• Home
  • Ιστορία
  • Οι κοινωνικοί και ιστορικοί λόγοι της αποικιακής και μεταναστευτικής κινήσεως του ελληνισμού πρός τόν Καύκασον - του Γ. Τηλικίδη τέως Προέδρου του Εθν. Συμβουλίου των Ελλήνων Αντικαυκάσου

Οι κοινωνικοί και ιστορικοί λόγοι της αποικιακής και μεταναστευτικής κινήσεως του ελληνισμού πρός τόν Καύκασον - του Γ. Τηλικίδη τέως Προέδρου του Εθν. Συμβουλίου των Ελλήνων Αντικαυκάσου

Η οικογένεια Πυροβολίδη (Τσάτοβ) από την Τραπεζούντα στον Καύκασο στα τέλη του 19ου αιώνα (Φωτογραφία της Ε.Π.Μ.)Οἱ κοινωνικοὶ καὶ ἱστορικοὶ λόγοι τῆς ἀποικιακῆς καὶ μεταναστευτικῆς κινήσεως τοῦ ἑλληνισμοῦ πρὸς τὸν Καύκασον.(*) «Λαμπάδια ἔχοντες διαδώσουσιν ἀλλήλοις» (Πλάτων, Πολιτεία, 328,200).

Ἡ πρὸς τὸν Καύκασον ἀποικιακὴ καὶ μεταναστευτικὴ κίνησις τῆς ἑλληνικῆς φυλῆς χρονολογεῖται ἀπὸ τῶν ἀρχαιοτάτων χρόνων, βάσει δὲ τῶν δεσπόζοντων καὶ οὐσιωδῶν γνωρισμάτων ποὺ χαρακτηρίζουν τὰ διάφορα στάδιά της, δύναται νὰ διαιρεθῇ εἰς δύο μεγάλας περιόδους. Ἡ ἀρχὴ τῆς πρώτης χάνεται εἰς τὴν μυθολογίαν καὶ τὸ τέλος της συμπίπτει μὲ τὴν καταστροφὴν τῶν δύο ἑλληνικῶν αὐτοκρατοριῶν τοῦ Μεσαῖωνος—τοῦ Βυζαντίου (1453) καὶ τῆς Τραπεζοῦντος (1461). Ἡ δευτέρα περίοδος ἀρχίζει ἀπὸ τὰς χρονολογίας αὐτὰς καὶ φθάνει μέχρι τῶν ἡμερῶν μας. Κατὰ τὴν πρώτην περίοδον ὁ ἑλληνισμός, ἡ κατ’ ἐξοχὴν ἡγετικὴ καὶ λαμπαδηφόρος δύναμις τῆς ἀρχαιότητος καὶ τῆς ἀποστολικῆς περιόδου τοῦ Χριστιανισμοῦ—ἐμφανίζεται παντοῦ, κινεῖται, εἰσδύει καὶ ἐπιβάλλεται ὡς δημιουργικὸς φορεὺς νέων ἰδεῶν, ὡς ἀπαράμιλλος κήρυξ καὶ ἑρμηνευτὴς τῶν ἀρχῶν τῆς νέας θρησκείας τοῦ Ἀγνώστου Θεοῦ. Διαδραματίζει ρόλον ἐνεργοῦ παράγοντος τῆς Ἱστορίας. Σύμβολα ἐκφραστικὰ τῆς περιόδου αὐτῆς καὶ εἰς τὰς δύο φάσεις της—τὴν εἰδωλολατρικὴν καὶ χριστιανικὴν—εἶναι ὁ τραγικὸς ἰδεαλιστὴς τῆς ἀρχαιότητος, ὁ μυθικὸς Προμηθεὺς μαζὶ μὲ τὸν ἱστορικὸν ἱδρυτὴν καὶ ἀρχηγὸν τοῦ παγκοσμίου ἰδεαλισμοῦ, τὸν Πλάτωνα ἀφ’ ἑνὸς—καὶ ἀφ’ ἑτέρου—τὸν κερδῷον Ἑρμῆν μετὰ τοῦς ἀρχοναύτας-ἐξερευνητὰς καὶ τὸν πολυμήχανον Ὀδυσσέα. Ἀργότερον—οἱ ἀπόστολοι, ἱεροκρύκες καὶ μεγάλοι