Η τιμή και η λατρεία του Αγίου ενδόξου Προφήτου Προδρόμου και Βαπτιστού Ιωάννη στον Πόντο

Written by Πολατίδης Βασίλειος. Posted in Λαογραφία

Τη εβδόμη Ιανουαρίου εκάστου έτους η εκκλησία μας τιμά την ιερά σύναξη του Αγίου Ενδόξου Προφήτου Προδρόμου και Βαπτιστού Ιωάννου. Στις αγιογραφίες και στις ιερές εικόνες ο Άγιος Ιωάννης εικονίζεται ως ασκητής της ερήμου με ένδυμα από τρίχες καμήλου και δερμάτινη ζώνη.

Το Ιερό Ευαγγέλιο αναφέρει ότι η τροφή του ήταν ακρίδες (αγριόχορτα) και άγριο μέλι. Η τιμή και λατρεία του Αγίου Ενδόξου Προφήτου Προδρόμου & Βαπτιστού Ιωάννη στον Πόντο Την ημέρα αυτή στην κυρίως Ελλάδα υπάρχει η συνήθεια να γιορτάζουν οι κουμπάροι και ιδιαίτερα αυτοί που βάφτισαν παιδιά. Στον Πόντο λέγανε: Οσήμερον εν τ’ Αγιαννί. Στην Ινέπολη Αϊ Γιάννη λέγανε και τον μήνα Ιούνιο επειδή γιορταζόταν η μνήμη του πάλι στις 24 του μηνός αυτού, αλλά η γιορτή αυτή σχετιζόταν με το Γενέθλιον ή Γεννέσιον του Αγίου Ιωάννου του προδρόμου, τον οποίο στον Πόντο τον έλεγαν (με διάφορες παραλλαγές) Αγιλουτρούπη. Γενικά στον Πόντο τιμώντας εξαιρετικά τον Άγιο Ιωάννη έχτιζαν πολλές εκκλησίες στο όνομά του. Ο Δημήτριος κ. Παπαδόπουλος (Σταυριώτης) διέσωσε μια παράδοση για το κτίσιμο μιας εκκλησίας που δείχνει και τη θαυματουργική δύναμη του Αγίου με τίτλο «Τ’ Αεννί το θάμαν» δηλαδή το Θαύμα του Αγίου Ιωάννη. “Σα παλά̤ τα χρόνα̤ σο Σταυρίν θα έχτιζαν τ Αεννί την εγκλησίαν, άμα του τουρκάντ ‘κ̌’ εφήν’ναν”. Δηλαδή επειδή δεν τους άφηναν οι τούρκοι να χτίσουν φανερά την εκκλησία άρχισαν να δουλεύουν νύχτα και κουβαλούσαν πέτρες και πλάκες. Μια νύχτα όμως που τους πήραν είδηση οι τούρκοι πήγαν να κλέψουν αυτά τα υλικά. Τότε ο Άγιος έκανε το θαύμα του. Οι πέτρες και οι πλάκες κόλλησαν επάνω τους κι ότι κι αν έκαναν δεν έπεφταν. Στην απελπισία τους επάνω τους είπε ένας τούρκος: Ας παίρομ’ ατα και πάμε οπίσ’. Τότε όλοι τον άκουσαν και γύρισαν πίσω. Μόλις πήγαν τα υλικά από εκεί και τα πήραν οι πλάκες έπεσαν μόνες τους από τις ράχες τους. «Τη κεφαλί ατουν ερούξαν τα πλακία ασ’ σα ράχ̌α τουν». Την άλλη μέρα οι τούρκοι όχι μόνο τους επέτρεψαν να συνεχίσουν το χτίσιμο, αλλά τους διαβεβαίωσαν ότι και οι ίδιοι θα βοηθούσαν λέγοντας: «Κ’ εμείς θα κοβαλούμε μετ’ εσάς λιθάρα̤ και πλακία». Στην Ίμερα οι κάτοικοι σε μια ωραία τοποθεσία με υπέροχο κλίμα και νερά είχαν χτίσει την Ιερά Μονή του Αγίου Ιωάννου. Ήταν Ιερά Μονή για καλόγριες αρχαιότατη και την ανακαίνισαν περίπου το 1860. Κατά τα τελευταία ζοφερά χρόνια του πολέμου το μοναστήρι αυτό, ο Αγιάννες τη Γήμερας βοήθησε πολύ τους φυγόστρατους από την τουρκική θηριωδία και πάρα πολλούς άπορους του χωριού. Ενδιαφέρουσες είναι οι πληροφορίες που έχουμε για τη Μονή αυτή αργότερα, αφού μετά την 1922 καταστράφηκε από τη μανία των τούρκων. Όλα τα έκαψαν οι τούρκοι και σώζεται κάπως σε ερείπια η