Μάρτ'ς - Λαογραφικά Μαρτίου - Έλσας Γαλανίδου Μπαλφούσια - Ποντιακή Λαογραφία
Η γνώμη όλων για τον Μάρτιο συμπίπτει με τον ισχυρισμό ότι είναι άστατος, αλλοπρόσαλλος και ασυνεπής, αφού τη μία φέρνει την ευλογία του Θεού και από την άλλη την καταστροφή.
Ο Φίλων Κτενίδης παρατηρεί ότι αν οι 12 μήνες του έτους θεωρηθούν παιδιά μιας οικογένειας, τότε ο Μάρτιος πρέπει να χαρακτηριστεί το τρομερό παιδί, όχι μόνο αυτής της οικογένειας, αλλά και ολόκληρης της γειτονιάς. Στη Σάντα, σύμφωνα με τις πληροφορίες του Σ. Τ. Αθανασιάδη, δεν έπρεπε να αναφέρει κανείς το όνομα του Μάρτη κατά τη διάρκεια του χειμώνα, γιατί το καλοκαίρι θα έβλεπε πολλά φίδια. Στο Βυζάντιο όπως μας παραδίδει ο Φαίδων Κουκουλές την 1η Μαρτίου ψάλλονταν διάφορα τραγούδια και γινόταν μεγάλη τελετή για τον καλό καιρό. Ένα από αυτά τα τραγούδια τονίζει:
«Φύγε, φύγε φεβρουάρις ο Μάρτις σε διώκει
έξω ο Φεβρουάρις έσω ο Μάρτις»
Στον Πόντο την 1η Μαρτίου γινόταν μεγάλη καθαριότητα του σπιτιού. Οι μάνες μάλιστα κινητοποιούσαν και τα παιδιά τους να συμμετέχουν στην καθαριότητα αυτή. Έτσι λοιπόν έβγαιναν έξω στις απλές και χτυπώντας διάφορα σκεύη στο χώμα τραγουδούσαν να φύγουν τα φίδια και όλα τα συρόμενα της γης, ψύλλοι, ποντικοί κά:
«Όξω ψύλλοι ποντικοί, μέσα Μάρτης και χαρά
και καλή νοικοκυρά κι ο Κουτρούλης μάγειρας». Μήνας Μάρτιος - Λαογραφικά Κοτυώρων Πόντου του Άκογλου Ξενοφώντα
Ήταν πολύ φυσικό να προσέχουν οι αγρότες τον πρώτο μήνα της άνοιξης τον Μάρτιο και να κάνουν αυτούς τους εποχικούς καθαρισμούς για να μην υποφέρουν τους άλλους μήνες. Στην Ινέπολη την 1η Μαρτίου οι γυναίκες σηκώνονταν όσο το δυνατόν πιο πρωί, σκούπιζαν το σπίτι και τα σκουπίδια τα έριχναν προς το μέρος του άλλου σπιτιού λέγοντας: «Ο Μάρτης μετά μέν’ κι οι ψύλλοι μετά σέν’». Επίσης, την ίδια μέρα ετοίμαζαν ένα φαγητό από αλεύρι καβουρντισμένο και ζάχαρη ή πετιμέζι που ήταν σαν λαπάς και το λέγανε ο μαρτόλαπος. Ο Αγαθάγγελος Μητροπολίτης Νευροκοπίου μεταξύ των άλλων μας παραδίδει και για την Χόψα̤ ότι απαγορευόταν αυστηρά η είσοδος ξένων στα σπίτια κατά την 1η Σεπτεμβρίου, την 1η Ιανουαρίου αλλά και την 1η Μαρτίου αν πριν δεν περνούσε ο παπάς να τα αγιάσει. Αν παρ’ όλα ταύτα ερχόταν κάποιος στο σπίτι η οικοδέσποινα σημείωνε το όνομα του και παρακολουθούσε την τύχη της οικογένειας στη διάρκεια όλου του χρόνου. Κι αν όλα πήγαιναν καλά το πρόσωπο εκείνο το ξανακαλούσαν τον άλλο χρόνο, την ίδια μέρα και του έστρωναν πλούσιο τραπέζι στο οποίο υποχρεωνόταν να κάτσει και να φάει μαζί τους. Αν όμως οι υποθέσεις