θρησκευτικοὶ φιλόσοφοι τοῦ Χριστιανισμοῦ ἐν στενῇ καὶ τότε συνεργασίᾳ μὲ τοὺς ἐμπόρους, θαλασσοπόρους καὶ ἐφευρέτας τῆς βυζαντινῆς ἐποχῆς. Αὐτὸς ὁ συνδυασμὸς ἢ μᾶλλον συμβιβασμὸς τῶν δύο ἀντιθέτων τάσεων καὶ ῥοπῶν τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως—τοῦ Ἰδεαλισμοῦ μὲ τὸν Ματεριαλισμόν, ὁ ἄφθαστος ἰδεαλ-ρεαλισμός, ἡ χημική του ἕνωσις—«ἁρμονία» ὡς βάσις τῆς ὁλοκληρωμένης κοσμοθεωρίας τοῦ Ἕλληνος ἀποτελεῖ τὸ μυστικὸν τῆς τεραστίας του ἐπιτυχίας, τῆς ἐπὶ δύο χιλιετηρίδας πνευματικῆς καὶ ὁλικῆς ἐπὶ τοῦ κόσμου ἐπιβολῆς του. Κινεῖται προεχόντως εἰρηνῶς, ἀλλὰ μὲ ἴσην ἱκανότητα ἀσκεῖ καὶ τὸ ἐπάγγελμα τοῦ πολεμιστοῦ (Μ. Ἀλέξανδρος, βυζαντινὴ στρατιωτικὴ ὀργάνωσις). Ἵδρυει εἰς ὅλα τὰ ἐπίκαιρα σημεῖα καὶ τὰς γωνίας τοῦ κόσμου ἀποικίας, μικρὰς καὶ μεγάλας πόλεις ὡς φυτώρια καὶ ὑποδειγματικοὺς σταθμοὺς τοῦ τελειοτάτου πολιτισμοῦ του. Μεταδίδει καὶ ἐμβολιάζει παντοῦ τὸ μικρόδιον τῆς Μεγάλης Ἀνησυχίας. Κατηχεῖ εἰς τὴν νέαν θρησκείαν, βαπτίζει ομαδικῶς λαοὺς καὶ φυλὰς (τοὺς γεωργιανοὺς κατὰ τὸν 3ον αἰῶνα (258) καὶ τοὺς ῥώσσους κατὰ τὸν 10ον 988). μεταβάλλεται εἰς διδάσκαλον, γίνεται ὁ κατ’ ἐπάγγελμα παιδαγωγὸς τῶν λαῶν αὐτῶν, ἀλλὰ καὶ ὁ κύριος ρυθμιστὴς τῆς οἰκονομικῆς των ζωῆς. Αὐτὸν τὸν χαρακτῆρα τῆς πολυσυνθέτου ἐκπολιτιστικῆς δράσεως ἔχει καὶ ἡ πρὸς τὸν Καύκασον καὶ τὴν Ρωσσίαν κίνησις τοῦ ἑλληνισμοῦ κατὰ τὴν πρώτην περίοδον. Κατὰ τὴν δευτέραν περίοδον (1453-1917) ὁ χαρακτὴρ τῆς κινήσεως τοῦ ἑλληνισμοῦ πρὸς τὸν Καύκασον εἶναι μεταναστευτικὸς ὑπὸ τὴν στενὴν ἔννοιαν τῆς λέξεως. Αἱ καταδρομαὶ τῆς τύχης μεταβάλλουν τὸν ἕλληνα εἰς «φυγάδα» κατὰ τὸν Περικλή Τριανταφυλλίδην, εἰς «πρόσφυγυα» ζητοῦντα καταφύγιον, φιλοξενίαν καὶ ἐργασίαν—τὰς ὁποίας καὶ εὑρίσκει εἰς τὴν δευτέραν πατρίδα του ὡς ἐλαχίστην ἀνταπόδοσιν τῶν ἱστορικῶν του ὑπηρεσιῶν πρὸς τοὺς λαοὺς αὐτοὺς καὶ τὴν ἀνθρωπότητα ὁλόκληρον. Κρίνομεν σκόπιμον νὰ παραθέσωμεν ἐνταῦθα ἐν πάσῃ δυνατῇ συντομία καὶ μᾶλλον χρονογραφικῶς τὰ πλέον σημαντικὰ καὶ χαρακτηριστικὰ γεγονότα καὶ πληροφορίας τῆς κάθε περιόδου.