εκκλησία. Μάλιστα, μετά την επαίσχυντη ανταλλαγή των πληθυσμών τη χρησιμοποιούσαν ως μαντρί για τα ζώα τους. Επειδή όμως μια βραδιά κατέπεσε ο νάρθηκας και σκότωσε αρκετά ζώα τους, από τότε δεν ξανάβαλαν τετράποδα στην εκκλησία. Στο Κάνιν όπου οι κάτοικοί του φημίζονταν για τον εύθυμο χαρακτήρα τους και την αγάπη τους στο ωραίο, παρατήρησαν ότι στη γιορτή του Αγίου πήγαιναν τα πιο όμορφα κορίτσια, σε αντίθεση με την προσέλευση σε άλλους αγίους. Γι αυτό δε τραγουδούσαν: «Όθεν κοτσοί, όθεν στραβοί σον Αε Παντελεήμον και όθεν κορίτσα̤ έμορφα ση Κανί’ τον Αέννεν». Στα Κοτύωρα όταν θέλανε να επιπλήξουν αυτούς που νόμιζαν ότι είναι πάντα γιορτή αλλά και τους σελέμηδες έλεγαν: Πάντα τ’ Α-Γιαννί ‘κ̌’ έν’» δηλαδή δεν είναι πάντα του Αγίου Ιωάννου. Στην Αμισό όταν ήθελαν να ειρωνευτούν κάποιους ότι δεν μπορούν να έρθουν ποτέ έλεγαν τη φράση: «Τ’ Α-Γιαννί ‘ά ‘ρχουνταν» δηλαδή θα έρθουν στις 7 Ιανουαρίου του Αγίου Ιωάννη, υπονοώντας ότι δεν θα έρθουν καθόλου. Στον Πόντο ήταν συχνό το όνομα Γιάννης και συχνά ακουγόταν η φράση «Σπίτι χωρίς Γιάννη προκοπή δεν κάνει». Επόμενο λοιπόν ήταν πολλοί που είχαν αυτό το όνομα να μην έχουν και καλό χαρακτήρα, έτσι σε πολλά μέρη στον Πόντο είχαν και σχετικές φράσεις που το επεσήμαναν όπως στην Κερασούντα όπου έλεγαν: «Ασον Γιάννεν μερέαν ενεράστα και τον Αϊ-Γιάννεν», δηλαδή από την πλευρά του Γιάννη σιχάθηκα για τον Άη Γιάννη, εκφράζοντας την αναγκαστική βδελυγμία τους για πράγματα που αλλιώς τα επιθυμούσαν κι αλλιώς τους ήρθαν. Στη Χαλδία υπήρχε η παραλλαγή «Ας σον Γιάννεν κι έσ’ τον Αέννεν πα ικράχ εποίκα», ενώ στα Κοτύωρα έλεγαν κάτι παρόμοιο: «Ας σον Γιάννεν κι έσ’ τον Αγιάνεν πα ενερά̤στα» φράση που σημαίνει ότι και η παραπάνω για πρόσωπο δηλαδή που μισείτε εξαιτίας κάποιου άλλου. Στη Σαντά αντί του Αγίου Ιωάννη τοποθετούσαν κατά τον ίδιο τρόπο τον Άγιο Γεώργιο και το όνομα Γιώργος. Άλλες φορές ζητούσαν τη βοήθεια του Αγίου ιδιαιτέρως μάλιστα αν εκεί κοντά στα κτήματά τους υπήρχε Ναός ή Παρεκκλήσι τιμώμενο στο όνομα του Αη-Γιάννη όπως αναφέρεται για την περιοχή Χαλδίας, όπου ο κεχαγιάς του χωριού σφετερίστηκε κάποιο χωράφι στην παράδοση με τίτλο: «Ε Αέννε μ’εσύ πα ατουκά είσαι;» Πράγματι ο κεχαγιάς σφετερίστηκε το μισό χωράφι κοντά στον Αγιάννη ενός φτωχού Τσ̌αραχώρα όταν αυτός έλειπε στη Ρουσία στην ξενιτειά. Όταν λοιπόν κάλεσε όλους τους γείτονες, αζάδες, προεστούς και τον παπά να δείξουν τα σύνορά τους όλοι από φόβο σιώπησαν. Τότε ο αδικημένος χωρικός κοίταξε προς τον Αϊ Γιάννη, γέμισαν τα μάτια του δάκρυα και δείχνοντας την απογοήτευσή του ότι και ο Αγιάννης δεν μιλάει και δεν επεμβαίνει αλλά ανέχεται την αδικία, είπε προς τον Άγιο: «Ε Αέννε μ’, εσύ πα ατουκά είσαι; Αρ’ ας είσαι ατουκά» δηλαδή Αγιάννη μου και εσύ εκεί κοντά είσαι; Αφού όμως δεν κάνεις το θαύμα, σου μείνε εκεί που είσαι.