της οικογένειας δεν πήγαιναν καλά, είχαν δηλαδή αρρώστιες, θανάτους, ή αποτυχίες στην εργασία τότε το πρόσωπο εκείνο το θεωρούσαν κακορίζικο, το καταριόντουσαν και έπαιρναν όλα τα απαιτούμενα μέτρα να μην ξαναμπεί στο σπίτι την ίδια μέρα, στον επόμενο χρόνο ακόμα και αν ήταν ένας από τους πιο στενούς συγγενείς. Από αυτές τις τρεις ημέρες σχολαστικά τηρούσαν την 1η Σεπτεμβρίου μετά την 1η Μαρτίου και σε τρίτη μοίρα είχαν την 1η Ιανουαρίου. Ο Μάρτης φέρνει και ένα ακόμη μεγάλο κακό. Ο ήλιος του είναι πολύ δυνατός και γι αυτό μαυρίζει το πρόσωπο, δημιουργεί σε αυτό στίγματα και κυρίως έχει βλαπτική επίδραση στα παιδιά. Για αυτό η ποντία μάνα έβαζε στο παιδί της τον Μάρτη, δηλαδή μια κλωστή άσπρη και κόκκινη στριφτή. Αυτό το έθιμο είναι πανελλήνιο και φαίνεται ότι έχει τις ρίζες του στα προελληνικά ίσως χρόνια. Άλλοι πάλι λένε (Φ. Κουκουλές) ότι η λατρευτική αυτή συνήθεια έχει την αρχή της στα Ελευσίνια μυστήρια όπου οι μύστες έδεναν γύρω στο δεξί τους χέρι και πόδι κρόκην, δηλαδή κλωστή. Η συνήθεια αυτή διατηρήθηκε και στο Βυζάντιο. Μάλιστα ο Ιερός Χρυσόστομος προτρέπει τις μητέρες να μη βάζουν στα παιδιά τους Μάρτη και τους τονίζει ότι το πιο καλό φυλαχτό είναι ο τίμιος Σταυρός. Ακόμη τον 15ο αιώνα, ο Ιωσήφ Βρυέννιος κάνει λόγο για τον Μάρτη και αποδίδει τις συμφορές που βρίσκουν το κράτος στο ότι «Μαρτίου περιάμματα φέρομεν». Το 689 μ.Χ. η 6η Οικουμενική Σύνοδος προσπάθησε να καταργήσει τα έθιμα της 1ης Μαρτίου η ποντία μάνα όμως δεν επηρεάστηκε και τα διατήρησε γιατί πίστευε ότι τα έθιμα αυτά τη βοηθούσαν να αντιμετωπίσει τις αρρώστιες που απειλούσαν τα παιδιά της. Μάλιστα ο Χρ. Θ. Οικονομόπουλος παρατηρεί ότι την εποχή εκείνη, κατά τη διάρκεια αυτού του μήνα το ποσοστό θνησιμότητας από μηνιγγίτιδα ήταν 20% και όταν περνούσε άφηνε διανοητικές καθυστερήσεις σε ποσοστό 35-40% για τα παιδιά αυτά που τα λέγανε καψαλάκια. Για αυτό και ο Μάρτης πήρε το όνομα Καψομάρτης και Λολομάρτης, επειδή μετά από διάφορες επιδημίες άφηνε πολλά παιδιά λολά και καψαλάκια ή κάψαλα, απ’ όπου και το επώνυμο Καψαλάκης κι όχι από τον άστατο καιρό. Στην περιοχή Χαλδίας μας παραδίδει ο Γεώργιος Θ. Κανδηλάπτης για να αντιμετωπίσουν τα καύματα του ήλιου του Μαρτίου φορούσαν «Το νήμα του Μαρτίου»:
