Οι Πόντιοι κατά τους αγώνας της επαναστάσεως του 1821 - Εθνικά ιστορήματα του κ. Γεωργίου Θ. Καναδηλάπτου (Κάνεως)
Οι Πόντιοι κατά τους αγώνας της επαναστάσεως - Εθνικά ιστορήματα του κ. Γεωργίου Θ. Καναδηλάπτου (Κάνεως)
Ὁ διαπρεπὴς Θρὰξ λαογράφος Πολύδωρος Παπαχριστοδούλου ἔσχε τὴν εὐγενῆ ἔμπνευσιν ἐν λαμπρᾷ μελέτῃ, δημοσιευθείσῃ ἐν τῷ ὑπ’ ἀριθ. 1573/21-3-61 φύλλῳ τοῦ «Προσφ. Κόσμου», νὰ σκιαγραφήσῃ τὴν συμμετοχὴν τῶν Θρακῶν εἰς τὴν ἐθνικὴν ἀνεξαρτησίαν τοῦ 1821. Πόσον καλὸν καὶ σωτήριον θὰ ἦτο, ἐὰν οἱ εἰς τὰ διάφορα ὑπόδουλα μέρη τοῦ Ἑλληνισμοῦ ἡμέτεροι ἐπιζῶντες λόγιοι, μιμούμενοι τὸ παράδειγμα τοῦ κ. Παπαχριστοδούλου ἠρεύνων, ἔσωζον καὶ ἔφερον εἰς τὸ φῶς τῆς δημοσιότητος τὴν συμβολὴν τῶν ὑποδούλων ἀδελφῶν εἰς τὴν ἐθνικὴν ἐκείνην κίνησιν· καθότι οὐ μόνον οὕτω θὰ ἐτέλουν ἕν λαμπρὸν μνημόσυνον εἰς τὴν αἰωνίαν καὶ ἱερὰν μνήμην των, ἀλλὰ καὶ θὰ συνεισέφερον ἀξιόλογον ἐποικοδομητικὸν ὑλικὸν εἰς τὴν ἐθνικὴν ἡμῶν ἱστορίαν. Πιστεύω, ὅτι οὐδεμία ἑλληνικὴ γωνία ἔμεινεν τότε ἀσυγκίνητος, ἀπαθὴς καὶ ἀδρανὴς εἰς τὴν κρίσιμον ἐκείνην ἐποχὴν καὶ δὲν προσέφερε τὴν ὑλικὴν καὶ ἠθικὴν συνδρομήν της εἰς τὸν περὶ τῶν ὅλων ἀγῶνα τοῦ Γένους.
Ὅτε τὸ 1925 ἐξέδωκα ἐν Ἀλεξανδρουπόλει τὸ ταπεινόν μου ἔργον: «Ποντιακὰ ἱστορικὰ Ἀνάλεκτα», ἐν σελ. 9-14 ἔγραψα ἰδιαιτέραν ἐπὶ τοῦ θέματος τούτου τὴν μελέτην «Οἱ Πόντιοι συντελεσταὶ εἰς τὴν ἀνάστασιν τοῦ Γένους» καὶ ὅτι τὸν Αὔγουστον τοῦ 1821 ὁ ἀείμνηστος μητροπολίτης Χαλδίας ὁ ἐκ Τσίτης Σίλβεστρος Λαζαρίδης ὁ Β’ ἐμυήθη εἰς τὴν Φιλικήν Ἑταιρίαν κατηχηθεὶς ὑπὸ τοῦ ἐν Τραπεζοῦντι σχολάρχου, φίλου καὶ συμμαθητοῦ του Σάββα Τριανταφυλλίδου, πατρὸς τοῦ συγγραφέως τῶν «Ποντιακῶν» καὶ τῶν «Φυγάδων» Περικλέους Τριανταφυλλίδου, καὶ ὅτι βραδύτερον διεπιστώθη τοῦτο ἐξ ἐπιστολῆς τοῦ ἐν Κων)κλει ἀντιπροσώπου τοῦ Πρωτοσυγγέλου Ἰωακείμ, καὶ ἔδωκεν, ἐνώπιον δύο ἀπεσταλμένων τῆς Φιλ. Ἑταιρίας, ἐλθόντων εἰς τὴν Ἀργυρούπολιν ὑπὸ τὸ ἔνδυμα δερβήσηδων (Τούρκων μοναχῶν), τὸν ἐπὶ τούτῳ ὅρκον. Οἱ ὡς ἄνω ἀπεσταλμένοι περιελθόντες πολλὰς ἑλληνικὰς ἐν Πόντῳ κοινότητας, πολλοὺς κατήχησαν καὶ συνδρομὰς εἰσέπραξαν διὰ τὸν ἀγῶνα. Τότε ἔγραψα ὅτι κατηχήθησαν καὶ πλεῖστοι πρόκριτοι καὶ προύχοντες τῆς Ἀργυρουπόλεως καὶ τῆς ἐπαρχίας Χαλδίας καὶ συνηθροίσθη τὸ σπουδαῖον διὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην ποσὸν τῶν 12.000 γροσίων, ὅπερ καὶ ἀπεστάλη μέσον Πατριαρχείων εἰς τὴν ἀγωνιζομένην Ἑλλάδα.
