Ο γάμος στην περιφέρεια Τορούλ του Πόντου του Ανανία Νικολαϊδη (Γ΄Μέρος)

Written by Πολατίδης Βασίλειος. Posted in Λαογραφία

Παράλληλα με το λουτρό της νύφης και ο γαμπρός την ίδια βραδιά του Σαββάτου, συνοδευόμενος από παρέα της εκλογής του και με τον παράνυφο πήγαιναν με όργανα σε λουτρώνα (λουτρό – χαμάμ) όταν ο γάμος γινόταν στις πόλεις για το νεγαμόλουτρο.

Στα χωριά που δεν υπήρχε λουτρώνας, την Κυριακή το πρωί, ημέρα του στεφανώματος γινόταν το λούσιμο του γαμπρού στο σπίτι του μέσα σε σκάφη. Λάμβαναν μέρος ανύπαντρα παλικάρια με συνοδεία τραγουδιών και λύρας, αφού προηγουμένως ένας νέος έφερνε επί τούτου νερό από την βρύση για το μπάνιο του μελλόνυμφου και το ζέσταινε ο ίδιος. Σε παλιότερη εποχή στην περίπτωση αυτή ο κομιστής του νερού έπρεπε να προσέξει να μην ακουμπήσει στη γη η στάμνα του νερού από την ώρα που τη γέμιζε μέχρις ότου την άδειαζε στο καζάνι που θα ζεσταινόταν το νερό, για να μην στοιχειωθεί το νερό. Το λουτρό του γαμπρού ακολουθούσαν τα δώρα από τα συγγενολόγια του κοριτσιού που του εύχονταν το «Καλορίζικα». Ο γάμος στην περιφέρεια Τορούλ του Πόντου Γ΄ μέρος
Ένατον «Το ξύρισμα». Αν επέτρεπε ο καιρός γινόταν έξω στην αυλή, αν όχι μέσα στο σπίτι. Έβαζαν το γαμπρό να κάθεται στο νεγαμοσκάμν’ (κάθισμα του μελλόνυμφου) ενώ ήταν περιστοιχισμένος από δυο παρέες τραγουδιστών, τη μία δεξιά και την άλλη στ’ αριστερά του που τραγουδούσαν με τη συνοδεία της λύρας σε ιδιαίτερο σκοπό τα παρακάτω τραγούδια. Οι δεξιοί τραγουδούσαν το εξής:
«Έναν πιρνίν πιρνίτσικον και Κερεκήν ημέραν,
εβγαίν’ η κόρ’ ασό λουτρόν κι ο γυιό μ’ ασόν περπέρην.
Πάγει νά περπερίγεται να φαίνεται ντιλπέρης
Κινάτε δούλοι στρώστε τον, ένα χρυσόν κρεβάτι
Να πέφτ’ ο γυιό μ’ να κοιμηθεί τρία νύχτας κ’ ημέρας
Ύπνον γλυκύν και νόστιμον απέσ’ σα μανουσάκια
Κι όταν ξυπνά θα εντραπεί η σερμιέ τ’ επήγεν.
Δώσε με κόρη τ’ άσπρα σου, δώσε τον σερμιέ μου.
Αλλά ούτε τ’ άσπρα ‘δέκε με ούτε τον σερμιέ μου!»
Και ακολουθούσαν οι τραγουδιστές απ’ τ’ αριστερά:
«Σερμιέ σ’ έν’ η νιόνυφος ολόχρυσο καμάρι
Σερμιέ σ’ έν’ νιόνυφος μόσχο και μυρωδία.
Να ζουν και να χ̌αίρουνταν και να πολυεκνούνε
Αμπέλια με τα κλήματα, σαν θάλασσα με κύματα
Στον ουρανό θα ανεβώ στα σύννεφα να κάτσω
Να πάρω πέναν και χαρτίν τα κάλλη της να γράψω.
Να ψάλλω γαμπρέ τ’ όνομά σ’, νύφε την ομορφιά σου».