«Άμον ντο έμπαινεν ο Μάρτ’ς ο μήνας, σο Κάν’ και σην Ίμεραν όλ’ οι γυναίκ’, αγούρ’ και ίλα̤ (προπάντων) τα κορίτσ̌α̤ κι οι νυφάδες έδεναν σο δεξ̌όν το χ̌έρ’ν ατουν έναν ζουλιχτόν (στριμμένο) άσπρον και κόκκινον ράμμαν κι εφύλαττ’ναν ατο ους να έρχουνταν τα χ̌ελιδόνα κι ατότε έλυνα ατο. Με το ράμμαν άλλο ‘κ̌’ εμαύριζεν το πρόσωπον ατουν ασ’ ση Μαρτί’ τον ήλεν, ‘κ̌’ εφέρναν (δεν έβγαζαν) μιμίδα̤ (σπιθουράκια) και μεδέντα̤ (σπυριά) και ‘κ̌’ εχπαράουσαν (δεν τρόμαζαν) τη νύχταν» Μάρτ'ς - Λαογραφικά Μαρτίου - Έλσας Γαλανίδου Μπαλφούσια - Λαογραφία Πόντου
Άξιο προσοχής είναι ότι την κλωστή αυτή την έβγαζαν όταν ερχόταν τα χελιδόνια. Ο λαός μας προσέχοντας αυτές τις ιδιότητες του ήλιου κατά τον Μάρτη, έλεγε μεταφορικά:
«Του Μαρτί’ ο ήλον ας καίει τη νύφε μ’, και τ’ Απριλί τη θαγατέρα μ’»
Και το λέγανε για αυτόν που αδιαφορούσε για το κακό του ξένου και ενδιαφερόταν μόνο μην πάθει κάτι κανείς από τους δικούς του για αυτό σχετικά με την τιμή και όχι για την καλαισθησία. Σε παραλλαγή πάλι λέγανε «Το Μάρτη ο ήλιος να κάψει τη νύφη, τον Απρίλη την κόρη και τον Μάη τις χήρες», υπονοώντας δηλαδή ότι ο χειρότερος από όλους για το δέρμα ήταν ο ήλιος του Μάρτη, γι’ αυτό και ζητούσαν να κάψει τη νύφη την ξένη:
«Τη Μάρτ’ ο ήλεν τη νύφε μ’
τ’ Απρίλ’ την θυγατέρα μ’
κι ο ήλεν τη Καλομηνά να καίει τοι χ̌οράδες». Ο μήνας Μάρτιος κατά τον Μέγα Συναξαριστή του Αγίου Νικοδήμου του Αγιορείτη
Και οι ξεριζωμένοι πρόσφυγες κατά τους πρώτους χρόνους μετά την ανταλλαγή, διατηρούσαν αυτό το έθιμο. Η κα Έλσα Γαλανίδου θυμάται ότι και η δική της μητέρα έβαζε «Μάρτη» και στην ίδια αλλά και στα αδέρφια της, τον οποίο και έβγαζαν στο τέλος του μήνα. Κατά πληροφορίες του Φαίδωνα Κουκουλέ ορισμένες ημέρες του έτους λόγω της ιδιαίτερης ατμοσφαιρικής καταστάσεως που επικρατούσε τότε, τις ονόμαζαν Δρίμες ή Ημερομήνια. Στον Πόντο θεωρούσαν Δρίμες τις 9 μέρες πριν και μετά από την 1η Μαρτίου. Αυτές οι Δρίμες μας πληροφορεί ο Δ. Σ. Λουκάτος είναι κάποιες θηλυκές φθοροποιές υπάρξεις που σαν τα δαιμόνια του δωδεκαημέρου ενοχλούν τα ανθρώπινα αγαθά, ιδιαίτερα τα ξύλα και τα ρούχα τους. Ο Κ. Αλεξιάδης κάνει λόγο για τις Μερομηνίες στην Ινέπολη. Εκεί παρατηρούσαν τις 12 πρώτες μέρες του Μάρτη και από την κλιματολογική κατάσταση καθεμίας από τις ημέρες αυτές έκαναν την πρόγνωση του καιρού για κάθε μήνα του επόμενου χρόνου και αντιστοιχούσε η πρώτη μέρα του Μάρτη προς τον Μάρτη, η δεύτερη μέρα του τον Απρίλη και ούτω καθεξής. Έτσι, παραδείγματος χάρη, αν η 3η Μαρτίου ήταν υγρή, αυτό ήταν σημείο ότι ο Μάης θα ήταν βροχερός. Μερομήνια λέγονται οι παρατηρήσεις για τον καιρό. Οι πρόγονοί μας είχαν κάνει και άλλες μετεωρολογικές παρατηρήσεις για τον Μάρτιο, έτσι είχαν φανταστεί τον Μάρτιο να λέει:
«Τα δύο μ’ αν είν’ καλά, όλια̤ τ’ άλλα μ’ είν’ κακά.