1η Περίοδος.1ον. Εἶναι γνωστόν, ἱστορικῶς καὶ ἀρχαιολογικῶς ἐξηκριβωμένον, ὅτι ὅλαι σχεδὸν αἱ παραλιακαὶ πόλεις τῆς Γεωργίας καὶ Ἀπχαζίας (Βατούμ, Σουχούμ, Πότι, Σότσα κλπ.) ἱδρύθησαν εἰς τὴν ἀρχαιότητα ὑπὸ ἑλλήνων ἀποίκων. (Βλ. Κ. Παπαρρηγόπουλον, τ. 5, Περ. Τριανταφυλλίδην, γεωργιανοὺς ἱστορικοὺς Α. Ι. Νατρόεφ, Μ. Δζανασοβίλι, Πλ. Ἰσελιάνη κλπ., Ἰω. Κάλφογλου). 2ον. Ἡ ἐθνικὴ ἁγία τῶν γεωργιανῶν Νίνα, ἡ κηρύξασα τὸν χριστιανισμόν, ἦτο ἑλληνίς, ἀνεψιὰ τοῦ Πατριάρχου τῆς Κωνσταντινουπόλεως Σωφρονίου. 3ον. Εἰς τὴν μονογραφίαν του «Ἡ Μτςχὲτ καὶ ὁ καθεδρικός της ναὸς» ὁ ἀείμνηστος καθηγητής μας, γεωργιανὸς ἱστορικὸς Α. Νατρόεφ, ἀναφέρεται τὰ ὀνόματα 12 ἑλλήνων ἐπισκόπων, ὁποῖοι ἐποίμαναν τὴν Γεωργιανὴν ἐκκλησίαν ἀπὸ τοῦ ἔτους 326-529. Εἰς τὰς πηγὰς τῆς ἑλλην. ἱστοριογραφίας ἡμεῖς τοῦλάχιστον δὲν ἀνευρίσκομεν μνείαν τινὰ τῆς πληροφορίας αὐτῆς. Ὁ ἴδιος εἰς τὴν δευτέραν μεγάλην μελέτην του «Ἡ ἐν “Αθῷ μονὴ τῶν Ἰδήρων» (συνειργάσθημεν ὡς μεταφραστὴς ἑλληνικῶν κειμένων) ὁμιλεῖ περὶ τῶν πρώτων ἱερέων, διδασκάλων καὶ μεταφραστῶν τῶν ἱερῶν καὶ ἐκκλησ. βιβλίων. 4ον. Ἐκ τῆς γενικῆς ἱστορίας εἶναι γνωσtaὶ αἱ φιλικαὶ καὶ συγγενικαὶ σχέσεις μεταξύ τῶν αὐλῶν τῶν δύο κρατῶν. Ἀναφέρονται 15 τοιαῦται σχέσεις (Βλ. εἰς τὰς ἰδίας πηγάς). 5ον. Κατὰ τὸν 6ον αἰῶνα εἰς τὸ χωρίον Ἀχταλα’-Ἀλλαδερτῆ ἱδρύθη ἑλληνικὴ αὐτοκέφαλος ἀρχιεπισκοπή, ἥτις διετηρήθη μέχρι τοῦ ἔτους 1827 (Βλ. Ἰσελιάνη, Ἰω. Κάλφογλου). Τὸ μεταλλεῖον Ἀλλαδερτῆ καὶ σήμερον ἀριθμεῖ 400 καὶ πλέον ἑλληνικὰς οἰκογενείας (Βλ. στατιστ. πίνακα Α.). 