την κράτησιν του Μητροπολίτου και του 'Ι. Δυξοπούλου. Διά να έχωμεν ήσυχον το κεφάλι μας από την πλευράν αυτήν»...
'Όταν έφθασεν η μακρά συνοδεία των Σανταίων, έτυχεν να ευρίσκωμαι εις το καφενείον το κείμενον παρά τό 'Ισταμπούλ καπουσί με τον φίλον μου 'Αλή Ριζά παρόντα και αυτόν κατά την ομιλίαν ταύτην και μόλις είδον την δυστυχίαν των γυναικών, των παιδίων, των γερόντων και των ασθενών έγιμισαν τά μάτια μου δάκρυα. 'Όπως εξηκριβώθη η απέλασις είχε προαποφασισθή μόνον διά τους κατοικούντας τά παρόδια.
Καί μόνον τότε ότε απεδείχθη ότι οι Γαλιανίται και οι Σανταίοι απειθαρχούντες εις τον μητροπολίτην των, εξακολούθουν να οπλοφορούν και να ληίζωνται τον τόπον και ίσως να είναι και όργανα των ξένων (κατά τους Τούρκους) απεφασίσθη και η απέλασις των Ματσουκαίων. Ιστορία του Ελληνισμού του Ευξείνου Πόντου
Μετά την αιφνηδίαν απέλασιν των ευρεθέντων εις τους δρόμους την πρωίαν της 8ης Ιουλίου 1921, επειδή παρετηρήθη κάποια κίνησις αντιστάσεως των νέων (όρι Γαλιανίται—Χαψικέεται), αί τοπικαί αρχαί εχαλάρωσαν τά μέτρα ασφαλείας και επιτηρήσεως, ήρχισεν η επικοινωνία μετά των χωρίων, οι πρίν άγριοι και βλοσυροί χωροφύλακες και αστυνομικοί έγιναν φιλομειδείς και υποχωρητικοί. Καί αίφνης την 28ην 'Οκτωβρίου 1921 οι κήρυκες διελάλησαν ότι παρέχεται εξαήμερος προθεσμία εις τους άγοντας ηλικίαν από 15–65 ετών να ετοιμασθούν πρός αναχώρησιν εις το εσωτερικόν πρός ασφάλειάν των διότι επίκεινται γεγονότα. Οι μή συμμορφούμενοι θα συλληφθούν και θα απελαθούν όμού μετά των οικογενειών των. 'Ήμην τότε εις την Τραπεζούντα· έπισκέφθην τον φίλον μου Χιλμή μπέην· μού έδωσεν ένα συστατικόν γράμμα διά τον φίλον και συμμαθητήν του Σουρεγιά εφέντην, διοικητήν των σεβκιάτ (έμπεδα), να μέ τοποθετήση εις μίαν ασφαλή θέσιν. Καί πράγματι ετοποθετήθην ως σιτιστής το πρώτον και ως νοσοκόμος των αξιωματικών αργότερον με τον βαθμόν του λοχίου εις το κεντρικόν νοσοκομείον 'Ερζερούμ. Αθρόοι προσήρχοντο οι Έλληνες· ενεγράφοντο και ανεχώρουν με συνοδείαν στρατιωτών· επί μίαν εβδομάδα αι αποστολαί διεδέχοντο η μία την άλλην· με την τελευταίαν αποστολήν ανεχώρησα και εγώ την 4ην Νοεμβρίου και έφθασα εις Ερζερούμ την 16ην του ιδίου έτους.
Ο δρόμος με τα πτώματα...
Η από Τραπεζούντος μέχρι Ερζερούμ οδός εστρώθη από πτώματα, διότι όσους δεν ηδύναντο να βαδίσουν, λόγω κοπώσεως ή ασθενείας, εφόνευον οι συνοδεύοντες διά να μη καθυστερήσουν τάχα. Τα πτώματα των νεκρών και των φονευομένων έμενον άταφα και έκθετα εις την διάθεσιν των σκύλλων και αγρίων ζώων. Ο δρόμος όλος ήταν ένα απέραντον νεκροταφείον· έβλεπες κεφαλάς με τα μάτια ακόμη, κεφαλάς χωρίς μάτια, χέρια, πόδια, μισοφαγωμένα, εντόσθια να καταβροχθίζωνται από ποιμενικούς σκύλλους, ρούχα σκόρπια εδώ και εκεί, υποδήματα και τσαρούχια, κάλτσες και ζώνες. Εις το στενόν του Βαγούκ τάγ είδον σωρόν πτωμάτων φονευθέντων εκεί, με την πρόφασιν ότι «καρσή κελτιλέρ - karşı geldiler» σημαίνει στα ελληνικά: αντιστάθηκαν, εναντιώθηκαν ή αντιτάχθηκαν. Εκεί δεξιά της εισόδου εις το στενόν υπάρχει έν χωρίον Τουρκικόν. Οι κάτοικοι του χωρίου αυτού ειργάζοντο ως αχθοφόροι εις την Τραπεζούντα. Κατά την Ρωσσικήν κατοχήν, όταν οι Αρμένιοι εκδικούμενοι τον θάνατον των ομοεθνών των ήρχισαν να φονεύουν τους Τούρκους, εντός της πόλεως, τότε έκρυψα εντός αποθήκης 16 αχθοφόρους οι περισσότεροι των οποίων ήταν από το χωρίον αυτό. Όταν κατελύσαμεν εις τα χάνια πλησίον του χωρίου, οι υπ' εμού σωθέντες με ανεγνώρισαν και, εγγυηθέντες εις τον σταθμάρχην χωροφύλακα, με παρέλαβον εις το χωρίον· με επεριποιήθηκαν αδελφικώτατα και εγέμισαν τον σάκκον μου με ξηρά φρούτα και από αυτούς έμαθα το «καρσή κελτιλέρ».
Αιωνία τους η μνήμη!
Πολλοί επολέμησαν διά την ανεξαρτησίαν του Πόντου, αλλ' εκείνοι, οίτινες επολέμησαν εκ του συστάδην και εκ του εμφανούς και έχυσαν το αίμα των είναι άξιοι ευγνωμοσύνης και τιμής ανωτέρας ή εκείνοι οίτινες εκ του ασφαλούς και μακρόθεν.
Χορτοκόπι (Παγγαίου) 1962 Αντώνιος Παπαδόπουλος
Άγνωστες σελίδες από την τελευταία τραγωδία του Πόντου - Όταν ψυχορραγούσε η Τραπεζούντα, του κ. Αντωνίου Παπαδόπουλου (β' μέρος, συνέχεια απο το προηγούμενο) - Πηγή: Ποντιακή Εστία
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com