Κι αν τα δύο μ’ είν’ κακά, όλια̤ τ’ άλλα μ’ είν’ καλά»
δηλαδή, αν τις δυο πρώτες μέρες είναι καλός ο καιρός, όλες οι άλλες θα είναι άσχημες, θα έχει κακοκαιρία και το αντίθετο. Τον Μάρτιο γενικά τον χαρακτηρίζει η αστάθεια του καιρού, οι απότομες διακυμάνσεις μεταξύ κρύου και ζέστης. Οι πρόγονοί μας το πρόσεξαν αυτό και σε όλες σχεδόν τις περιοχές του Πόντου διατύπωσαν έμμετρα τις παρατηρήσεις τους ή και μεταφορικά. Στη Χαλδία, λέγανε:
«Ο Μάρτ’ς είπεν, για σην έμπαν μ’. για σην έβγα μ’
τα σ̌κυλία θα βάλλω σην εβόραν»
δηλαδή: Ο Μάρτιος είπε ή στο εμπα μου ή στο έβγα μου θα βάλω τους σκύλους στον ίσκιο. Είναι αντίστοιχο προς αυτό που λέγεται στην μητροπολιτική Ελλάδα: «Ο Μάρτης το πρωί το ψόφησε (εννοεί από το κρύο), και το βράδυ το βρόμισε (εννοώντας από τη ζέστη). Και στην Ινέπολη για την αστάθεια του καιρού λέγανε: «Ο Μάρτης ο Πεντάγνωμος», ενώ στα Σούρμενα συμβούλευαν: «Μη κουρφίζετε το Μάρτ’ ατός έχ̌’ πολλά εννιάτ» δηλαδή μην επαινείτε τον Μάρτιο αυτός έχει πολύ πείσμα, διότι μπορούσε να έρθει κατάβρεχτος με κακοκαιρία και να φέρει κοσμοχαλασιά. Στο Σταυρίν λέγανε: «Έρθεν ο Μάρτ’ς αγέλαστον και ο θεοχάλαστον» γι’ αυτό και για τους αρρώστους που υπέφεραν πολύ όλο το χειμώνα, δεν κάνανε καμία πρόβλεψη σχετικά με την κατάσταση της υγείας τους κατά τον Μάρτιο, αλλά λέγανε: «Ας δα̤βαίν’ απάν’ ατ’ ο Μάρτ’ς κι ελέπομεν». Και στο Σταυρίν σε παραλλαγή: «Ας δα̤βαίν αποπάν’ ατ’ ο Μάρτ’ς κ’ επεκεί τερούμ’ ατον» δηλαδή ας περάσει από πάνω του o Μάρτιος και έπειτα τον βλέπουμε. Κι όταν ο άρρωστος ήταν ετοιμοθάνατος, τότε λέγανε: «Το Μάρτ’ πετσίν χρωστεί» δηλαδή του Μάρτη του οφείλει δέρμα. Στα Κοτύωρα (Ordu), στη Σαντά και στη Χαλδία λέγανε: Τον Μάρτι, δεν τον κοιτάζουν όταν μπει, όταν βγει τον κοιτάζουν: «Τον Μάρτ’ σην έμπαν ατ’ ‘κ̌ι τερούν ατον, σήν έβγαν ατ’ τερούν ατον». Και το λέγανε και μεταφορικά, ότι δηλαδή για την ικανότητα κάποιου που επιχειρεί κάτι, αυτή κρίνεται στο τέλος και όχι στην αρχή της επιχειρήσεως του. Αλλά πάντοτε ο Μάρτιος θα έκανε τις τρέλες του: «Ο Μάρτ’ς τα παλαλά τ’ θα εφτάει». Θεωρώντας μάλιστα απίθανο ότι θα τις άφηνε, τόνιζαν ότι τότε και οι γριές, (δηλαδή οι πιο απίθανοι) ακόμη, θα μπορούσαν να αποκτήσουν μοσχάρια: «Ο Μάρτ’ς εφέκεν τα παλαλά τ’ κι οι γραιάδες πα εχτέθαν μουσκάρα̤». Στην Ίμερα το λέγανε με την εξής παραλλαγή: «Ο Μάρτ’ς εφέκεν τα παλαλά τ’ (τις τρέλες του) κι Απρίλτς εχτέθεν κορίτα̤ (απόχτησε κατσικάκια). Γενικά όμως στα ορεινά μέρη του Πόντου ο Μάρτιος τις πιο πολλές φορές ήταν πολύ ψυχρός και ο καιρός συνοφρυωμένος