6ον. Εἰς τὰ ἐν Τυφλίδι 2 μουσεῖα τῆς Γεωργίας, ὡς καὶ τὰ ἐπαρχιακά, ὑπάρχουν ἄπειρα λείψανα ἑλληνικῶν μνημείων τῆς ἀρχαιότητος καὶ τῆς χριστιανικῆς περιόδου. Ὁ διατρέχων τὴν Γεωργίαν καὶ μελετῶν τὰς ἀρχαιότητάς της, νομίζει, ὅτι εὑρίσκεται ἐπὶ ἑλληνικοῦ ἐδάφους. Εἰς οὐδεμίαν ἄλλην χώραν τοῦ κόσμου ὁ Ἕλλην ἄφησε τόσα ἴχνη τῆς ἱστορικῆς του διαβάσεως, ὅσα εἰς τὴν Γεωργίαν. Εἰς τὸ γεγονὸς αὐτό, ὅτι εἰς τὴν Γεωργίαν ἐκαλλιεργήθη ἀπὸ τῶν ἀρχαιοτάτων χρόνων τὸ ἑλληνικὸν πνεῦμα, ὀφείλεται κατὰ τὴν γνώμην μου ἡ εὔκολος (ἀπὸ τῶν πρώτων σχεδὸν ἡμερῶν τῆς ἐμφανίσεως τῶν ἱεραποστόλων του) διάδοσις τοῦ χριστιανισμοῦ καὶ διατήρησις του ὑπὸ τὸ ὀρθόδοξον δόγμα, δηλ. τὴν ἑλληνικὴν ἑρμηνείαν. Εἰς αὐτὸ ἐπίσης ὀφείλεται ὁ παροιμιώδης φιλελληνισμὸς τῶν γεωργιανῶν, περὶ τοῦ ὁποίου καὶ αὐτὸς ὁ συνήθως αὐστηρὸς εἰς τὰς περὶ γεωργιανῶν κρίσεις του Ἰω. Κάλφογλου, ἠναγκάσθη νὰ γράψῃ : «Ἐνταῦθα εἶναι καθῆκον ἀπαραίτητον νὰ ὁμολογήσω, ὅτι οἱ νέοι ἄποικοι εὗρον εἰς τὴν Γεωργίαν πραγματικὴν προστασίαν οὐχὶ μόνον ἐκ μέρους τῆς Κυβερνήσεως, ἀλλὰ καὶ τοῦ λαοῦ, οἱ δὲ γεωργιανοὶ οὐκ ἐπαύσαντο μέχρι τῆς σήμερον ὄντες φιλελληνικώτατοι (Ἰ. Κάλφογλου, σελ. 23). Περὶ τῶν προσφάτων δειγμάτων τῶν αἰσθημάτων αὐτῶν τοῦ γεωργιανικοῦ λαοῦ ὁμιλοῦμεν εἰς ἄλλο μέρος τῆς μελέτης μας. Τὸ γεγονὸς δέ, ὅτι καὶ σήμερον, μετὰ τὰς ἀθρόας εἰς Ἑλλάδα μεταναστεύσεις, ἐν Γεωργίᾳ διαδιοῦν περὶ τὰς 125 χιλιάδες ἑλλήνων (βλ. στατ. πιν. Α.), δηλ. ὁ μεγαλύτερος ἀριθμὸς τῶν ἐν διασπορᾷ ἑλλήνων (ἐκτὸς ἴσως τῆς Ἀμερικῆς) μαρτυρεῖ, ὅτι ἡ Γεωργία εἶναι μία ἀπὸ τὰς μᾶλλον ἀγαπηθείσας μικρὰς δευτέρας πατρίδας τοῦ ἑλληνισμοῦ. Δυστυχῶς, εἰς τὴν Ἑλλάδα ἐλάχιστοι εἶναι ἐκεῖνοι, ποὺ καὶ ἐξ ἀκοῆς γνωρίζουν τὸν εὐγενέστατον καὶ γενναῖον αὐτὸν λαόν; εἰς τὴν γλῶσσαν τοῦ ὁποίου δὲν ὑπάρχει λέξις «ἕλλην» ὡς κοινῶς ἐπικρατοῦσα ὀνομασία τοῦ ἔθνους. Ἡ λέξις ὀνομασία ἀπεδόθη διὰ τῆς λέξεως «μπρτζένη=περτζένη»=σοφός· τόσος μεγάλος ὑπῆρξε ὁ θαυμασμὸς πρὸς τὸν λαὸν-διδάσκαλον καὶ ἡ ἀγάπη πρὸς αὐτόν.