Την ώρα που γινόταν το ξύρισμα του μελλόνυμφου, πολύς κόσμος άφηνε τους χορούς και μαζευότανε σε κύκλο ολόγυρα στον γαμπρό και τους τραγουδιστές. Συγγενείς κρατούσαν απλωμένο σεντόνι μπροστά του, ενώ ο κουρέας με το ξυράφι και το ψαλίδι χασομερούσε σκόπιμα και δεν άρχιζε το ξύρισμα. Άλλοτε γύριζε ανάποδα το ξυράφι και έλεγε παραπονιάρικα πως δεν κόβει και δεν ξέρει το γιατί. Τέλος προσερχόταν ο κουμπάρος σταύρωνε στο κεφάλι του γαμπρού ένα άσπρο μαντήλι, έδινε ένα καλό φιλοδώρημα στον κουρέα και έτσι άρχισε το πραγματικό ξύρισμα. Στην περιφέρεια της Αργυρούπολης (Γκιουμισχανέ) και ιδιαίτερα στο χωριό Άδυσσα το τραγούδι που ψάλανε κατά το ξύρισμα του γαμπρού ήταν το ακόλουθο:
«Το κυπαρίσσι μ’ το λεγνόν το στέκει ‘ς άεν Όρος
ελέγνυνεν, εμάκρυνεν, σα επουράνι͜α εξέβεν.
Μουδέ πουλίν εβγαίν’ α̤τό μουδέ και χελιδόνι.
Εβγαίν’ α̤τό ένας αετός κι αρ έχτισεν φωλεάν.
Εφώλεψεν επούλεψεν, τρία πουλία εποίκεν.
Τ’ έναν φωτίζει ο Χριστόν, τ’ άλλο η Παναγία
κι ας σ’ ούλων το μικρότερον φωτίζ’ τον κόσμον ούλον
Τ’ έναν κρατεί-ιν το ψαλτήρ’ τ’ άλλο το Κυριακάδιν
κι ας σ’ ούλων το μικρότερον κρατεί το θυμιαντόν-ιν
Τ’ έναν θυμιάζει τον Χριστόν, τ’ άλλο την Παναγίαν
Κι ασ’ ούλων το μικρότερον θυμιάζ’ τον Κόσμον όλον.
Σημείωση του συγγραφέα, το τραγούδι αυτό θεωρείται αρχαιότερο του προηγούμενου. Ύστερα από το ξύρισμα ακολουθούσε η «Χάρ’» (το χάρισμα των δώρων).
Δέκατον. Η χάρ΄. Λάμβανε χώρα στον τόπο του ξυρίσματος ή σε άλλο χώρο όπου οδηγούσε την παρέα ο κουμπάρος. Σε όλο το διάστημα που διαρκούσε η χάρ’ γαμπρός και κουμπάρος στεκόντουσαν όρθιοι μπροστά σε απλωμένο σεντόνι όπου απέθεταν τα δώρα χωριστά του μελλόνυμφου και χωριστά του κουμπάρου. Πρώτοι προσέρχονταν οι γονείς, φιλούσαν τον γιο τους, εύχονταν το «καλορίζικος» και πρόσφεραν τα δώρα τους. Στη συνέχεια τα αδέλφια και οι συγγενείς. Ακολουθούσε παρέλαση όλων όσοι πήραν πρόσκληση και ήρθαν στο γάμο και χάριζαν: μαντήλια μεταξωτά, πετσέτες, κάλτσες, κέρματα και άλλα είδη. Με τα δώρα σταύρωναν πρώτα τους ώμους του γαμπρού και έπειτα τα άφηναν πάνω στο σεντόνι. Παράλληλα χάριζαν και στον κουμπάρο κατά προτίμηση αργυρά νομίσματα. Ο Κουμπάρος, απαντώντας στις ευχές των δωρητών αντεχόταν με το: «Και ‘ς σοι παιδί εσουν την χαράν» (και στους γάμους του παιδιού σου). Στον Καύκασο υπήρχε η συνήθεια να διαλαλείτε το χάρισμα εκάστου για να κεντρίσουν το φιλότιμο των παρευρισκομένων και για να προκαλέσουν μεταξύ τους άμιλλα. Όσα κέρματα συγκέντρωνε ο κουμπάρος τα έδενε μέσα σε ένα μαντήλι και με αυτά φιλοδωρούσε τους οργανοπαίκτες για τα καρσ̌ιλαέματα αλλά και εκείνους που έθεταν εμπόδια στον κουμπάρο κατά τη διαδρομή της πομπής, όπως κοντάρια, κορμούς δέντρων, σχοινιά κτλ τα οποία ονομάζονταν «Σουροχλαέματα». Την τελετή του Χαρίσματος την ακολουθούσε παράθεση πλούσιου γεύματος.
