Τη Παναγίας τη Μαντζιάντων (Μαντζάντων Κρώμνης Πόντου), της Χαρίκλειας Τριανταφυλλίδου

’Σ σὰ ὀχτὼ τῆ Σταυρίτα ἔτον τὸ πανηγύρ’ τῆ Παναγίας τῆ Μαντζιάντων καὶ τῆ Παναγίας τῆ Μόχωρας. Κάθαν χρόνον ἐποῖναν τρανὰ ἑτοιμασέας καὶ ἐπολέμαναν πὼς νὰ διαβαίν’ ἕνας τὸν ἄλλον ’ς σὰ καντίλκετζεσία, ’ς σὰ χορόντας καὶ ’ς σὰ μουχαπέτα̤.

Τὸν χρόνον ντὸ ἱστορίζω, δεκαπέντε ἡμέρες ἐμπroστὰ ἀς σῆ Παναγίας, ὁ Χατζῆ Πάνον τῆ Χατζῆ Μουρὰτ ἐλάλεσεν ὁλα̤ τὰ παιδία τῆ Μαντζιάντων καὶ ἐρχίνεσαν τὰ ἑτοιμασέας: Πρῶτα-πρῶτα ἐπῆγαν ἀφκὰ σ’ σὰ Λεοστάρα̤, ἐσώρεψαν τὰ κάζα̤, ἐκατήβασαν ἀτα ἀφκὰ σ’ σῆ Μαγουδοῦ, ἐποῖκαν ἀτα, ἀπ’ ἐκατὸν κουμούλα̤ τὴ σειρὰν. Ὕστερα ἐσουμαρλάεψαν δύο τενεκέδες πετρέλαιον, ἐζούμωσαν ἀτο μὲ τὸ σαχτὰρ καὶ ἐποῖκαν τρἀκόσι͜α κολοθόπα καὶ ἔβαλαν ἀτα ἀποπίσ’ ἀσ’ σ’ ἄλλα τὰ κουμούλα̤, τρία σειράδες, ἀπ’ ἐκατὸν κολοθόπα τὸ καθαέναν ἡ σειρά. ’Αλλομίαν ὁ Μῆτον τῆ Μανουσίνας ἔστειλεν δα̤κόσα̤ καναβλία φουσ̌έκα̤ καὶ 200 φενερόπα: πράσινα, κόκκινα, μαβία καὶ κίτρινα σ’ ση Μαντζιάντων. Τὰ φενερόπα ἐνοικίαζεν ἀτα ἀς σὸ Τσ̌αρσίτζαμισιν τῆ Τραπεζοῦντας. ’Έστειλεν καὶ χοντρὸν τ̌ὲλ’ καὶ ψιλὸν γιὰ τὰ καναβλία τὰ φουσέκα̤, ὁ Μῆτον.
’Έστειλεν κι’ ὁ Νικόλας τῆ Τσαπάκο τὸν Χρῆστον τὸν Ξερέαν δεκαπέντε ὀκάδες π̌αρὸτ, νὰ ἑτοιμάζ’ δεκαπέντε παιδία με τὰ τουφέκια, ὄνταν θὰ ἔρχουν ἀς σὴν Τραπεζοῦνταν οἱ παιδάντ γιὰ τὸ πανηγύρ’, ἀτὰ νὰ εὑρίουν ἀπάν’ σ’ σον ’Aεν Ζαχαρέαν σ’ σὴν ἀπαντὴν ἀτουν. ’Αοῦτα τὰ ἑτοιμασέας κάθαν χρόνον ἀέτσ’ ἐγίνουσαν… Μόχωρα Κρώμνης 1909 - Η οικογένεια της Ελένης Γαλτσίδους
Ἐκεῖνο τὴ χρονίαν, οἱ Μαντζιάντ, σ̌κὺλ’ παιδία, ἐποῖκαν ἔναν δουλείαν τοῖ Μοχωρέτας. ’Ας σὰ σιμὰ τὰ χωρία μόνον ς’ σῆ Λυκὰστ εἶχαν ταουλτζῆν καὶ ζουρνατζῆν. Σκοῦνταν τὴ Μαντζιάντων τὰ παιδία, πάγνε τρία ἡμέρες ἐμπρᾶ σ’ σῆ Λυκὰστ, καὶ παίρ’νε τὸν ταουλτζῆν καὶ τὸν ζουρνατζῆν. ’Aποπίσ’ ἐπῆγαν καὶ οἱ Μοχωρέτ’. Να̤ ταουλτζῆν ἤῦραν καὶ να̤ ζουρνατζῆν. ’Aτὸ ’κ̌ ἐκανεῖτον, ἔλεγαν ἀτς οἱ Λυκαστέτ’: «’Aτόρα ἐμέρωσεν; “Ερθαν οἱ Μαντζιάντ τρία ἡμέρες πρὶν καὶ ἐπέραν ἀτ’ς. ’Εσείς ἐκοιμοῦστεν, φαίνεται». Καὶ ἔλεγαν οἱ Μοχωρέτ’: «’A σ̌κύλ’ παιδία! ἀτὸ ἐμεῖς ξάϊ σ’ τὸ νοῦν έμουν ’κ̌ ἐδίβεν. Ὅλαν! ντ’ ἐποῖκαν ἐμᾶς τὴν δουλείαν!». Τὸ σωστόν, ἀτὸ τὸ μαϊτὰπ καμπόσα φορὰς ἐποῖκαν ἀτο οἱ Μαντζιάντ τοῖ Μοχωρέτας… Το χωρίον Λυκάστ' της επαρχίας Χαλδίας του Πόντου
’Aρ’ ἐσίμωσαν τὰ ἡμέρας καὶ οἱ παιδάντ ἐποῖκαν τὸ λόγον ἕναν καὶ ὅλ’ ἐντάμαν ἐχπάσταν ἀς σὴν Τραπεζοῦνταν: ’Ο Νικόλας τῆ Τσαπάκο, ὁ Μῆτον τῆ Μανουσίνας, ὁ Γιάγκον τῆ Χατζῆ Μουρὰτ, ὁ Μῆτον τῆ Κωσταντᾶ, ὁ Γιωρίκας τῆ Στάπασ̌η, τὴ Μελπομένης ὁ Νικόλας, τῆ Πιρῆ ὁ Τότον, τ’ Εὐγενῆς ὁ Πάντζον, ὁ Νικόλας ὁ Μίμον, τὴ Φωτεινῆς ὁ Γιάγκον, ὁ Θαμασ̌κενὸν ὁ Μῆτον, τὴ Τάντονος Ἡράκλης, ὁ Μουχαήλτης τὴ Στάλας, τὴ Γαρὶπ ὁ Μᾶρκον, τὴ Μούσμουλου ὁ Μῆτον κι’ ὁ Θόδωρων τὴ Ζαφείρας. ’Όντες ἔφτασαν σ’ σὸ Τζεβιζλοὺκ, ὁ Νικόλας τὴ Τσιλάκο ἐπῆγαν ’ς σῆ Παρασκευᾶ τὴ Θόδωρονος τὸ μαγαζίν. Ηὗρεν ἐκεῖ τὸν Χορτοκοπέτιν τὸν Γιωρ-πάντα αὐτουκέσ’ ἔτον. —«Καλημέρα, Γιώρ. Ντὸ χαπέρα̤, ντ’ ἔφτας!» —«Π’ ἔπλασε σε, Νικόλα, ἐσὺ εἶσαι; Καλῶς ἔρθες!» —«Γιώρ ἀδακὲσ’ τὴν ἡμέραν ντ’ ἐβγαλτς; τὸ ἡμερκό σ’ πόσον ἔρται;» —«Ἐγώ, Νικόλα, ἀδακὰ ντό ν’ ἐβγάλλω, ἔρται ἡμέραν ν’ ἐβγάλλω 2 κορόσ̌ια… ὡς ὅλων τὰ πολλὰ ν’ ἐβγάλω 5.» —«Γιώρ’ ἐγὼ θὰ δίγω σε
δέκα κορόσα̤! θὰ τρῶς ’ς σ’ ἐμά, θὰ κοιμᾶσαι ’ς σ’ ἐμά, θὰ φέρτς καὶ τὸ τουλοῦμι σ’, θὰ πᾶμε ’ς σῆ Κρώμ’. Πᾶς Γιώρ;» —«Π’ ἔπλασε σε, Νικόλα, πάω λές; Στέκω-κέλα;»
Ὁ Νικόλας ἐφόρεσεν, ’ς σῆ Παρασκευᾶ τὴ Θόδωρονος, τὰ ζίπκας ἀτ’-ὄντες ἐκατήβαινεν ’ς σὴν Τραπεζοῦνταν πάντα ’ς σῆ Θόδωρονος ἐφήνεν ἀτα. Καὶ ὅλ’ ἐντάμαν οἱ παιδὰντ ἀς σὴν Τραπεζοῦνταν π’ ἔρθαν, ἐχπάσταν καὶ ἐξέβαν ’ς σὸν ’Aεν Ζαχαρέαν.
