Ο Σέρα Χορός των Ελλήνων του Πόντου των Π. Μουζενίδη & Ξ. Άκογλου (Α΄μέρος)
Εισαγωγή. Με τη μικρή τούτη μελέτη ο σεβαστός φίλος Π. Δ. Μουζενίδης θίγει ένα ζήτημα σοβαρό και πολύ αξιοπρόσεκτο. Οι Έλληνες του Πόντου χόρευαν το χορό Σέρρα. Τον χόρευαν και οι τούρκοι μόνο του Πόντου και γεννάται το ερώτημα: Οι τούρκοι πήραν τον χορό αυτό από τους Έλληνες ή οι Έλληνες από τους τούρκους.
Είναι γνωστό πως η ιστορία των λαών της Ανατολής παρουσιάζει κενά και αμφιβολίες και για αυτά τα ίδια τα ιστορικά γεγονότα, από έλλειψη έγκυρων γραπτών πηγών της κάθε εποχής, με κάθε επιθυμητή και ενδιαφέρουσα λεπτομέρεια. Είναι πολύ φυσικό να διατυπώνονται αμφιβολίες και για την πατρότητα στοιχείων πολιτισμού των λαών που δεν είναι δυνατή η εξακρίβωση της αρχικής προέλευσής τους, γιατί δεν υπήρχε καθιερωμένος τρόπος για την παρασήμανση και την περιγραφή τους. Σαν τέτοια στοιχεία είναι και οι λαϊκές καλλιτεχνικές δημιουργίες, όπως ο χορός και η μουσική. Δεν είναι βλέπεις κανένα υλικό αντικείμενο, παλιός ναός, εκκλησία, άγαλμα, εικόνα, που να μη σηκώνει αμφιβολίες και ιδίως αντιρρήσεις. Φτάνουμε λοιπόν στο σημείο να στηριχθούμε κυρίως σε τεκμήρια ιστορικά, λαογραφικά, εθνολογικά και σε κάθε είδους σχετικές επιβοηθητικές ενδείξεις για να ξεκαθαρίσουμε όσο γίνεται πιο πειστικά την πραγματική, τη γνήσια προέλευση τους. Ο Λουκιανός γράφει στο βιβλίο του «περί ορχήσεως» στερεότυπη έκδοση σελ. 167 και ακόλουθα: «Ἡ μὲν γὲ Βακχικὴ ὄρχησις ἐν Ἰωνίᾳ μάλιστα καὶ ἐν Πόντῳ σπουδαζομένη, καὶ τὴ σατυρικὴ οὖσα, οὕτω κεχείρωται τοὺς ἀνθρώπους τους ἐκεῖ, ὥστε κατὰ τὸν τεταγμένον ἕκαστοι καιρὸν ἁπάντων ἐπιλαθόμενοι τῶν ἄλλων, κάθηνται δι’ ἡμέρας τιτᾶνας καὶ κορύβαντας καὶ σατύρους καὶ βουκόλους ὁρῶντες καὶ ὀρχούνταί γὲ ταῦτα οἱ εὐγενέστατοι καὶ πρωτεύοντες ἐν ἑκάστῃ τῶν πόλεων οὐχ ὅπως αἰδουμένοι, ἀλλὰ καὶ μέγα φρονοῦντες ἐπὶ τῷ πράγματι μᾶλλον ἥπερ ἐπ’ εὐγενείαις καὶ λειτουργίαις καὶ ἀξιώμασι προγονικοῖς». Δηλαδή: «Ο Βακχικός λεγόμενος χορός σπουδαζότανε κυρίως στην Ιωνία και στον Πόντο και μολονότι ήταν σατιρικός τόσο πολύ είχε καταστήσει υποχείριους τους εκεί ανθρώπους, ώστε κατά την ορισμένη εποχή ο καθένας λησμονώντας κάθε άλλο είδος εργασίας, καθότανε μέρες και σεργιανούσαν τους χορούς των τιτάνων και των κορυβάντων των σατύρων και των βουκόλων και χόρευαν τους χορούς αυτούς οι πιο ευγενείς και καλύτεροι σε κάθε πόλη και δεν ντρέπονταν γι’ αυτό καθόλου, απεναντίας το παινεύονταν και καυχώνταν περισσότερο γιατί ήξεραν να χορεύουν παρά γιατί κατάγονταν από ευγενική φύτρα ή για πλούτη ή για