Ο χορός Σέρα των Ελλήνων του Πόντου Δ' μέρος Π. Η. Μελανοφρύδη & παραγγέλματα στο χορό Σέρα
Ελληνικά δίστιχα με τον ρυθμό του Σέρα ήταν ολίγα. Παραθέτω μερικά:
«Ακεί πέραν ήλος έν’, η Σιμέλα τίνος έν’;
Ακεί πέραν θεμόν έν’, η Σιμέλα τ’ εμόν’ έν’.
Θα φορώ τα τσ̌αρούχα̤ μ’ θα πάγω ‘ς σο Κάν καικά,
Τον Θεό σ’ αν αγαπάς, έλα ΄ς σο πεγάδ’ καικά.
Τη τυφεγί μ’ το ταπάν, κι όλον το Καρακαπάν,
Τη σεβτάς ιμ’ τ’ όνομαν, γραμμένον ούλεν άπαν’».
Τα τουρκικά δίστιχα, όπως και άλλοτε γράψαμε, είχαν πάντοτε τον πρώτο στίχο άσχετο προς την έννοια του δεύτερου, ο οποίος εξέφρασε την κύρια έννοια. Συνήθως δε το πρώτο και δεύτερο ημίστιχο ήταν ομοιοκατάληκτα. Παραδείγματος χάριν:
«Τερέ κούμ ινάν ολούρ, σεβτά τίλ ινάν ολούρ.
Πού τιγνιανίν σεφασί, γκιουζελλέρ ινάν ολούρ».
Είναι ενδεικτικό της τουρκικής νοοτροπίας ότι όλα τα τραγούδια ψάλλουν την ηδονή του έρωτα, την απόλαυση. Όπως ορθά παρατηρεί ο κ. Π. Μουζενίδης πολύ απέχουν από τα τουρκικά από τα ποντιακά δίστιχα που υμνούν τον έρωτα, ψάλλουν τα κάλλη της εκλεκτής τους, τραγουδούν την ομορφιά, την χαρούμενη ζωή, την όμορφη φύση.
«Σον ουρανόν εκρέμουντον έναν χρυσόν γαντάρι,
εκεί ζυγίζ’νε τ’ έμορφους με το μαργαριτάρι». Ατσααπάτ & Σέρα τουλούμ καϊτεσί Γώγος Πετρίδης 1973
Ο τούρκος απέχει πάρα πολύ από του να εκφράσει ένα τέτοιο λεπτό αίσθημα. Προσθέτουμε δε ότι ο χορός Σέρα ή Λάζικον όταν λάμβαναν σε αυτόν μέρος πολλοί χορευτές έπρεπε να συνοδεύεται από ζουρνά με νταούλι. Στον Όφ και τη Ματσούκα με τουλούμ ζουρνά (άσκαυλο) και τότε δεν τραγουδούσαν κάποιο τραγούδι. Το Λάζικον χορευόταν κατά τόπους διαφορετικά και έφερε διάφορα ονόματα.
1ο Ο καθαυτό Σέρα, ανδροπρεπής, ήρεμος και μάλλον σοβαρός χορευόμενος κυρίως στη Θοανία (Τόνγια) και στην περιφέρεια Αχτζαπάτ (Πλατάνα – Σέρα).
2ο Το Λάζικον, με ταχύτερες και σπασμωδικές κινήσεις.
3ο Το Οφίτικο. Παλιότερα οι Οφίτες χόρευαν ένα είδος Λάζικου όπου κατά ορισμένα διαστήματα γονάτιζαν, ύψωναν τα χέρια και ανασηκωνόταν πάλι, ενώ ένας χορευτής τραγουδούσε και ανταποκρινόταν ένας άλλος. Τώρα φαίνεται ότι ο χορός αυτός εξαφανίστηκε.
4ο Μια παραλλαγή του Λάζικου ήταν αυτή που χορευόταν χωρίς πολλές φιγούρες και τσακίσματα, με επωδό σε κάθε ημίστιχο ένα γυναικείο όνομα.