Ὁ Ξερέας με τὰ δεκαπέντε παιδία ἐνεμέν’αν, ’Ἐπεκεῖ οὐλ’ ἐντάμαν ἐκατῆβαν ’ς σὴ Καβελάκ. ’Εφάνθεν τὴ Μαντζιάντων. ’Aρ’ ἐρχίνεναν τὴν τοναμάν. Ὁ Γιώρτς, ἀρτούκ, μέ τὸ τουλοῦμι’ τὸ ματσουκάτκον… ἐβόεσεν ὁ κόσμος. Οἱ Μαντζιάντ οὐλ ἐροῦξεν ἐξ’. Τὰ δώματα ἐγομῶθαν κορίτσα̤ καὶ νυφάδες. ’Ερθαν ἐκατῆβαν ’ς σὴ Τσάπακο το σπίτ’ καικά, ἔσυραν, ἔσυραν τὰ τουφέκα̤, ἐκάεν ἡ μαχαλά. ’Aμὰν ἔβγαλαν τὰ χαμελὰ τὰ σκαμνόπα, ἔβαλαν τὸ χαμελὸν τὸ τραπέζ, τὸ στρογγυλὸν ἀπάν’ τὸ ρακίν, τὰ μεζέδες: σαρδέλες, τομάτες, καϊμάκι͜α, τσουντσούνας με’ τ’ ἄλας. Τὰ κεράσματα ’ς σὰ κεράσματα ἀπάν’. Τὴ Τσάπακο ἡ αὐλὴ τρανὸν ἔτον. ’Eκεῖ ἀπὲσ’ ἐπάτεσαν κὰ τὸ σέρα χορόν. ’Σ σὸ καϊνὰκ τῆ χοροῦ ἀπάν’ οἱ παιδὰντ ἔρπαξαν τὴ Κωσταντὰ τὴν Φωτεινὴν, ἔβαλαν ἄτεν ’ς σὴ σέραν… «Aλ ἀσαγὰ, Φώτεινη»
’Ὁ κόσμον ἐλιγῶθαν ἀς σὰ γέλτα. ’Ολ’ ἐχαίρουσαν κ’ ἐτραβώδ’ναν μετ’ ἕναν στόμαν:
Νασὰν ἐμᾶς τοὶ Μαντζιαντὲς π’ ἐφτᾶμε πάντα κέφα̤
καὶ τρώγομε καὶ πίνομε καὶ ζοῦμ’ ἄμον ἀδελφα̤.
Νασὰν ἐμᾶς τοὶ Μαντζιαντὲς, π’ ἔχομε Παναΐαν.
νὰ βοηθᾶς μας, Παναγιά, νὰ ζοῦμε με’ τὴν ῦαν.
’Σ σῆ Μαντζιάντων τὴν μαχαλὰν, πάντα με’ τ’ ἐγλεντζέδες,
ἐβγαίν’ε ’ς σὰ ψηλὰ ραχ̌ὰ καὶ με τὰ κεμεντσ̌έδες.
Κρώμ’, τα ραχ̌ά σ’ περήφανα, με’ τοὶ πολλοὺς γιοσμάδες,
ἔχεις κι’ ἀθάνατα νερὰ καὶ ἔμορφους νυφάδες. Κρώμνη Πόντου (Korom Korum Trabzon) Ιστορία Λαογραφία Πολιτισμός. Χωριά, Τοπωνύμια, Ήθη, Έθιμα, Θρύλοι, Παραδόσεις, Χοροί, Πρόσωπα.