προγονικά αξιώματα». Ποιοι ήσαν οι χοροί των Τιτάνων των Κορυβάντων, των Σατύρων και των Βουκόλων; Δεν ήταν χορογράφος ο Λουκιανός για να μας τους περιγράψει ώστε να τους συγκρίνουμε με τους τωρινούς. Ούτε η χορογράφηση ήταν γνωστή τότε, ούτε η κινηματογράφηση. Για τον ίδιο λόγο και ο αρχαίος πυρρίχιος, που έτσι συχνά ονομάζουμε και τον σέρα χορό, δεν μας έμεινε χορογραφημένος. Ωστόσο το έθιμο των πανηγυρικών χορών, από τον «τεταγμένο χρόνον» της εποχής του Λουκιανού διατηρήθηκε παραδοσιακά στους κατοίκους του Πόντου (και γενικά στους Έλληνες) με τις ποικίλες γιορτές των αγίων, με τις αγροτικές γιορτές του παραθερισμού, των γάμων και των λοιπών θρησκευτικών εορτών. Και αυτό κάτι μας λέγει. Γιατί δεν είναι νοητό να διατηρηθεί έθιμο δίχως τα εξωτερικά χαρακτηριστικά στοιχεία που έδιναν τον τόνο και τα εκφραστικά μέσα με τα οποία γιορταζόταν το έθιμο. Ο Κ. Ν. Παπαμιχαλόπουλος στο βιβλίο του «Περιήγησις εις τον Πόντον», Αθήνισιν 1903, σελ. 224, γράφει σχετικά με τον σέρα χορό: «…Θέματα δὲ πρόσκεινται πολλά, οἷον τὰ περὶ ἠθῶν καὶ ἐθίμων καὶ ἀσμάτων καὶ χορῶν καὶ ἄλλων κοινωνικῶν χαρακτηρισμῶν τῆς τε πόλεως καὶ τῆς πέριξ χώρας. Ἐκ πάντων τούτων, πλὴν τῆς παραθέσεως εἰκόνων τινῶν, δεικνυουσῶν τὰς ὡραίας καὶ γραφικωτάτας ἀμφιέσεις ἀνδρῶν τε καὶ γυναικῶν, κρίνω ἀναγκαῖον νὰ μνημονεύσω μόνον τῶν περιφήμων χορῶν τῆς Τραπεζοῦντος. Οὗτοὶ εἰσι κυριότατα δύο: Ὁ πρωτοτυπώτατος καὶ ρυθμικώτατος πηδηκτὸς ἢ λαγκευτὸς χορευόμενος κυκλικῶς ὑπὸ μεγάλου ἀριθμοῦ χορευτῶν κρατουμένων ἀπὸ τῶν χειρῶν, καὶ ὁ ἐπίσης ἐν κύκλῳ χορευόμενος πολεμικὸς Σέρρα χορός, εἰς ὃν συνήθως λαμβάνουσι μέρος χορευταὶ φέροντες ὁλόκληρον τὴν πανοπλίαν αὐτῶν καὶ ἐνδεδυμένοι την ἐπιχώριον στολήν τα ζίπκας. Τὸ ὄνομα τοῦ χοροῦ τούτου προέρχεται ἐκ τοῦ παρὰ τὰ Πλάτανα ποταμοῦ Σέρρα. Παρὰ τοῦτον ὑπάρχουσι δυὸ χωρία ὤν οἱ κάτοικοι φημίζονται ὡς οἱ κάλλιστοι χορευταὶ τοῦ ὄντως δυσκολωτάτου ἀλλὰ καὶ θεαματικωτάτου τούτου χοροῦ. Αἱ κατὰ πάσας τὰς διευθύνσεις κινήσεις τοῦ σώματος, ἡ στενὴ πρὸς ἀλλήλους τῶν χορευτῶν σύσφιγξις, ἡ βιαία πρὸς τὸ δάπεδον στροφή, τῶν ποδῶν οἱ κτύποι καὶ τῶν ὅπλων οἱ γδοῦποι,αι συσπάσεις τῶν μυῶν τοῦ σώματος, ὁ ἐνθουσιασμὸς ὁ καταλαμβάνων τοὺς χορευτάς, τῶν θεωμένων αἱ ἐπευφημίαι, οἱ πανταχοῦ ἐν εἴδει σπινθῆρος μεταδιδομένη συγκίνησις, πάντα ταῦτα προσδίδουσι τοιαύτην πρωτοτυπίαν καὶ τοσαύτην αἴγλην εἰς τὸ χορευτικὸν σύμπλεγμα, ὥστε δικαίως θὰ ἠδύνατό τις νὰ κατατάξη τὸν Σέρρα Χορὸν μεταξὺ τῶν διασημοτέρων χορῶν ὁλοκλήρου του κόσμου». Από το απόσπασμα αυτό εύλογα μένει κανείς με την