Τὰς σχετικὰς ὡς ἄνω πληροφορίας ἔλαβον παρὰ τοῦ ἀειμνήστου ἀναδόχου μου Χ’’ Γεωργίου Οἰκονομίδου, Χαραλάμπους Καλπαχτζῆ καὶ Ἰορδάνου Κανονίδου, ἀλλὰ συγκεχυμένας—καίτοι εἰς τὸν Κώδικα τοῦ μητροπολιτικοῦ ναοῦ τῆς Μητροπόλεως ἦτο καταγεγραμμένον τὸ ἀθροισθὲν ποσὸν μὲ τὴν ἁπλῆν σημείωσιν: «12.000 γρόσια διὰ τὰς ἀνάγκας τοῦ Γένους». Εὐτυχῶς ὁ πολιὸς γέρων, πατὴρ τοῦ ἐν Ναούσῃ τῆς Μακεδονίας θανόντος διδασκάλου Λαζάρου Οὐσταπασίδου, ὁ Θεόδωρος Οὐσταπασίδης, γόνος τῆς πατριαρχικῆς ἐν Ἀργυρουπόλει οἰκογενείας τῶν Γρηγοράντων καὶ υἱὸς ἐθνομάρτυρος, μοῦ παρέσχε πολλὰ ἀνέκδοτα στοιχεῖα τῆς πατρίδος καὶ τὸ τῆς διακυβερνήσεως τῶν μεταλλείων. Εὗρον δὲ αὐτὰ κατὰ πάντα αὐθεντικά, καθότι ὁ πατήρ του Μιχαὴλ Οὐσταπασίδης ἐτύγχανε ἀδελφὸς τοῦ ἐπίσης ἐθνομάρτυρος Ἰακώβου Γρηγοράντου, τοῦ εὑρόντος μαρτυρικὸν θάνατον ὑπὸ τῶν Τούρκων ἐν Ἄτρα, ἐν τῷ ἀχυρῶνι τῶν Πολλάτηδων, καὶ ὁ ἴδιος ἔν τινι τουρκικῷ καφενείῳ ὑπὸ τῶν Τούρκων δηλητηριασθέντας. Εἰς συμπλήρωσιν δὲ τῆς δημοσιευθείσης ἐκείνης διατριβῆς μου δηλῶ ὅτι ὁ ἀρχιερεὺς Σίλβεστρος, ἐπίσης ἱερομάρτυς τῆς πίστεως γενόμενος, μετὰ τὴν κατήχησίν του εἰς τὴν Φιλ. Ἑταιρίαν καὶ τὴν ἀποστολὴν τῶν 12.000 γροσίων εἰς τὴν Ἑλλάδα, τὴν 15ην Αὐγούστου ὑπὸ τὸ πρόσχημα τῆς προσκυνήσεως τῆς εἰκόνος τῆς Θεομήτορος ἐπὶ τῇ Κοιμήσει αὐτῆς μετέβη εἰς τὴν Μονὴν Σουμελᾶ, ἀκολουθούμενος ὑπὸ πλείστων προκρίτων Ἀργυροπολιτῶν καὶ ἐπαρχιωτῶν, ὧν τὰ ὀνόματα διεφύλαξεν ὁ εἰρημένος γέρων Μιχαὴλ Γρηγοράντης καὶ ἅπερ ἦσαν: Ὁ γεν. ἀρχιμεταλλουργὸς Ἰάκωβος Γρηγοράντης, ὁ Φυτιάνος ἀρχιμανδρίτης Σεραφεὶμ Χ’’ Ἀκεψιμᾶ Χουτουριώτης, Κυριάκος Ζαμανόπουλος, Ἰγνάτιος Γεωργ. Σαρασίτης, Εὐστάθιος Ραφτόπουλος, Δημήτριος Τσορτανᾶς, Δημήτριος Σίρπιλας, Κοσμᾶς Κιρεκτζόγλους ἐκ Κρώμνης, Ἰωάννης Ματθαίου Ἰμεραῖος, Ἐλευθέριος Ἐλευθερίου, Θεμπεδίτης καὶ ἄλλοι, ὧν τὰ ὀνόματα εὕρομεν συμπεριλαμβανόμενα καὶ εἰς τὸν ὑπὸ τοῦ Χατζῆ Ἰωάννου Τσυλφᾶ καταρτισθέντα καὶ διασωθέντα κατάλογον.