’Ετελείωσαν τὰ τραβωδίας, ἐβράδυνεν κέλα καὶ ἐταγουτεύταν οὐλ’ ’ς σὰ σπίτα̤ τουν.
T’ ἄλλο τὴν ἡμέραν, τὴν παραμονὴν τῆ Παναΐας ἐπῆγαν ἐρμάτωσαν τὴν ἐκκλησίαν: ’Εβαλαν τὰ φενερόπα ’ς σὸν καμπαναρίον καὶ ὁλόερα ’ς σῆ ἐκκλησίας τὰ τουβάρα̤. ’Σ σὸν καμπαναρίον ἔδεσαν τὸ χοντρὸν τ̌ὲλ, τ’ ἄλλο τὴν ἄκραν τῆ τελὶ ’ς σῆ Χατζῆ Μουρὰτ τ’ ἀχράδ’ καικά. ’Aλλομίαν ἔδεσαν τὸ καναβλὴν τὸ φουσ̌έκ ’ς σὸν καμπαναρίον καικά, με τὸ ψιλὸν τὲλ ἀπάν’ ’ς σὸ χοντρὸν τὸ τὲλ χαλαρὰ-χαλαρὰ, ὄντες ἀφτὴν’αν ἀτο νὰ πάει σπάν’ ’ς σῆ Χατζῆ Μουρὰτ τ’ ἀχράδ’ καικά.
Τὸ μεσημέρ’ ὅλον ἡ παρέα: νεοντάδες, γεροντάδες, ἐπέραν πέντε-ἕξ παιδία με τὰ καλάθα̤ ’ς σὴ ράχ̌αν, ἀλλ’ ἐκρατ’ναν ’ς σ’ ὤμία τους ἕναν δίλαβον χαλκὸν με ἕναν ξύλον περασμένον ἀς σὰ δυὸ λάβα̤. Οἱ Χατζῆ Κώστης τῆ Μανουσίνας καὶ ὁ Γαρίπ’ς τῆ Ξενίδη τῆ Μᾶρκο ὁ κὺρ ἔσαν ἀς ὅλους οὶ ἡλικιωμεν’. ’Aτοῖν ἐμπroστὰ καὶ ἀποπίσ’ τὰ παιδία ἐγύρτσαν ὅλεν τὴ μαχαλὰν, γιατὶ κάθε κοδέσποινα ἔταξεν ’ς σὴν Παναΐαν ἕναν ἀρνὶν γιὰ τὸ καλὸν τὴ μαντρί, γιὰ νὰ γαλατεύνε τὰ πρόγατα καὶ ἔπρεπεν νὰ τοπλαεύ’ν ἀτὰ. ’Aλλ’ πα’εδούναν πασ̌κιτάν, ἀλλ’ φασούλα̤, μαντσάνας, ἀλλ’ κουσ̌κούρα̤, ξύλα, γιὰ νὰ μαερεύκουν τῆ Παναΐας τὰ φαΐα. Κι’ ὅλον ἐμπroστὰ ἐπαιζαν κ’ ἐλέγαν ὁ κεμεντζετζῆς, ὁ ταουλτζῆς, ὁ ζουρνατζῆς κι’ ὁ τουλουμτζῆς. Τὰ παλληκάρα̤, ἀναμεσόντας, ἐσύρ’ναν τὰ τουφέκᾶ. Με’ ἀἴκον παράταξιν καὶ σαλτανὰτ ἐγέντον τὸ γύρισμαν καὶ τὸ τοπλάεμαν. ’Ολ’ ἐχαίρουσαν ἐκεῖνο τὴν’μέραν, ἄμον Λαμπρήν. ’Όντες ἐβράδυνεν, ἐπῆγαν οἱ παιδάντ’ ἔψαν τὰ κουμούλα̤ τὰ κάζα̤ καὶ τὰ
σαχταρένα̤ τὰ κολοθόπα. Κεπεκεῖ τὰ φενερόπα ’ς σὸν καμπαναρίον κι’ ὁλόερα ’ς σῆ ἐγκλησίας τὰ τουβάρα̤. Καὶ κάποτε-κάποτε ἐδίναν φωτίαν κανέναν καναβλὴν φουσ̌ὲκ και… σ̌σ̌σ̌… πάαατ! ἐπέγνεν καὶ ἔσπαναν ’ς σῆ Χατζῆ Μουρὰτ τ’ ἀχράδ’ καικά.
