Αναμνηστική φωτογραφία μετά την κατάδυση του Τιμίου Σταυρού των Θεοφανείων στα Κοτύωρα του Πόντου στα τέλη του 1800.
Αναμνηστική φωτογραφία μετά την κατάδυση του Τιμίου Σταυρού των Θεοφανείων στα Κοτύωρα του Πόντου στα τέλη του 1800.
Εικονίζονται νέοι που έχουν βουτήξει στα νερά του Ευξείνου Πόντου για να πιάσουν τον Τίμιο Σταυρό, επίσης ένα μικρό κορίτσι το κέντρο της φωτογραφίας που κρατά τον ξύλινο Τίμιο Σταυρό καθώς και άλλοι νέοι στο πίσω μέρος με ρουχισμό της εποχής (τέλη του 1800, αρχές του 1900) στα Κοτύωρα του Πόντου. Με τα Θεοφάνεια ολοκληρώνεται η Εκκλησιαστική περίοδος του Δωδεκαημέρου. Τα Θεοφάνεια (τα «Φώτα») αποτελούσαν κορυφαία εορτή για τον Ελληνισμό του Πόντου, συνδυάζοντας την θρησκευτική κατάνυξη με έντονα τοπικά έθιμα και λαϊκές δοξασίες που συχνά διέφεραν ανάλογα με τη γεωγραφική περιοχή όπως στην Τραπεζούντα και Παραθαλάσσιες Περιοχές Κοτύωρα, Κερασούντα κτλ. Στις παραθαλάσσιες πόλεις, όπως η Τραπεζούντα και τα Κοτύωρα, η τελετή κατάδυσης του Τιμίου Σταυρού πραγματοποιούνταν με εξαιρετική λαμπρότητα στο λιμάνι. Έθιμα Θεοφανείων (Φώτα - Επιφάνεια) των Ελλήνων στον Πόντο Οι πομπές των κληρικών με τα εξαπτέρυγα ξεκινούσαν από τις εκκλησίες της πόλης και κατέληγαν στην προκυμαία. Η ατμόσφαιρα ήταν πανηγυρική, συνοδευόμενη από ψαλμωδίες, χαρμόσυνες κωδωνοκρουσίες, ρίψη ρουκετών και απελευθέρωση περιστεριών. Οι «Βουτηχτάδες» νέοι, γνωστοί για την αθλητικότητά τους, περίμεναν στα παγωμένα νερά του Ευξείνου Πόντου για να πιάσουν τον Τίμιο Σταυρό. Η διεκδίκησή του συνοδευόταν συχνά από έντονες συμπλοκές ανάμεσα στις παρέες των νέων, που προσπαθούσαν να κυριαρχήσουν στην θάλασσα. Το έθιμο του «χαμψιού»: Στα Κοτύωρα, υπήρχε το σατυρικό έθιμο/τραγούδι «Όσήμερον τα Φώτα... πάμε σα χαψία», το οποίο σηματοδοτούσε την έναρξη της εντατικής αλιείας του γαύρου. Στις απομονωμένες ορεινές περιοχές, όπου δεν υπήρχαν ποτάμια ή λίμνες, τα έθιμα προσαρμόζονταν στις συνθήκες του υψομέτρου και του ψύχους. Ελλείψει φυσικών υδάτων, η κατάδυση του Σταυρού γινόταν μέσα στην εκκλησία, σε ειδικό χάλκινο σκεύος («δίλαβον χαλκόν» ή «παρχάτσ'»). Ο αγιασμός που λαμβανόταν την παραμονή είχε ιδιαίτερη σημασία. Οι πιστοί τον φύλαγαν στο εικονοστάσι ως αποτρεπτικό για κάθε κακό ή αρρώστια. Με τον αγιασμό των Θεοφανείων ράντιζαν τα σπίτια, τα ζώα και τους στάβλους, ενώ έσβηναν σε αυτόν τη λαμπάδα τους για να «μουντζεύ΄νε τα ζά» (καψάλισμα τριχών σε ζώα μετά τον τοκετό). Όπου υπήρχαν ποτάμια, όπως σε χωριά της Αργυρούπολης, η κατάδυση γινόταν στο πιο βαθύ σημείο του («κιόλ' - γκιόλα»), με τους πιστούς να παρακολουθούν με αγωνία την προσποίηση του ιερέα πριν πετάξει τον Σταυρό. Αν και το έθιμο των Μωμοέρων εκτεινόταν σε όλο το Δωδεκαήμερο, η παρουσία των μεταμφιεσμένων με τις μάσκες αποτελούσε αναπόσπαστο κομμάτι της εορταστικής περιόδου των Θεοφανείων, έχοντας στόχο την καλοτυχία και την αποτροπή των δεισιδαιμονιών. Ανεξαρτήτως περιοχής, τα Θεοφάνεια ήταν ημέρα εθνικής και θρησκευτικής ανάτασης, όπου το σύνολο της κοινότητας (κληρικοί, έμποροι, μαθητές, απλοί πολίτες) συμμετείχε στις εκδηλώσεις. Καζαμίας - Καλαντάρι Πόντου - Κάλαντα - Δοξασίες, Παραδόσεις, Ήθη & Έθιμα του Δωδεκαημέρου των Ελλήνων του Πόντου
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com