2α Περίοδος (1453-1917).Κατὰ τὴν δευτέραν περίοδον, ὡς προανεφέραμεν, ὁ ἕλλην κινεῖται πρὸς τὴν Γεωργίαν, ἀγότερον δὲ καὶ πρὸς τὴν Ρωσσίαν, ὡς φυγάς. Τὰ μεταναστευτικὰ ῥεύματα τῆς περιόδου αὐτῆς χρονολογικῶς συμπίπτουν με τοῦς ρωσσοτουρκικοὺς πολέμους, ἐν μέρει δὲ καὶ μὲ τὰς διακυμάνσεις τῆς ἐσωτερικῆς, κοινωνικῆς πολιτικῆς τῆς Τουρκικῆς Αὐτοκρατορίας. Ἰδοὺ τί γράφουν ἐν σχέσει πρὸς τὰς μετοικεσίας τῶν ἐκ Πόντου ἑλλήνων οἱ εἰδικῶς ἀσχοληθέντες μὲ τὸ θέμα Περ. Τριανταφυλλίδης καὶ Τρ. Εὐαγγελίδης. «Ὁ ἑλληνισμὸς ὁ εὑρισκόμενος σήμερον ἐν Καυκάσῳ καὶ εἰς τὰς νοτιοανατολικὰς ἐπὶ τοῦ Εὐξείνου παραλίους χώρας τῆς ῥωσσικῆς ἐπικρατείας καὶ ἀνερχόμενος εἰς ἑκατοντάδας χιλιάδας ἀπῴκησεν ὁλόκληρος ἐκ Πόντου. Κατὰ τὴν δευτέραν αὐτόθι περίοδον τῶν διωγμῶν (1660-1700), τοὺς ὁποίους ἐπροκάλεσαν κατὰ μέγα μέρος οἱ ντερὲ-πέηδες (τιμαριοῦχοι) «κατ᾿ηνέχθησαν καταστρεπτικώταται πληγαὶ κατὰ τοῦ ἑλληνισμοῦ. Τὸ ῥεῦμα τῆς μεταναστεύσεως ἐπέφερε μεγάλην ἐλάττωσιν τοῦ πληθυσμοῦ, κυρίως εἰς τὰς δύο ἐπαρχίας Χαλδίας καὶ Θεοδοσιουπόλεως, ἐκ τῶν ὁποίων μέχρι τοῦ 1829 ὑπολογίζεται, ὅτι ἔφυγον περὶ τὰς 2000 οἰκογενειῶν (Περ. Τριανταφυλλίδης, 28, 77. Τρυφ. Εὐαγγελίδη 199). Παραθέτομεν κατωτέρω τρεῖς ἀναλυτικοὺς στατιστικοὺς πίνακας, ἐμφαίνοντας τοῦς ἑλληνικοὺς πληθυσμοὺς τοῦ Καυκάσου κατὰ περιφερείας τῆς ἀρχικῆς ἐγκαταστάσεως. Ὁ πίναξ Α’ ἐμφαίνει τοὺς πληθυσμούς, εἰς τοὺς ὁποίους οὐδεμία σχεδὸν μεταβολὴ ἐπῆλθεν ἐκ τῶν συνεπειῶν τοῦ παγκοσμίου πολέμου· οὗτοι παραμένουν εἰς τὰ μέρη τῆς πρώτης ἀποικίσεως. Ὁ πίναξ Β’ ἐμφαίνει τοὺς πληθυσμούς, ἐκ τῶν ὁποίων τὸ ἥμισυ περίπου κατέφυγεν εἰς Ἑλλάδα. Ὁ Γ’ πίναξ ἐμφαίνει τοὺς πληθυσμούς, οἵτινες μετὰ τὴν συνθήκην τοῦ Μπρέστ-Λιτόβσκ ἐγκατέλειψαν ὁλοκληρωτικῶς τὰς περιφερείας των (Κάρς-’Αρταχὰν) καὶ κατέφυγαν εἰς Ἑλλάδα. (Ὡς προανεφέραμε διὰ τὴν σύνταξιν τῆς στατιστικῆς ὡς βάσις ἐλήφθη τὸ ῥωσσικὸν «Ἡμερολόγιον τοῦ Καυκάσου» τοῦ ἔτους 1914-1915. Τὰς παρατηρηθείσας (ἐλαχίστας πάντως) ἐλλείψεις καὶ ἀνακριβείας ἀνεπληρώσαμεν ἡμεῖς ἐξ ἄλλων πηγῶν, καὶ κυρίως ἐκ τῶν δεδομένων τῆς ἐπιθεωρήσεως τῶν ἑλληνικῶν ἐκεῖ σχολείων διὰ τὸ ἔτος 1919-1920 μὲ βάσιν τὴν ἀναλογίαν τοῦ ἀριθμοῦ τῶν μαθητῶν πρὸς 100 κατοίκους. Σταθερὸς συντελεστὴς τῆς ἀναλογίας είναι: ὁ ἀριθμὸς 12, δεδομένου, ὅτι οἱ Ἕλληνες τοῦ Καυκάσου καὶ γενικῶς τῆς διασπορᾶς, ἐφήρμοζαν τὴν ἀρχὴν τῆς ὑποχρεωτικῆς φοιτήσεως. Ἐλήφθησαν ὑπ’ ὄψιν καὶ αἱ παλαιότεραι πληροφορίαι τοῦ Μαρκησίου-Φωτιάδου ἐκ τῆς ἐφημ. «Νέος Κόσμος τῆς Ὀδησσοῦ», ὡς καὶ τοῦ Ἰ. Κάλφογλου)