Ἡ ἐγκλησία ἐφώταξεν, ὅλεν τὸ χωρίον ἔλαμψεν, ὅλα τὰ πρόσωπα ἀπὲσ’ ’ς οὸ φῶς καὶ ’ς σὴ χαράν. Ντ’ ἄγνον καὶ ντὸ ἔμορφον νύχταν ἔτον ἐκεῖνο. ’Εγέρασα καὶ ἀκόμα θυμοῦμ’ ἀτο, ὅπως ἔτον. Ἡ ὥρα ἐννέα ἐπῆγαν κ’ ἐγούρεψαν τὸ χορὸν ἀπέσ’ ’ς σῆ Χατζόγλη τῆ Τσ̌όφας—ἀπ’ ὅλων τρανὸν ὀσπὶτ τῆς Τσ̌όφας ἔτον. Ὁ Ξερέας ἀμὰν ἐλάγκεψεν ἔφερεν ἀς σὴν Καβὲν τὸ κρεμαστὸν τὴ λάμπαν κ’ ἐκρέμασεν ἀτο ἀφκὰ ’ς σὸ δρανίν. Κ’ ἐφώταξεν ὅλον τ’ ὀσπὶτ κι’ ὅλον ὁ χορόν. “Εκιτι Μαντζιάντων, ἔκιτι Κρώμ με τὰ παλληκάρα̤ σ’, ποῦ εἶσαι!
’Aπὲσ’ ’ς σὴν μέσὴν τῆ χοροῦ ἐκάθουσαν ὅλ’ οἱ μειζοτέρ’ καὶ οἱ γραιάδες. Σιφτὲν ἐπαιζεν ὁ Δῆμος με τὸν Σαμάλογλην τὸν κεμεντζετζῆν καὶ τὰ παιδία ἐχόρεψαν ἕναν ὁμάλ’ καὶ ἕναν σ̌υτόν. Ὕστερα ἔπαιζαν ὁ ταουλτζῆς καὶ ὁ ζουρνατζῆς ἕναν σ̌υτόν καὶ ἕναν ὁμάλ’. Και ὁ τουλουμτζῆς ἐτραβώδ’νεν. Σ’ ἀτὸ ἀπάν’ ὁ Χατζῆπάνον ἐτέρεσεν μόνον παιδία καὶ ἀγούρ’ χορεῦνε. «’Eμὲν γιὰ δῶστε με ἕναν ρακίν, ἀς σ’ ἄσπρα τὰ σ̌ισ̌έδες, εἶπεν. Κεπεκεῖ, κάτ’ ἀς λέγω σας, ἀοῦτα τὰ χορόντας γιὰ τὴ Παναΐας τὴ μνήμην χορεύουμ’ ἀτα—νὰ βοηθᾶ!—γιὰ τ’ ὅλουνούς εἶναι. Ποῦ εἶστεν οἱ κοδἐσπενες, ἐβγᾶτε ἀς σὰ κεσ̌έδες, ἐλάτε ’ς σὸ χορόν». Δύ’ νομάτ’ κοδέσπενες ἐσέβαν ’ς σὸ χορὸν καὶ ἀνάμεσα τουν ἐσέβαν πολλὰ κορίτσα̤ —ἀτὸ ἔτον τὸ πρδπούμενον κι’ ἀτὸ ἐγίνουτον πάντα. ’Aέτσ’ πὰ ἐτράνυνεν ὁ χορός καὶ ἐκράτεσεν ὡς τό μέρωμαν.