και γι αυτό τον χαρακτήριζαν ως εξής: «Μάρτι, Μούρτ’ αγέλαστε! κι αξερογαλγάνιστε» δηλαδή Μάρτη - Μούρτη που δεν γελάς και δεν μας ζεσταίνεις. Και τον άνθρωπο που διαρκώς παραπονιότανε για ανέχεια, τον παρομοίαζαν με τον κλαψιάρη Μάρτη: «Εθα̤είς ο κλαιμένον ο Μάρτ’ς» ενώ για κάποιον πάλι που προσποιόταν τον καλοσυνάτο λέγανε: «Άμο τη Μαρτί’ την καλοσύνι͜αν». Στον Πόντο δεινοπαθούσαν οι πατέρες μας ιδίως στα ορεινά μέρη όπου με μύριες δυσκολίες έβγαζαν τα προς το ζην, γι αυτό και αναγκάζονταν οι άντρες να φύγουν στην ξενιτιά κατά τον Μάρτιο. Κυρίως πήγαιναν προς τον Καύκασο όπου άνοιγαν οι δουλειές στο ύπαιθρο, στους δρόμους, στις οικοδομές, γι αυτό και οι γυναίκες λέγανε παραπονεμένα: «Μάρτη μ’ αγέλαστε ξεροχαλχανισμένε (άχαρε) σην ξενιτείαν στείλτς αγούρτς (άντρες), μαυροταμουασμένε (μαυροστιγματισμένε)». Ο Χρυσόστομος Μυρίδης από την Λιβερά της Ματσούκας μας διέσωσε ένα ωραίο ποίημα καθ’ υπαγόρευση της Συμέλας Χρυσ. Δημητριάδου που κρύβει μέσα του τον πόνο των γυναικών για την ξενιτιά και τους αγαπημένους τους με τίτλο “Το ξεκίνημα των καραβιών”:
«Ο Μάρτης φέρ’ την άνοιξην κι Απρίλ’ς την πρασινάδαν,
κι έμορφον ο Καλομηνάς άθια (άνθη) και μανουσ̌άκια.
Τον Μάρτην μήναν ‘κ̌ι αγαπώ, τ’ Απρίλ’ την εβδομάδαν
κινά τση μάνα μ’ ο γαμπρόν, τση πεθερά μ’ ο γιόκας.
Μαρτί κινούν τα κάτεργα, κι Απρίλη τα καράβια,
κινά και τ’ εμόν ο καλόν να πά͜ει στα ξένα μέρη» Μάρτ'ς - Ο μήνας Μάρτιος - ΉΘη και έθιμα των Ελλήνων στον Πόντο
Το μήνα αυτό άρχισαν και οι γεωργικές εργασίες κυρίως στα χαμηλότερα μέρη τα χαμηλασέας - τα ποταμέας. Ετοιμάζανε το φυτωνάρ’ δηλαδή το φυτώριο, το χωρισμένο μέρος στο λαχανόκηπο όπου σπέρνανε τα λαχανικά και μετά τα μεταφυτεύανε. Επειδή όμως πολλές φορές έκανε απότομα κρύο και προκαλούσε ζημιές τον λέγανε και πασσαλοκάφτεν. Ο Μάρτης όμως δε λείπει και από τη Σαρακοστή. Στην Ινέπολη λέγανε μεταφορικά «Ο Μάρτης αφ’ ση Σαρακοστή ‘κε λείπει» για άνθρωπο που ήταν πανταχού παρών. Αλλά αυτό συμβαίνει και στην κυριολεξία, γιατί η νηστεία της Σαρακοστής κρατάει τόσες μέρες που είναι αρκετές για να τον περιλάβουν. Επίσης περιλαμβάνει την Απόκρια και τα Ψυχοσάββατα, για τα οποία θα γίνει λόγος αλλού. Ο μήνας Μάρτιος ο Ελαφηβολιών των αρχαίων ο Μάρτ'ς των Ποντίων στη λαογραφική παράδοση -
Μάρτ'ς - Λαογραφικά Μαρτίου - Πηγή: Έλσα Γαλανίδου Μπαλφούσια - Οι εποχές και οι μήνες τους - Ποντιακή Λαογραφία - Αρχείον Πόντου - Επιτροπή Ποντιακών Μελετών
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία - Βασίλειος Β. Πολατίδης - www.kotsari.com