Παραδείγματος χάριν:
«Ε! τερελέρ! Τερελέρ! – Αϊσά!
νελέρ πιλίρουμ, νέλερ! Φατιμά! …κτλ»
Τερελέρ! Τερελέρ! – αϊσά! Νελέρ πιλίρουμ, Νέλερ! Φατιμά! …κτλ»
5ο Το Σαρακοστιανόν, ελαφρό τρόμαγμα, σιγανό. Αντί των προς το έδαφος βίαιων πατημάτων και των σπασμωδικών κινήσεων των χεριών γίνονταν λικνιστικές κινήσεις και βάδισμα κατόπιν ύψωσης των χεριών και χορός κ.ο.κ.
6ο Το Αρδασσινόν. Υπέροχος χορός ο οποίος συνδύαζε τις γρήγορες κινήσεις και την ευστροφία του Λάζικου με τη χάρη του Σέρα. Αποκρυστάλλωση του πραγματικού αριστοκρατικού Σέρα σε όλους τους κανόνες της τεχνικής, αλλά και με κομψές στολές.
7ο Τη Κώστερες. Παραλλαγή του Αρδασσινού, κ.α.
Επανερχόμαστε τώρα στην προέλευση του χορού. Συμφωνώ απόλυτα ότι ο Σέρα ή Λάζικος είναι ο Πυρρίχιος των αρχαίων ο οποίος διασώθηκε στον Πόντο. Εφόσον δε ο χορός ήταν πολεμικός, χορευόταν με όπλα, εκδηλώνοντας έτσι το φρόνημα ελεύθερων ανδρών, την τόλμη, την ευκινησία, την ικανότητα, την αλκή, συνοδευόμενα με ενθουσιασμόν ορχουμένων και θεατών, ήταν φυσικό με την πτώση της αυτοκρατορίας και την υποδούλωση των Ελλήνων να παύσουν οι υπόδουλοι Έλληνες του Πόντου να τον χορεύουν, περιοριζόμενοι στους άλλους ήσυχους πατριαρχικούς χορούς τους, όπου όμως ποτέ δεν έπαψαν να τραγουδούν τους Ακρίτες: «Τον Διγενή Ακρίτα, τον Μάραντο, τον Γιάννε και τον Δράκον, τον Πόρφυραν κ.ά». τα βουκολικά: «Ο Γιάννες ο Μονόγιαννες, Τη Δεσποινής τα πρόγατα», Την κοινωνική ζωή: «Τη τρίχας το γεφύρι, Την κυρ Ερήν κ.ά.» Τον έρωτα: «Το μήλον, Τον Έταιρο και τη Λιγερή κτλ», την καταπίεση των δυναστών: «Ο Σόκοντον ο Θόδωρον, Ο Γιαννούλης, Το Χαμόμηλο κ.ά». Ο χορός Σέρα, άγνωστο ποιο όνομα έφερε τότε, διασώθηκε από τους εξισλαμισθέντες Έλληνες της Θοανίας (Τόνγιας) και του Όφεως οι οποίοι ως τούρκοι δικαιούντο να οπλοφορούν ενώ οι δούλοι πλέον Έλληνες περιορίστηκαν στον Τρομαχτόν. Όταν δε περί την Τρίτη εικοσιπενταετία της δεκάτης χιλιετηρίδας άρχισαν να οπλοφορούν πάλι επανέφεραν τον χορό και όπως ήταν επόμενο διακρίθηκαν. Ανεξάρτητα τούτου οι Λαζοί που τον χόρευαν και του έδωσαν το όνομα τους δεν ήταν τούρκοι αλλά γηγενείς του Πόντου Πελασγοί ή Ελληνικής καταγωγής. Το όνομα τους θέλουν μερικοί να το ετυμολογούν από την ομηρική λέξη λαζός = μάχαιρα, διότι ανέκαθεν φαίνεται ότι αυτοί οπλοφορούσαν. Δέον να τονιστεί ότι το Λάζικον Σέρα χορευόταν μόνο στις περιφέρειες Πλατάνων, Τραπεζούντας, Ματσούκας, Λαζιστάν, Τορούλ, Αργυρούπολη, Γαράσαρη. Ως κατακλείδα θα προσθέσω ότι κανένα από τα τούρκικα τραγούδια του Λάζικου δεν έχει πατριωτικό περιεχόμενο.