(*) Βιβλιογραφία: Περ. Τριανταφυλλίδου, Ἡ ἐν Πόντῳ ἑλληνικὴ φυλή. Ἐν Ἀθήναις 1866.—Ἰω. Κάλφογλου, Οἱ Ἕλληνες ἐν Καυκάσῳ. Ἐν Ἀθήναις 1908.—Τρύφ. Εὐαγγελίδου. Ἱστορία τῆς Τραπεζοῦντος. Ἐν Ὀδυσσῷ 1898.—Μέγα Ἡμερολόγιον τοῦ Καυκάσου (εἰς ῥωσσικήν), 1915.—Πεπραγμένα τῆς Ἑλληνικῆς Ἀποστολῆς ἐν Καυκάσῳ, (ἔκθεσις ἰδίως Ἰω. Κωνστανταράκη).—Ἀρχεῖα τῶν Ἐθν. Συμβουλίων τοῦ Καυκάσου, τῆς ἑλληνικῆς μεραρχίας, τοῦ ἐν Θεσσαλονίκῃ Κεντρικοῦ Συλλόγου τῶν Καυκάσίων κλπ.—Γ. Τηλικίδου, Οἱ Καυκάσιοι ἐν Ἑλλάδι. Ἐν Ἀθήναις 1921.—Δ. Ἀποστολίδου. Ἱστορία τοῦ Πόντου.—Ἀ. Ι. Νατρόεφ. «Μτςχὲτ ἢ ἀγκό σομπὸρ «Το Μτςχὲτ καὶ ὁ καθεδρικός του ναὸς» (εἰς ῥωσσικήν/Τυφλίς, 1901, σελ. 520.)

Άγνωστες ιστορικές σελίδες - Ο εν Καυκάσω Ελληνισμός τοῦ Γ. Τηλικίδη τέως Προέδρου τοῦ Ἐθν. Συμβουλίου τῶν Ἑλλήνων Ἀντικαυκάσου καὶ Ἐπιθεωρητοῦ τῶν Σχολείων τῆς Ἑλληνικῆς μειονότητος Καυκάσου. Πηγή: Ποντιακά Φύλλα - Αθήνα 1939 - (Σημείωση: Έχει διατηρηθεί ο αρχικός τύπος γραφής και σύνταξης και ορθογραφίας / στην καθαρεύουσα και σε πολυτονικό).

Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com 

Pin It

Print

Add comment


Security code
Refresh

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