Πηγή: Έλσα Γαλανίδου Μπαλφούσια – Οι Τέσσερις εποχές και οι μήνες τους στον Πόντο – Αρχείον Πόντου – Παράρτημα 19ο της Επιτροπής Ποντιακών Μελετών
Λεξιλόγιο:
• Σελέμης = αυτός που ζεί σε βάρος των άλλων (παράσιτο)
• Ασ’ σο κατσίν ατ’ ικράχ εφτάγω ή Ας’ σο κατσίν ατ’ ικράχ εποίκα = τον βαρέθηκα, τον σιχάθηκα
• Κεχαγιάς = αξιωματούχος του οθωμανικού κράτους
• Αζάδες = μέλη του τοπικού συμβουλίου με πρόεδρο τον μουχτάρη
• Κάνι(ν) = Το Κάνιν (παλαιότερο όνομα της Χαλδίας – Αργυρούπολης)
Και ολίγα, ελάχιστα και ταπεινά για τον Άγιο Ιωάννη τον Πρόδρομο.
Σύμφωνα με τον Ευαγγελιστή Λουκά, ο Ιωάννης ήταν γιος του Αρχιερέα Ζαχαρία και της Ελισάβετ που ήταν συγγενής της Θεοτόκου. Η Ελισάβετ ήταν στείρα και σε βαθύ γήρας γέννησε θαυματουργικά τον Ιωάννη. Αγάπησε την έρημο του Ιορδάνου, έζησε ασκητικότατα και κήρυττε τη Μετάνοια. Ήλεγχε της αμαρτία και ασωτία του τότε κόσμου. Περί του αγίου Ιωάννου έγραψαν οι προγενέστεροι προφήτες της παλαιάς διαθήκης όπως ο Ησαϊας με το πολύ γνωστό «φωνή βοώντος εν τη ερήμω, ευθύνατε την οδόν Κυρίου». Αξιώθηκε να βαπτίσει τον Κύριο μας Ιησού Χριστό όπου κατά την βάπτιση φανερώθηκε ο ένας και μόνος αληθινός τριαδικός Θεός. Για την αναταραχή που έφερε στο πολιτικό και θρησκευτικό κράτος της εποχής με δόλο αποκεφαλίστηκε από τον Ηρώδη Αντίπα και την Ηρωδιάδα δια της άθλιας εκείνης Σαλώμης. Η μνήμη του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου τιμάται από την εκκλησία μας πολλές φορές το χρόνο (Σύλληψη, εύρεση της Τιμίας Κάρας, Γενέθλιον, Αποτομή της Κεφαλής κ.τ.λ.). Το εξαποστειλάριον στην ακολουθία του όρθρου της συνάξεως του Τιμίου Προδρόμου αναφέρει χαρακτηριστικά:
"Προφήτην σε προέφησε, τῶν Προφητῶν ὑπέρτερον, ἐν γεννητοῖς ὁ Δεσπότης, γυναικῶν μείζονα πάντων· ὃν γὰρ Προφῆται ἅπαντες, καὶ Νόμος προκατήγγειλαν, Χριστὸν σαρκὶ ἑώρακας· ὃν καὶ βαπτίσας ἐδείχθης, σεβασμιώτερος πάντων". Αγιολόγιον Πόντου (Άγιοι και Μάρτυρες στον Πόντο καθώς και λαογραφικά θέματα γύρω απο την Εκκλησία και τους Αγίους)