Ἐκεῖ εἰς τὴν Μονὴν Σουμελᾶ προσῆλθε καὶ ὁ Μητροπολίτης Τραπεζοῦντος μὲ ἱκανοὺς προκρίτους Τραπεζουντίους, ὡς καὶ ὁ φίλος καὶ συμμαθητὴς τοῦ ἀρχιερέως Σιλβέστρου Σάββας Τριανταφυλλίδης σχολάρχης ἐν Τραπεζοῦντι καὶ πατὴρ τοῦ ἱστορικοῦ Περικλέους Τριανταφυλλίδου, εὑρισκόμενος τὴν ἐποχὴν ἐκείνην εἰς τὴν γενέτειράν του Σκαλίταν, χωρίον κείμενον πλησίον τῆς μονῆς.
Ἐν τῇ Μονῇ ἐκείνῃ, ὅπου ἑκάστοτε μακρὰν ἐπικινδύνου ὀφθαλμοῦ πολλὰ ἐθνικὰ καὶ σωτήρια βουλεύματα ἐλαμβάνοντο, οἱ ἀείμνηστοι ἐκεῖνοι ἄνδρες ἀφοῦ ἐγένοντο κοινωνοὶ τῶν ἀποφάσεων τῆς Φιλ. Ἑταιρίας, μετὰ τὴν ἐπιστροφὴν εἰς τὰς ἑστίας των διέδωκαν ἐντέχνως πανταχοῦ τὸ ἄγγελμα τῆς ἐθνικῆς ἐξεγέρσεως καὶ συναθροίζοντες συνδρομὰς ἕκαστος ἐν τῇ παροικίᾳ του τὰ ἀπέστελλων εἰς τὸν ἀγῶνα μέσον τῆς Βασιλευούσης διὰ τοῦ Οἰκουμενικού Πατριαρχείου διὰ τῶν ἑκάστοτε ἐκεῖ μεταβαινόντων ἐκ Πόντου κληρικῶν, γενικών ἀρχιμεταλλουργῶν καὶ ἐμπίστων ἐμπόρων, ὡς διεπίστωσα καὶ ἐκ πέντε ἐπιστολῶν τοῦ μεγάλου διερμηνέως τοῦ Διβανίου Κωνσταντίνου Μουρούζη, ἃς ἀπέστειλε κατὰ περιόδους οὗτος εἰς τὸν φίλον του γεν. ἀρχιμεταλλουργὸν Ἰάκωβον Γρηγοράντην, καὶ ἃς ἐμπιστευτικῶς μοὶ ἐπέδειξεν ὁ εὐλαβῶς διαφυλλάττων αὐτὰς ἔκγονός του Κωνσταντῖνος Παπαδημητρίου Παπαδόπουλος, διδάσκαλος τοῦ φροντιστηρίου. Οὐχ ἧττον καὶ πολλοὶ νέοι Πόντιοι μέσον Ρωσσίας καὶ Ρουμανίας κατῆλθον εἰς τὴν Ἑλλάδα καὶ ἐπολέμησαν γενναίως ἐν Ἠπείρῳ καὶ Στερεά Ἑλλάδι, μεταξὺ τῶν ὁποίων καὶ οἱ Λαζαῖοι, οἱ διὰ τὰς ἀνδραγαθίας των ἀναφερόμενοι εἰς πολλὰ σημεῖα τῆς Ἱστορίας τοῦ Μπουκεβίλλ.