Ενδέκατο. Γαμπροστόλισμα (Στόλισμα και ντύσιμο του γαμπρού). Κατά την ώρα που θα ντυνόταν ο γαμπρός τα νεγαμικά του, του συμπαραστεκόταν ο κουμπάρος με τους οργανοπαίκτες και τους τραγουδιστές. Τα παλιότερα χρόνια ο γαμπρός φορούσε και σπαθί που τελευταία το φορούσε ο διαταγωγός ή Χουτζή-μπασης (τελετάρχης). Αφού ντυνόταν ο γαμπρός με τα νεγαμικά του που τα ευλογούσε προηγουμένως ο ιερέας, ο πατέρας του τον έζωνε με το τραπολόζ, το μεταξωτό ζωνάρι, αφού το σταύρωνε τρεις φορές στη μέση του, συμβολική ευχή για ευγονία - καλοτεκνία. Μετά οδηγούσαν τον γαμπρό στολισμένο στην αίθουσα των Ουσλούδων (των συνετών) που σε όλες τις τελετές στον Πόντο έπρεπε να ήταν χωριστή και αφού χαιρετούσε με χειραψία και υπόκλιση τους πρεσβύτερους, παρακαθόταν σε μια άκρη να περιμένει το νυφέπαρμαν.
Δωδέκατο. Νυφέπαρμαν. Την πιο επιβλητική τελετή του γάμου παρουσίαζε το νυφέπαρμαν που γινόταν την Κυριακή, συνήθως μετά από το μεσημεριανό γεύμα που παρέθεταν στους καλεσμένους του γαμπρού. Από νωρίς καθοριζόταν η ώρα της τελετής και ειδοποιείτο ο παπάς για να περιμένει στην εκκλησία ή ερχόμενος στου γαμπρού να συνοδεύσει την πομπή. Ξυρισμένος, ντυμένος, λουσαρισμένος, στολισμένος και περιστοιχισμένος από τον παράνυφο με την παρέα του πρόβαλε μπροστά στο σπίτι του ο μελλόνυμφος, ενώ παλληκάρια στολισμένα με ωρολόγια και φυλαχτά με τις μακριές ασημένιες αλυσίδες και πάνω από αυτά τον «Απά» (κοντό χρυσοκέντητο σακάκι που στις τσέπες έφερνε χωρίσματα για φυσίγγια και στα εξωτερικά της τσέπης χρυσοϋφαντο δικέφαλο αετό) και με σελάχι πάνω στη ζίπκα (Λάζικο παντελόνι με σκέλη πολύ στενά και πλισέ σουρωτό στα πισινά) κρατούσαν σελωμένα έτοιμα τα άλογα για καβάλα και περίμεναν το πρόσταγμα του διαταγωγού. Αλάργα, δεξιά και ύστερα οι τονανματζήδες (πυροβολητές) καθόλα έτοιμοι, ανέμεναν τη διαταγή για τους πυροβολισμούς που ήταν στην περίπτωση αυτή το σύνθημα για το ξεκίνημα του γαμοστόλου, δηλαδή της πομπής του γάμου. Η γαμήλια πομπή γαμοστόλος στην Μάτσκα, (τη Ματσούκα) λεγόταν Οψίκ, (απομίμηση της Λεγεώνας του θέματος Οψίκιον από το οψικεύω που σημαίνει συνοδεύω) που συνόδευε κατά τις τελετές τους βυζαντινούς αυτοκράτορες. Πληροφορία του Αρχιμανδρίτου Πανάρετου Τοπαλίδη. Οι οργανοπαίκτες επίσης χωρίζονταν σε δυο τμήματα, το ένα για τους χορούς του πλήθους που έμενε σπίτι και το άλλο για τη γαμήλια πομπή του γαμόστολου. Παρανύφ’σες με μαντήλια στα χέρια περίμεναν το ξεκίνημα για να αρχίσουν ανάλαφρες κατάλληλους χώρους μπροστά στον νέγαμο αλλά και μαχαιροπαίκτες ανέμεναν το σύνθημα για να σύρουν τα καρακουλάκια τους, τα γαϊτανάκια με μαύρη διχαλωτή κοκάλινη λαβή και να ανοίγουν το δρόμο στην πομπή χορεύοντας. Μόλις συμπληρώνονταν η παράταξη όλων φώναζε ο διαταγωγός «τα άλογα» και αμέσως παλικάρια τραβούσαν τα άλογα μπροστά και βοηθούσαν τον νέγαμον και τον κουμπάρο να καβαλήσουν. Εθιμοτυπία του γάμου στον Πόντο
Συνέχεια στο επόμενο.