Λαογραφικά Κοτυώρων - Γιορτές του Πάσχα – Άκογλου Ξενοφώντα - Των Βαϊων
Από το μηνολόγιο και εορτολόγιο βγάλαμε τις γιορτές του Πάσχα για να τις εξετάσουμε σε τούτο το ιδιαίτερο κεφάλαιο γιατί με την αρκετή έκταση που έχουν θα αποτελούσαν μια διακοπή και διάσπαση της συνοχής του κεφαλαίου εκείνου.
Οι προετοιμασίες για το Πάσχα στα Κοτύωρα άρχισαν κυρίως τρείς εβδομάδες νωρίτερα. Λαογραφικά Κοτυώρων - Γιορτές του Πάσχα – Άκογλου Ξενοφώντα (Των Βαϊων)
Η πρώτη τους δουλειά όλων ήταν να κάνουν μια γενική καθαριότητα του σπιτιού. Επικρατούσε η συνήθεια να βράζουν νερά και να περιχύνουν (κυριολεκτικά να πετάξουν με ορμή το νερό) σε όλα απολύτως τα ξύλινα μέρη του σπιτιού, πατώματα, οροφές, πόρτες, παράθυρα και τα λοιπά. Επακολουθούσε ξύσιμο όλων το ξύλινων επιφανειών με σκληρές βούρτσες με τούβλα ειδικά (τα ονόμαζαν τ̆ούλαν) και ήταν ειδική τετράγωνη πέτρα με λεία επιφάνεια σα χυτή με χερούλι και με άμμο μαζί, με μαχαίρια, κι έπειτα ράντισμα με κρύο νερό για ξέπλυμα. Όλη αυτή η διαδικασία λεγότανε χάσ̆εμαν δηλαδή ζεμάτισμα. Συνηθισμένες ήταν οι ερωτήσεις μεταξύ των γυναικών και των κοριτσιών: εχάσ̆εψετε; Πότε θα χασ̆εύετε; ή να σαν εσάς, εσείς εγλύτωσετε, μιαν να εχάσ̆ευαμε κι εμείς! Για τη δουλειά αυτή που ήταν πολύ κουραστική, έπαιρναν κορίτσια ή γυναίκες με μεροκάματο. Κάποτε συνήθιζαν επίσης να βοηθούν η μία την άλλη και προπαντός φίλες ή και καλές γειτόνισσες. Με την ευκαιρία αυτή καθάριζαν και τις καμινάδες (τ' ορδανία) και τις άσπριζαν από μέσα, ίσια με το ανάστημα ενός ανθρώπου, καθώς και τους τοίχους. Η καθαριότητα αυτή ήταν έμμεσα σωτήρια και για την καταστροφή των κοριών που σε λίγο καιρό θα έκαναν την εμφάνισή τους. Ως την ημέρα του Αγίου Λαζάρου έπρεπε απαραιτήτως όλοι να είχανε ξανα-στρώσει και τακτοποιήσει τα σπίτια τους, να ξαναρμανών'νε τ' οσπίτα̤-τουν
Των Βαϊων. Η γιορτή των Βαΐων ήταν για τους Κοτυωρίτες προεόρτια για το Πάσχα. Την ημέρα αυτή επιτρεπόταν το λάδι και το ψάρι. Ήταν σαν να παίρναν φόρα και κουράγιο για να τα βγάλουν πέρα με την αυστηρή νηστεία της μεγάλης Εβδομάδας. Αν και υπήρχαν άφθονα ψάρια στον τόπο, την ημέρα αυτή προτιμούσαν τα καλκάνια ή χαλχάνα̤ και τα μπαρμπούνια. Οι πολύ φτωχοί έπαιρναν κοτάκ' (το μεγάλο ψάρι θύννος). Την ημέρα των Βαΐων, τα παιδιά μετά την εκκλησία γύριζαν στα σπίτια με καλαθάκια στο χέρι και εβάϊζαν, δηλαδή έψελναν μονότονα, όπως και στα Κάλαντα το δίστιχο: Βάϊ-Βάϊ και τω Βαϊων, 'σεν κ̆ερκέλι κι εμέν αβόν-ι (το κερκέλ ήταν ένα είδος κουλουριού). Σε ελεύθερη μετάφραση το παραπάνω δίστιχο σημαίνει: ήρθαμε να σας τα πούμε και να σας ευχηθούμε για τη γιορτή των Βαΐων. Κρατάτε εσείς το κουλούρι και δώστε σ' εμένα αυγό. Φαίνεται ότι στα πρώτα χρόνια που εποίκισαν τα Κοτύωρα κάνανε στα σπίτια την ημέρα των Βαϊων και κουλούρια, συνεχίζοντας τη συνήθεια που είχαν στην Αργυρούπολη (Κιμισ̆χανά) και που είχαν αφήσει αργότερα. Από αυτά δίνανε στα παιδιά που εβάϊζαν. Αφού λέγανε τα κάλαντα, τους δίναν από κάθε σπίτι τσ̆ιγκούλα̤ ή τσ̆ούγκουλα̤ (βραστούς κόκκους από καλαμπόκι, στεγνούς με λίγο αλάτι, ανακατεμένους με κοπανισμένη ψίχα από φουντούκια ή καρύδια) και από ένα ωμό αυγό. Τα τελευταία χρόνια δίνανε και χρήματα. Σε κάθε σπίτι έβραζαν το βράδυ του Σαββάτου ή και από το πρωί άφθονα τσ̆ιγκούλα̤ για να έχουν όλη την ημέρα των Βαΐων. Επίσης την ημέρα αυτή, στένανε τις κούνιες τα κ̆ουνία, τα λαϊστέρας, τα ζουϊχτέρας ή τα ζυγουϊρας ή τα ζυγοϊρας. Στις κούνιες που λειτουργούσαν κυρίως για δοκιμή την ημέρα αυτή, ανέβαιναν μόνο παιδιά δίνοντας αντί για χρήματα τα αυγά που είχαν μαζέψει το πρωί από τις επισκέψεις στα σπίτια µας, ασ' σο βάϊσμαν. Από το βάϊσμαν είχε μείνει και η φράση που λεγότανε για όσους όλο και ζητούσαν κάτι σαν δωρεά ή και σαν ελεημοσύνη: Ξάν σο βάϊσμαν έρθεν, πάντα βαϊζ'. Το βράδυ όλοι πήγαιναν στους Νυμφίους και παρακολουθούσαν με μεγάλη κατάνυξη τη σχετική ακολουθία της εκκλησίας.
Παρακολουθήστε τη συνέχεια για τα έθιμα της Μεγάλης Εβδομάδας στα Κοτύωρα του Πόντου.
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία - Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com