Ἐξ ὅλων τῶν ἀνωτέρω τὰ μέγιστα εἰργάσθη ὁ ἐθνικόφρων καὶ ριψοκίνδυνος Ἰάκωβος Γρηγοράντης. Οὗτος ὑπεχρέωσε καὶ τὸν ἀρχιερέα Σίλβεστρον νὰ ἐξορκίσῃ τοὺς πιστοὺς ὅτι: «Πᾶς ὁ λέγων τὸν Τοῦρκόν ὅτι εἶναι καλὸς, δὲν ἠδύνατο ἐπὶ ἑπταετίαν νὰ μεταλαμβάνῃ τῶν ἀχράντων μυστηρίων».
Δυστυχῶς ὅμως εἴτε ἐκ προδοσίας, εἴτε καὶ ἐκ τῆς ἐμφανοῦς κινήσεως τῶν ἡμετέρων περὶ τὰ ἐθνικὰ εἴτε καὶ διὰ τὸν θρησκευτικὸν μετὰ τῶν Ρώσων σύνδεσμον τῶν Ἑλλήνων ἀλλὰ καὶ ἕνεκεν τῶν δεινοπαθημάτων τῶν Τούρκων ἐκ τοῦ προσφυγικοῦ εἰς τὸ ἐσωτερικόν, βίου των, ἐδημιουργήθη ἐχθρότης μεταξὺ τῶν Χριστιανῶν καὶ τῶν Τούρκων καὶ μόλις οἱ μέχρι τῆς Ἀργυροπόλεως φθάσαντες Ρῶσοι, ὑπὸ τὸν στρατάρχην Ἐριβάνσικη Πασκιέβιτς, συνθηκολογήσαντες ἐπανόστησαν ἐπαισχύντως, οἱ Τούρκοι μένεα πνέοντες κατὰ τῶν ἡμετέρων, ἀλλὰ καὶ διότι ἡ Ἑλλὰς ἐγένετο ἀνεξάρτητον Κράτος, ἐν συνεργασίᾳ μὲ τὸν ἐκ Τριπόλεως τοῦ Πόντου ἐπιδρομέα Οὐζούνογλου Ζιλφικὰρ ἀγᾶν, συνέλαβον 92 προκριτοὺς Ἀργυροπολίτας, ἐν οἷς καὶ τὸν Μητροπολίτην Σίλβεστρον καὶ τοὺς ἔρριψαν εἰς τὰς φυλακάς, μὲ τὴν ἀπόφασιν τῆς καρατομήσεως αὐτῶν. Εὐτυχῶς τότε ὁ ἐκ Τσίτης γενικὸς ἀρχιμεταλλουργὸς Θωμᾶς Τσιοπῆς ἢ Τσιπόγλου, ἄρτι ἐπανελθὼν εἰς τὴν Μεσοχαλδίαν ἐκ Κων)πόλεως, μετὰ θριαμβευτικὴν παρὰ τῷ Σουλτάνῳ τιμητικὴν παρουσίαν καὶ ἀπονομὴν εἰς αὐτὸν ἐξαιρετικῶν προνομίων, ἔχων καὶ συμπαστάτην τὸν παντοδύναμον ἐν Δορουλίῳ Χατζῆ Ἀλῆ βέδην Οὐτζιντζόγλου τὸν Α’ μὲ 600 ὁπλοφόρους (τσακμάκια) χωρικοὺς κατέφθασεν εἰς τὴν Ἀργυρόπολιν καὶ ἀφ’ ἑνὸς μὲν ἐξεδίωξε τὸν ἐκ Τριπόλεως ἐπιδρομέα, ἀφ’ ἑτέρου δὲ ἠλευθέρωσε τοὺς ἡμετέρους ἐκ τῶν φυλακῶν, οἵτινες παρηκολούθουν ἐπὶ ἡμέρας τοὺς Τούρκους νὰ ἀκονίζουν ξίφη καὶ τὰς ἀξίνας των διὰ τὴν σφαγὴν τῶν ἡμετέρων.
