Για την επιβίωση των παραδόσεων μας του Ξένου Ξενίτα (Άκογλου Ξενοφώντα)
Τα αντικείμενα που μας απασχόλησαν στο άρθρο το δημοσιευμένο στο προηγούμενο μας τεύχος στην ίδια θέση και με την ίδια επικεφαλίδα ζητούν την αναλυτικότερη τους επισκόπηση. Το αίτημα αυτό ανακινημένο από μερικούς «είδότας», αποτελεί κοινή υποσυνείδητη απαντοχή και όλων των αναγνωστών μας.
Αρχίζουμε από τα τραγούδια μας
Γίνεται άραγε καμία εργασία για την συστηματική τους διδασκαλία; Απολύτως καμία! και υπάρχει ο κίνδυνος όχι μόνο να καταντήσουν καντάδες καθώς άρχισε κιόλας να γίνεται αυτό -ως ένα περιορισμένο σημείο-, παρά να ξεχαστούν και πολλά. Και το κυριότερο με την παράλειψη αυτή να αγνοούνται όπως και οι χοροί μας από πολλούς συμπατριώτες μας που είναι σκορπιοί στις μεγαλουπόλεις αλλά και να περιφρονούνται ακόμα. Δεν λέμε και προπαντός, δεν γράφουμε υπερβολές! Έχουμε δυστυχώς άμεση αντίληψη παρόμοιων κρουσμάτων αρχοντοχωριατισμού. Ο σκοπός μας δεν είναι να θίξουμε ή να κακίσουμε κανέναν. Η ευθύνη για την κατάσταση αυτή βαρύνει όλους (και εμάς). Γι’ αυτό και λέμε να κινηθούμε. Γιατί; Για να την ελαττώσουμε όσο μπορούμε. Έχουμε τραγούδια, έχουμε πολλά τραγούδια με ξεχωριστές το καθένα μελωδίες σε ποικιλίες ρυθμών και χρωματισμών. Σε παραπάνω από 300 τα υπολογίζω. Χώρια οι τοπικές παραλλαγές τους. Κι όμως, στα συνηθισμένα ξεφαντώματα των συμπατριωτών μας και στις ραδιοφωνικές εκπομπές δεν ακούγονται περισσότερο από 15-20 τραγούδια. Ο Σύλλογος Δημοτικών Τραγουδιών που συστήθηκε στα 1930 με πρωτοβουλία του Ελληνιστή Hubert Pernot καθηγητή τότε της φωνητικής στηn Σορβόνη και Διευθυντή του Μουσείου του Λόγου στο Παρίσι, φωνογράφησε 104 Ποντιακά Τραγούδια. Δυστυχώς πολύ λίγοι δίσκοι έχουν δοθεί στην κυκλοφορία και αυτοί ακόμα είναι δυσεύρετοι. Με την ποντιακή μουσική έχουν ασχοληθεί ως τώρα απ’ όσο ξέρουμε οι Μπαχτίκος, Ψάχος, Τριαντάφυλλος Γεωργιάδης, Στ. Κουτσογιαννόπουλος, Μέλπω Μερλιέ, Γ. Κουρέας, Σίμων Καράς, Δημήτριος Κουτσο γιαννόπουλος, Ξενοφών Άκογλους και έχουν συντάξει και καταγράψει σε βυζαντινή ή ευρωπαϊκή παρασημαντική πολλά τραγούδια που τα έχουν άλλα δημοσιευμένα και άλλα αδημοσίευτα. Διαπιστώνεται από όλα αυτά τα παραπάνω πως έχουμε αξιόλογο πλούτο από λαϊκά - δημοτικά τραγούδια που τα αγνοούμε και στερούμαστε την αισθητική συγκίνηση που θα μπορούσαν να μας χαρίσουν. Και έπειτα από αυτά και από τα άλλα δημοτικά τραγούδια «πάσης ελληνικής γης» θα αρυστεί στοιχεία που θα τα χρησιμοποιήσει για υπόβαθρο ο φωτισμένος μελλοντικός Έλληνας μουσουργός που θα φιλοδοξήσει να πραγματοποιήσει δημιουργίες πράγματι εθνικές, απαλλαγμένες από κάθε «οθνεία» και παρείσακτα κατασκευάσματα.