εντύπωση πως ο Κ. Ν Παπαμιχαλόπουλος παραδέχεται, ανεπιφύλαχτα ότι ο Σέρρα χορός είναι από καταγωγή του λαϊκή δημιουργία των Ελλήνων του Πόντου, δίχως να υπήρχε τότε καμία υποψία ή ένδειξη για αντίθετη γνώμη. Ενδιαφέρει να αναφέρουμε στο σημείο αυτό ότι κοντά στις πηγές του ποταμού Σέρρα ήταν το φημισμένο φρούριο «του Ήλ’ ο κάστρος» που υμνήθηκε από ελληνικές και τουρκικές παραδόσεις και από δημοτικά τραγούδια για τον ηρωισμό και τη γενναία αντίσταση των υπερασπιστών του. Αλλά ας εξετάσουμε το ζήτημα και από άλλες του πλευρές. Είναι γνωστό πως τα τραγούδια με τις μελωδίες και τους ρυθμούς τους ανταποκρίνονται συνήθως και σε αντίστοιχους προς τους ρυθμούς των χορούς. Αναλογεί λοιπόν να μνημονεύσουμε εδώ ως ενισχυτικά και εποικοδομητικά στην άποψη του Π. Δ. Μουζενίδη και δυο άλλα σχετικά έργα: Είναι τουρκικός ο Σέρα χορός; Του Φίλωνος Κτενίδη - Ποντιακή Εστία Θεσσαλονίκη 1954.
1. Την πρώτη ακαδημαϊκή ανακοίνωση του Αρχιεπισκόπου Αθηνών Χρυσάνθου στη συνεδρία της Ακαδημίας Αθηνών της 10ης Φεβρουαρίου 1940, «Εκκλησία και πολιτισμός εν τη καθ’ ημάς Ανατολή», σελ. 82-83 όπου γίνεται λόγος για την επίδραση της Ελληνικής Βυζαντινής Μουσικής πάνω στην τουρκική μουσική. Ατσααπάτ & Σέρα τουλούμ καϊτεσί Γώγος Πετρίδης 1973
2. Την περισπούδαστη μελέτη του Ι. Τ. Παμπούκη «Διγενής ο Κιόρογλου»
δημοσιευμένη στον ΙΘ΄ τόμο της Επετ. της «Εταιρείας Βυζαντινών Σπουδών», εν Αθήναις 1949, σελ. 315-322 όπου αποδεικνύεται ότι και αυτό το βυζαντινό μας έπος του Διγενή Ακρίτα διασκευάστηκε από τους Έλληνες που εξισλαμίστηκαν και έτσι απόκτησαν και οι τούρκοι τον εθνικό τους ήρωα, τον Κιόρογλου με το αντίστοιχο έπος. Με άλλα λόγια ότι «το τουρκικό εθνικό έπος είναι τουρκόφωνος μορφή του ελληνικού», όπως επιγραμματικά το διατυπώνει ο Ι. Τ. Παμπούκης στη μελέτη του. Αφού λοιπόν και στη μουσική (συνεπώς και στους ρυθμούς) και στα τραγούδια τους οι τούρκοι επηρεάστηκαν και πήραν πολλά από τους αναμφισβήτητα πιο πολιτισμένους από αυτούς Έλληνες, τους οποίους είχαν κατακτήσει μαζί με τη χώρα τους, είναι φυσικό να συμπεράνουμε πως και στην πατρότητα του επίδικου χορού δεν μπορούν να έχουν σοβαρές διεκδικήσεις. Δεν ήταν νομίζω περιττό να εκτεθούν τα πιο πάνω σαν εισαγωγή και σαν ενδείξεις και τεκμήρια σχετικά πάντα με τον φωτισμό του θέματος από ορισμένες πλευρές. Ωστόσο, δεν νιώθω να εξόφλησα αυτό το χρέος μου απέναντι στην τιμή που μου έκανε ο ευγενικός φίλος να μου ζητήσει να προλογίσω τη μελέτη του. Με αδρή επιχειρηματολογία υποστηρίζει και από τη θετική και από την αρνητική της