Ὡς ἐκ τῆς ἐθνικῆς ἐπαναστάσεως τοῦ 1821, τῆς ἐκστρατείας τῶν Ρώσων εἰς τὸν Πόντον καὶ πολλῶν ἀτυχῶν ἐνεργειῶν τῶν ἡμετέρων ἐκορυφώθη, ὡς προεῖπον, τὸ ὑφιστάμενον πάντοτε μῖσος μεταξὺ τῶν Ἑλλήνων καὶ τῶν Τούρκων τῆς πατρίδος καὶ τοῦ Πόντου ἐν γένει, οὕτως ὥστε καὶ ἐν τῇ Τραπεζοῦντι οἱ Τούρκοι, ἀθροίσαντες, δίκην προβάτων τοὺς ὁμογενεῖς εἰς τὸ Λεοντόκαστρον (κ. Γκιουζὲλ – Σεράϊ) ὀλίγον ἔλειψε νὰ ἐσφάξουν αὐτοὺς ὁδικῶς, ἐὰν δὲν ἀνθίστατο καὶ ἔσωζεν αὐτοὺς ὁ Σταυριώτης φρούραρχος τῆς πόλεως Σατὴρ Ζαδὲς Σουλεϊμᾶν πασᾶς (Όρα Ἀρχείον Πόντου, Τόμ. Δ’. καὶ Ε’. σελ. 715 τοῦ ἔτους 1933). Ἐν δὲ τῇ Ἀργυροπόλει οἱ ὁμογενεῖς ὑπέστησαν τὰ πάνδεινα. ὁ δὲ μητροπολίτης Σίλβεστρος μετὰ πολλὰς βιαιοπραγίας παθὼν τὴν καρδίαν ἀπεσύρθη εἰς τὴν ἱερὰν μετάνοιάν του, τὴν Μονὴν Γουμερᾶ, ὅπου καὶ ἀπέθανε καὶ ἐτάφη μετὰ 35 ἡμέρας ἀπὸ τῆς ἀποφυλακίσεώς του. Ὁ γενικός ἀρχιμεταλλουργὸς Ἰάκωβος, ὡς προεῖπον, καταφυγὼν εἰς Ἄτραν ἐσφάγη ἐκεῖ, ὁ ἀδελφός του Μιχαὴλ ἐδηλητηριάσθη ἐν τουρκικῷ τινι καφενείῳ, ὁ δὲ Κυριάκος Ζαμανόπουλος ἢ Κυπριανίδης προλαβὼν καὶ παραλαβὼν τὰ ἀρχεῖα καὶ τοὺς κώδικας τῆς Μονῆς Χουτουρᾶ κατέφυγεν εἰς τὴν Ῥωσσίαν, ὡς καὶ ὁ Ἰγνάτιος Γ. Σαρασίτης, εἰς τὰ διάσημα μεταλλεῖα τοῦ Ἀλάχ-Βερτῆ, οἱ: Εὐστάθιος Ρατόπουλος καὶ Πάμπανος Μουζενίδης εἰς Ἐρζεροὺμ καὶ ἄλλοι εἰς τὰ μεταλλεῖα τῆς Μ. Ἀσίας Σίμ, Χατζῆ Κιοή, Ἀκδάγ, Μπερεκετλὴ καὶ Βουγᾶ-ματέν, ὅπου καὶ ἴδρυσαν εὐανθούσας παροικίας, μητρόπολιν ἀναγνωριζούσας τὴν ἕδραν τῆς ἐπαρχίας Χαλδίας.