Οι χοροί μας
Τι εργασία γίνεται για την επισήμανση, το ξεχώρισμα με τις ονομασίες και τις παραλλαγές τους, την μεθοδική αναλυτική με τα βήματα και τις διάφορες φιγούρες, διδασκαλία όλων των ποντιακών χορών μας; Απολύτως καμία. Οι ωραίοι ελληνοπρεπείς γραφικότατοι χοροί μας διατηρούνται ακόμα ευτυχώς ανάμεσα στον λαόν μας. Προπαντός εκεί όπου παραμένουν συμπαγείς οι πληθυσμοί μας στα χωριά και στους συνοικισμούς των πόλεων. Όμως άρχισε κιόλας να σημειώνεται το φαινόμενο να χορεύονται κυρίως και συχνότερα οι πιο συνηθισμένοι χοροί μας, το Τίκ και το Ομάλ’, ενώ οι άλλοι, οι πιο ζωηροί, οι πιο θεαματικοί και λεβέντικοι όπως η Σέρρα, η Πιπιλομάταινα, η Κότσ̌αρη και τα λοιπά με τις διάφορες παραλλαγές τους σπάνια χορεύονται και όσο περνάει ο καιρός παίρνει μαζί του στον καιάδα της λήθης και κάτι από τη σφραγίδα που εγγυάται την ακεραιότητα και τη γνησιότητά τους. Χωρίς καμία οργανωμένη φροντίδα είναι φυσικό με τον καιρό να παραμεληθούν και σιγά σιγά οι ντόπιοι και προπαντός οι ευρωπαϊκοί χοροί με τον αθεράπευτο ακόμα πιθηκισμό μας να τους επισκιάσουν και να τους καταδικάσουν σε τέλεια αχρηστία. Είτε το θέλουμε είτε όχι, αυτό γίνεται και θα γίνεται ενόσω δεν λαμβάνονται περισταλτικά μέτρα του κακού που αγγίζει τα όρια σοβαρής εθνικής ζημίας.
Οι τοπικές μας ενδυμασίες
Είναι γνωστές οι συνθήκες κάτω από τις οποίες έχουν εκπατριστεί οι πληθυσμοί μας από τον Πόντο. Έφευγαν μόνο με τα απολύτως απαραίτητα τους και με την ζωή τους. Ελάχιστες (σχετικά με τον πληθυσμό) ανδρικές και γυναικείες τοπικές φορεσιές έχουν περισωθεί ως τις νέες εδώ εστίες τους και από αυτές αρκετές έχουν πουληθεί για να σωθούν οι ψυχές στο διάστημα της κατοχής και ιδίως κατά τον μαύρο χειμώνα του 1941-1942. Υπάρχουν εδώ ράφτες «τερζήδες» που μπορούν να ράψουν ανδρικές φορεσιές όπου δεν θα έχουν ωστόσο όλη την γνησιότητα της ποντιακής τους προέλευσης. Όμως οι γυναικείες φορεσιές σαν δύσκολο φαίνεται να μπορέσουν να ραφτούν εδώ καθώς είναι πολυέξοδες και οι δυο.
Τα μουσικά μας όργανα
Ποντιακές λύρες «κ̌εμεντζ̌έδες» και λυράρηδες υπάρχουν παντού όπου υπάρχουν ποντιακοί πληθυσμοί και εύκολα φτιάχνουν οι ειδικοί και άλλες λύρες και όλο και παρουσιάζονται αυτοδίδακτοι λυράρηδες κυρίως σε χωριά με ατόφιο ποντιακό πληθυσμό. Σπανίζουν όμως το γαβάλ’ και το χ̌ειλά̤βρ (είδος φλογέρας) και το τουλούμ’ (ασκός) και ο ζουρνάς και μαζί με τα όργανα αυτά σπανίζουν και οι αντίστοιχοι οργανοπαίκτες. Υπάρχει κίνδυνος καθώς τα έχουμε αφήσει όλα στην τύχη τους να μη μας μείνει με τον καιρό, ούτε και η λύρα, ούτε και ένας λυράρης.
Τι πρέπει να γίνει;
Δυστυχώς, η κρατική φροντίδα για τα κατ’ εξοχήν εθνικά αυτά ενδιαφέροντα απουσιάζει και θα εξακολουθεί ακόμα με τη γνωστή νοοτροπία και τα χρεοκοπημένα αρτηριοσκληρωτικά συστήματα να απουσιάζει. Αναλογεί λοιπόν στην ιδιωτική πρωτοβουλία να κινηθεί. Μπροστά στα κατά τόπους σωματεία μας παρουσιάζονται στην πρώτη γραμμή σοβαρά καθήκοντα που μπορούν να συνοψιστούν στα ακόλουθα. α) Να ληφθεί μέριμνα ώστε
1. Να οργανωθεί η διδασκαλία των ποντιακών δημοτικών τραγουδιών. Ορισμένα από αυτά να επιδιωχθεί να διδαχθούν και στα σχολεία, όπως και τα τοπικά τραγούδια άλλων μερών, δεν υστερούν σε τίποτα τα δικά μας. Δεν το λέμε εμείς πως είναι ανώτερα, ο Σύλλογος προς Διάδοσιν της Εθνικής Μουσικής έχει διδάξει και παρουσιάζει στις κάθε τόσο τελετές του με τη χορωδία του κάμποσα από αυτά που πάντα κάνουν αίσθηση και ενθουσιάζουν και αλλομερίτες ακροατές.