πλευρά τη θέση που παίρνει και προσχωρώντας πιο πέρα εξετάζει το χορό Σέρρα ως χορόδραμα και κάνει μια τολμηρή πρωτότυπη ανάλυση - αποκάλυψη. Λες και ζωντάνεψαν και ορθώθηκαν μέσα μου όλες οι γενεές των προγόνων και ακούει και μας μεταβιβάζει το ποδοβολητό τους στις αλληγορικές στροφές του χορού, για να επικυρώσουν «του λόγου το ασφαλές» του συγγραφέα. Κοντά στην επιχειρηματολογία και για στήριγμά της βοηθητικό, είναι και οι κραδασμοί της ψυχής με τις δεκτικές κεραίες της, είναι η ενοράσεις και οι διαισθήσεις, όπου έρχεται και μιλάει πια το αίμα που σφύζει μέσ’ στις αρτηρίες, το ίδιο αίμα που κύτταρα του έλαβαν μέρος κάποτε και έδωκαν τον παλμό και ζυμώθηκαν με τη δημιουργία του χορού. Από τις απόψεις αυτές, η προκείμενη μελέτη αποτελεί αξιόλογη συμβολή στην έρευνα για την πατρότητα του σέρα χορού. Αφήνουμε στην πλατύτερη επιστημονική από ειδικούς έρευνα, να πει την τελευταία λέξη και, με την ευκαιρία, σκόπιμο θεωρούμε να επαναλάβουμε και εδώ εκείνο που τονίσαμε και άλλοτε. Σπουδαιότατη εργασία για την επιβίωση του υπέροχου αυτού χώρου ως και των λοιπών χορών μας έγινε και γίνεται από τον καθηγητή της μουσικής και της ποντιακής χορογραφίας Δ. Σ. Κουτσογιαννόπουλο με τη φροντίδα του Συλλόγου Ποντίων Αργοναύται Κομνηνοί, της Αδελφότητας Ποντίων Παγκρατίου, της Ενώσεως Ποντίων Δραπετσώνας και συστηματικότερα της Ενώσεως Ποντίων Νίκαιας Κορυδαλλού. Είναι χρέος μας και εθνική επιταγή να επιδιωχθεί από τους Συλλόγους και τα Πνευματικά μας Σωματεία η διδασκαλία των χορών μας και στα σχολεία, όπως διδάσκονται και οι άλλοι ελληνικοί χοροί, αλλά και στο Λύκειον των Ελληνίδων όπου διδάσκονται οι εθνικοί μας χοροί και γίνονται επιδείξεις κάθε τόσο με τοπικές για κάθε χορό ενδυμασίες, είναι απαραίτητο να εισαχθούν οι χοροί μας και να πλουτιστεί η ιματιοθήκη του Λυκείου με τις ανάλογες Ποντιακές ανδρικές και γυναικείες φορεσιές. Ας κινηθούν προς την κατεύθυνση αυτή τα σωματεία μας και ας κινήσουν και το κράτος. Έτσι και μόνο θα επιβιώσουν και θα διασωθούν οι παραδόσεις μας και θα κατοχυρωθούν ως αναπαλλοτρίωτοι εθνικοί θησαυροί τα στοιχεία πολιτισμού και οι λαϊκές μας δημιουργίες αιώνων στις μακρινές χαμένες μας πατρίδες. Χοροί των Ελλήνων του Πόντου
Ξενοφώντας Κ. Άκογλους.
Ο Σέρα Χορός των Ελλήνων του Πόντου των Π. Μουζενίδη & Ξ. Άκογλου. Μελέτη με εισαγωγή του κ. Ξενοφώντα Κ. Άκογλου. Ανάτυπο από το περιοδικό Ποντιακή Εστία τεύχος 76ο Απριλίου 1956. Συνέχεια στο δεύτερο μέρος με τον Πρόλογο για το Σέρα Χορό.
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com