Μόνον δὲ ευνοήθησαν οἱ ἐν Ἀργυροπόλει ὁμογενεῖς, ὅσοι διέσωσαν τάς, ὡς παρακαταθήκας παρ’ αὐτοῖς ἐμπιστευθείσας περιουσίας τῶν ἐκ τοῦ ἐσωτερικοῦ ἐπανελθόντων Τούρκων.
Μὴ λησμονήσωμεν ὅτι κατὰ τὴ 1866, ὅτε ἐκαίετο ἡ ἡρωϊκὴ Κρήτη ἀπὸ ἄκρου εἰς ἄκρον ὑπὸ τοῦ βαρβάρου ’Ἀσιάτου, ὁ ἐν Τραπεζοῦντι πρόξενος τῆς Ἑλλάδος Παναγιώτης Ματαράγκας ἀθροίσας ἐν Τραπεζοῦντι ἱκανὰ διὰ τὸν ἀγῶνα τῆς Κρήτης συνδρομὰς ἦλθε καὶ εἰς τὴν Ἀργυρόπολιν καὶ τῇ συνεργασίᾳ τοῦ σχολάρχου Γεωργίου Κυριακίδου συνεκέντρωσε ποσὸν 340 χρυσῶν λιρῶν, ἐξ ὧν τὰς πεντήκοντα ἔδωκεν ὁ ἀείμνηστος Μητροπολίτης Γερβάσιος Σουμελίδης. (Ποντιακά Φύλλα, ἀρ. 14, 1937, σελ. 66). Δι’ ὅλα ταῦτα δικαιούμεθα νὰ ἐπαναλάβωμεν τοὺς λόγους τοῦ ἀλήστου μνήμης γυμνασιάρχου Ἀριστ. Ν. Ἱεροκλέους: «Ἡ Ἑλληνικὴ Φυλὴ ὑπῆρξεν φυλὴ μαρτύρων καὶ ἡρώων, μαρτύρων τῆς ἀληθείας, μαρτύρων τῆς ἐπιστήμης, μαρτύρων τῆς ἐλευθερίας, μαρτύρων τῆς πίστεως καὶ πατρίδος».
1. Ὁ σύγχρονος τῆς ἐποχῆς ἐκείνης Χ’’ Ἰωάννης Τσυλφᾶς (Ὑφαντίδης) πρόκριτος Ἀργυροπολίτης διέσωσεν οὐ μόνον πίνακα τῶν ὀνομάτων, τῶν συνελθόντων τότε εἰς τὴν μονὴν Σουμελᾶ προκρίτων ἀλλὰ καὶ ἕτερον πίνακα τῶν μετὰ τὴν ἀποχώρησιν τῶν Ρώσων ἐξ Ἀργυρουπόλεως τὸ 1820 συλληφθέντων, φυλακισθέντων καὶ διακινδυνεψάντων τὴν ζωὴν 92 Ἀργυροπολιτῶν. Τούς πίνακας μετ’ ἄλλων ἐγγράφων ὁ ἔγγονός του Ἰωάννης ἢ Τζῶν Ὑφαντίδης διέσωσε καὶ τὸ 1914, κατελθὼν εἰς Τραπεζοῦντα ἅπασαν τὴν κινητὴν περιουσίαν του μετέφερε καὶ ἐσφάλισεν εἰς τὴν οἰκίαν τοῦ θείου του Ἰωάννου Χ’’ Ἀνασ. Πηλίδου, ὅπου βραδύτερον κατοικήσας ὡς ἐνοικιαστὴς ἐγὼ ἔσχον τὸ εὐτύχημα νὰ μελετήσω τὰ ἔγγραφα ἐκεῖνα καὶ νὰ εὕρω ἀληθεῖς τὰς ὑπὸ τοῦ γέροντος παραδόσεις. Ιστορία του Ελληνισμού του Ευξείνου Πόντου
Οι Πόντιοι κατά τους αγώνας της επαναστάσεως - Εθνικά ιστορήματα του κ. Γεωργίου Θ. Καναδηλάπτου (Κάνεως) - Πηγή: Ποντιακή Εστία 1962 (Σημείωση: Έχει διατηρηθεί ο αρχικός τύπος γραφής και σύνταξης / στην καθαρρεύουσα και στο πολυτονικό).
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com