Με τὸ ξημέρωμαν οἱ κοδέσπενες, τὰ κορίτσα̤ καὶ καμπόσ’ ἀγούρ’ ἐπῆγαν ’ς σὴν ἐγκλησίαν καὶ ἐμαέρεψαν ἐκεῖ ὁλόερα τὰ φαΐα. ’Aλλομίαν ἔστρωσαν τὰ φαΐα, ἔβαλαν ἀπάν’ ’ς σὸ καθέναν ἀπ’ ἕναν σανίδ’, ξυλένα̤ χουλέρα̤, πινά̤κα̤. ’Aς σοῦ ἐξέβεν ὁ λαὸς κ’ ἐκάτσαν νὰ τρῶγνε, πρῶτα ἔβαλαν—ὅπως ἐποῖναν πάντα—τὸ πασ̌κιτανένον τὴν τσ̌ορβὰν με τὸ χαράτσ’ καὶ ὕστερα τὰ κρεατένα̤ τὰ φαΐα. Ὅσον ἐκράτ’νεν τὸ φαῖν, τὴ ταούλ’, τὴ ζουρνᾶς καὶ τὴ τουλουμι’ ἡ λαλία ξαΐ ’κ̌ ἔστεκεν. ’Aς σ’ ἄλλο τὴν ἄκραν τὰ τουφέκα̤ ὅλον ἐβόϊζαν. ’Eσ’κῶθαν ἀς σὸ φαῖν καὶ ἶνας γαρὴ, ἀς ἕναν ἄλλο χωρίον εἶπεν: «Μῶ σας πουτσηδὲς, σ’ ἐμέτερα παλ’ μαερεύουμ’ ἐγοῦτα τὰ φαΐα ντ’ ἔφαγαμε, ἀμαν τ’ ἐμέτερα ἄμον τὴ Μαντζιάντων εὔνοστα ’κ̌ι γίνταν. ’Aδὰ ντ’ εὔνοστα γίνταν!». Ἐκ’σεν-ἀ τὴ Κουλῆ ἡ Εὐγενὴ, ἀς σῆ Μαντζιάντων—ὀλίγον πα ἀγλάανος ἔτον: «Νέπ’σα, εἶπεν, ἀτὸ πάλ’ κ̌’ ἔξερες; ‘Ἐσύ, τσ̌ῖπ τὴ Πατζουβάντων ἡ Μαροῦλα—5 βούδα̤ δύο ζευγάρα! ’Eκεῖνεν πάλ’ ἐδέβες. ’Aτὰ εὐλόγησεν ἀτα ἡ Παναγία, ἀτὸ πα ’κ̌ ἐγροίκ’σες;». Ἡ ἄλλε τὸ αἵμαν ἐξέβεν ’ς σὸ κεφάλν ἀτ’ς. «Νεπ’σα κοντοπιθήκα…» εἶπεν ’κ̌ εἶπεν, ἶνας κοδέσπενα, ἀς σὸ χωρίον ἀτ’ς, ἐπίασεν τὸ στόμαν ἀτ’ς. «’Iσα—Ἴσα ἀτώρα πρέπ’ νὰ φτᾶμε ὑπομονήν, γιὰ τὴ Παναΐας τὸ χατίρ. Δὲν μὴ λές, νὰ γίνεται δεχτὸν καὶ τὸ προσκύνημα σ’. Γιὰ τέρ’ ’ς σῆ Χατζῆ Μουρὰτ καικὰ ἐγούρεψαν τὸ χορόν. Πᾶμε». ’Επῆγαν καὶ ἐχόρεψαν κέλα, περ’σσὸν καιρόν. Τὴ Παναΐας μεσημερί, πάντα ’ς σῆ Χατζημουρὰτ’ ἐχόρευαν, οὓς νὰ βραδύν’εν. ’Aσ’ ἐβράδυνεν καλὰ ἐγούρεψαν παλ’ τὸ χορὸν ὀλίγον ἄνθεν καικά, ’ς σῆ Μαντζιάντων… Κάθαν χρόνον ἀέτσ’ ἐγίνουτον. ’E, μαῦρα καιρούς.  Γεωγραφικό Λεξικό Χαλδίας Πόντου Μανανάντων, Μαντρία, Μαναστήρ, Μαντζάντων ή Μαντσάντων  //  Το Πανηγύρι του Προφήτη Ηλία της Μόχωρας (Κρώμνης) του Πόντου

Τη Παναγίας τη Μαντζιάντων (Μαντζάντων Κρώμνης Πόντου), της Χαρίκλειας Τριανταφυλλίδου – Πηγή: Ποντιακή Εστία 1962 (Σημείωση: Διατηρήθηκε η αρχική μορφή γραφής σε πολυτονικό σύστημα και διορθώθηκαν τα σημεία στίξης στην ποντιακή παρασημαντική)

Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com 

Add comment