Μια από τις επαρχίες του Πόντου είναι και η Νικόπολις του Πομπήιου, η οποία δεν είναι μόνο ιστορική και κατ’ έκταση μεγάλη αλλά και εύφορη και πλούσια σε τοπία και φυσικές ομορφιές όσο ουδεμία άλλη, πλην όμως περί αυτής ελάχιστος λόγος έχει γίνει μέχρι σήμερα.
Ο διωγμός αυτός ήταν τρομερός. Τριών αιώνων θυσίες και μαρτύρια κινδύνευαν να εξανεμιστούν. Ήταν φρικτά, τα βασανιστήρια και πολλά και ποικίλα και ανατριχιαστικά τα μαρτύρια, ενώ ήταν αδύνατη η ανθρώπινη φύσις και στέρεα ακόμη η προσήλωση στα εγκόσμια των περισσοτέρων.
Ο Μουχαήλ Αχράγγελον επήγεν σ’ έναν οσπίτ’ και θα εβάφτιζεν έναν παιδίν. Σίτα̤ εβάφτιζεν ατό, εδέβασεν ΄ς σο κατσίν αθες πως όλον ύστερ’ ατό το παιδίν ο λύκον θα τρώγ’ α̤το. Ενούν'τσεν κι επενούν'τσεν πως να γουρταρεύ’ το παιδίν ασό λύκον.
Λείψανο εθίμου, αρχαίου αναγόμενο στους προ χριστιανικούς χρόνους αποτελούσαν στον Πόντο οι κατά την εγχώριο διάλεκτο λεγόμενοι Μωμοέρ’ ή Μωμοέρια, Κόσια και Πορδαλάντ.
Αναθεμά ‘σε νε κουτσ̆ή διπλά ν-ανάθεμά ‘σε
χαράμ’ να έν’ χωρίς εμέν’ ο ύπνον ντο κ̆οιμάσαι
Ολόκληρος τόμος θα χρειαζόταν για να περιγράψουμε τα διάφορα ήθη και έθιμα που επικρατούσαν στις διάφορες εκδηλώσεις της ζωής στα Σούρμενα του Πόντου. Μπορούμε όμως τουλάχιστον να σημειώσουμε μερικά χαρακτηριστικά αρχίζοντας από τον γάμο.