2. Να συνεχιστεί η συλλογή των τραγουδιών μας από ειδικούς. Να επιζητηθεί να φωτογραφηθούν όλα τα τραγούδια μας, όσα θα μπορέσουν να συναχθούν.
3. Να οργανωθεί μουσικό αρχείο όπου να αποδελτιώσει και να τακτοποιήσει όλα τα τραγούδια μας που βρίσκονται είτε τυπωμένα είτε σε δίσκους γραμμοφώνων είτε σε χειρόγραφα.
4. Να οργανωθεί διδασκαλία των ποντιακών χορών σε συνδυασμό με τα τραγούδια και με τη συνοδεία των μουσικών μας οργάνων.
5. Μια επιδιωχθεί ορισμένοι χοροί μας να διδάσκονται και στα σχολεία, όπως γίνεται και με τους άλλους χορούς των άλλων μερών της Ελλάδας. Ο εγκαινιασμός των παραπάνω δυο σχολών ας πούμε να συνοδευτεί με την οργάνωση των τοπικών καλλιτεχνικών ομάδων από νέους και νέες.
6. Οι ομάδες αυτές θα κάνουν τις ραδιοφωνικές εκπομπές του ποντιακού δημοτικού τραγουδιού με πρόγραμμα φροντισμένο κάθε φορά από τον ειδικό καθηγητή που θα είναι ο υπεύθυνος και για τη διδασκαλία. Προς τούτο θα επιδιωχθεί είναι εγκρίθηκε η συχνότερη εκπομπή τραγουδιών μας από τον ραδιοφωνικό σταθμό. Θα παίρνουν μέρος στις εκάστοτε ποντιακές γιορτές, συγκεντρώσεις, ετήσιους χορούς κ.τ.λ, καθώς και στις δημόσιες εθνικές και λοιπές τελετές για εκπροσώπηση των Ποντίων.
7. Θα διδαχτούν και θα ερμηνεύσουν θεατρικά έργα γραμμένα στην ποντιακή γλώσσα.
8. Όλα αυτά, χοροί και παραστάσεις, ιδίως ηθογραφικές, θα πρέπει να κινηματογραφηθούν με σύγχρονο φωνοληπτικό μηχάνημα που να παίρνει και τα τραγούδια μας στην προφορά και λοιπά στοιχεία χρήσιμα στην επιστήμη.
9. Απαραίτητη προϋπόθεση για την όσο γίνεται επιτυχία των παραπάνω σκοπών είναι να φροντίσουν οι σύλλογοι μας να συγκεντρώσουν τις ανάλογες ανδρικές και γυναικείες φορεσιές και για τις ομάδες τους, αλλά και για τα μουσεία τους. Οι τελευταίες πρέπει να επιζητηθεί να είναι από τις φερμένες από την πατρίδα.
10. Άσχετα με τη διδασκαλία, τον δικών μας οργάνων, θα πρέπει οι Σύλλογοι μας να συγκεντρώσουν για τα μουσεία τους και τις ανάλογες συλλογές από κάθε είδος, με τη φροντίδα να επιτύχουν όργανα φερμένα από την πατρίδα και όσο μπορεί πιο παλιά.
Αιώνες ολάκεροι χρειάστηκαν για να διαμορφωθούν αυτές οι λαϊκές μας δημιουργίες με τις οποίες χαρήκανε τη ζωή οι πρόγονοί μας. Δεν μας δέρνει κανένα είδος πουριτανισμού. Ελεύθεροι απόλυτα είναι οι νέοι και οι νέες μας να χαίρονται και να γλεντούν τη ζωή όπως σήμερα νομίζουν πως τους προσφέρεται καλύτερα. Όμως θα μας καταλογιστεί ασυγχώρητη ολιγωρία και θα χαρακτηριστούμε σαν «Ανάξιοι Πόντοι» αν στην ιστορική αυτή καμπή που μας έλαχε να βρισκόμαστε, αφήσουμε να μεθοδευτούν και να χαθούν για πάντα δημιουργίες που τις τιμούν τις θαυμάζουν και τις χαίρονται και οι ξένοι. Καλό πράγμα είναι τα καλά και τα σωστά να μην μένουν μόνο στα χαρτιά. Λαογραφικά Σύμμεικτα Πόντου. Ήθη, έθιμα, Γλωσσικά Ιδιώματα, Παροιμίες, Θρύλοι & Παραδόσεις.
Ξένος Ξενίτας (Ξενοφών Άκογλους)
«Για την επιβίωση των παραδόσεων μας» του Ξένου Ξενίτα (Άκογλου Ξενοφώντα). Πηγή: Χρονικά του Πόντου - Μηνιαίο λαογραφικό περιοδικό όργανο των Ποντίων, εκδίδεται από το Σύλλογο Αργοναύται Κομνηνοί – Περίοδος: Ιανουάριος & Φεβρουάριος 1946
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία - Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com