Παντελής Η. Μελανοφρύδης Ο χορός Σέρα των Ελλήνων του Πόντου Δ' μέρος Π. Η. Μελανοφρύδη & παραγγέλματα στη Σέρα.
Παραγγέλματα του χορού Σέρα
Ο χορός Σέρρα είναι από τους λίγους χορούς του Πόντου που είχε παραγγέλματα και επιφωνήματα. Τα συνηθέστερα ήταν:
* Ιέψ’ τεν: αποκτείστε ομοιομορφία (όταν υπήρχε διαφορά στα βήματα των χορευτών)
* Ουφάκ’
* Τολάζ’ : από το Λάζικον
* Επάρτε α̤το κά: για το τσάκωμα των ώμων
* Τη κύρ’: μπορεί να σημαίνει τη κυρού = του πατέρα
* Το τούρκικο Πουσ̌λούκ Όλμασουν: μη κάνετε ατιμίες
* Αλάσι͜α:
* ‘Σ σο γόνατον (για την τελευταία φιγούρα, το γονάτισμα)
* Χαζήρογλου (από τα τούρκικα, χαζ̌ήρ = έτοιμο και το ογλού = υιός)
και τα επιφωνήματα που σε πλήρη διονυσιασμό ακουγότανε από τους χορευτές.
* Α-που-τα-ντα-νοντό (στην αρχή συλλαβιστά, μακρόσυρτα και μετά με κοφτό και επιτακτικό τρόπο τις δύο τελευταίες συλλαβές) όπως και το:
* Ού-τι͜α τι͜α
* Α-μπου-νε-τό!!!! (συλλαβιστά, με θαυμαστικό τρόπο) όπως και το: * Ο-πω-πω-πω-πώ!!!! κλπ. Είναι τουρκικός ο Σέρα χορός; Του Φίλωνος Κτενίδη - Ποντιακή Εστία Θεσσαλονίκη 1954
Καθώς και τα τούρκικα: Ωμουζά̤, ατσίλιν, άλ ασ̌αγά, μπιρ-τ̌αά, γι͜αλάν-όλμασιν, χαπέρ-βερ. (Γρηγοριάδης 1973, Καρς Πόντου).
Κατά τη διάρκεια του χορού πολλά άτομα συνεπαρμένα από την έξαρση του, έβγαζαν διάφορα επιφωνήματα συνήθως κατά την εκτέλεση της «φιγούρας». Όταν χόρευαν λίγα άτομα, το παράγγελμα δινότανε συνήθως από τον κοινώς αποδεκτά καλύτερο χορευτή, ενώ όταν χόρευαν πάρα πολλά άτομα δινότανε συνήθως από τον ή τους οργανοπαίκτες. Δεν συνοδευότανε από τραγούδι. Ο ρυθμός του είναι επτάσημος 7/8 = 2-2-3 γοργός. Χοροί των Ελλήνων του Πόντου.
Ο κ Άλκης Ράπτης στο έργο του "Εγκυκλοπαίδεια του Ελληνικού Χορού" αναφέρει σχετικώ για τον Σέρα χορό τα ακόλουθα. Αλ' ασσιαγιά, τσαλίμι στο Κάρς του Πόντου. Αναφέρει ως πηγή του τον Γρηγοριάδη 1973 περί των χορών του Κάρς. Χορεύουν το Τρανταχτόν το Κότσαρι κι ευθύς το ηρωϊκόν Λάζικον με τσαλίμια, τελίμια και φιγούρες δύσκολες καθώς "Ωμουζά, ατσίλιν, αλ' ασσιαγιά, μπίρ ταά, γιαλάν όλμασιν, χαμπέρ βερ και δώστου κι άλλη μία.
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία - Βασίλειος Β, Πολατίδης - www.kotsari.com
