Το χωρίον Έσολα της Νικοπόλεως του Πόντου
Το μικρό χωριό Έσολα βρισκόταν ανατολικά της Νικοπόλεως σε απόσταση 26 χιλιομέτρων με σύνορα προς τα ανατολικά το δάσος Γαβαχλή, δυτικά το Γαλατζούχ, στα βόρεια το βράχο του Αγίου Γεωργίου και στα νότια το Αλησάρ.
Οι κάτοικοι της Έσολας ανέρχονταν σε 80 χριστιανούς ορθόδοξους οι οποίοι εκκλησιάζονταν σε μια παλιά μικρή επιχωματωμένη εκκλησία του Αγίου Ιωάννου, κτισμένη σε ένα λοφίσκο σε απόσταση ενός χιλιομέτρου νότια από το χωριό. Επάνω στην κορυφή του βράχου του Αγίου Γεωργίου υπήρχε το ομώνυμο παρεκκλήσιο του Αγιώρ και επάνω στην Γούλαν, ολίγον πιο πάνω από τον Άγιο Γεώργιο το παρεκκλήσιο του Αγίου Βασιλείου. Το χωρίον Έσολα της Νικοπόλεως του Πόντου
Σχολείο. Η μικρή κοινότητα συντηρούσε μία τριτάξια σχολή με ένα διδάσκαλο και 20 περίπου μαθητές, οι οποίοι μετά την αποφοίτηση εξακολουθούσαν τις σπουδές τους στο εκπαιδευτήριο του χωρίου Τρουπτζή και έπειτα στην Κεντρική Σχολή της Νικοπόλεως. Οι δάσκαλοι οι οποίοι δίδαξαν στο χωριό αυτό ήταν ο παπα-Ηλίας Γεωργίου Χατζηλιάδης από το Γαλατζούχ, η Κυριακή Χατζηπαπά από το χωρίον Τρουπτζή, ο Δημήτριος Παπαδόπουλος και ο Μιχαήλ Γιωρπαλίδης από το Χωρίον Ισπαχή-μαχλεσή. Λαογραφικά γύρω στα Καλαντόφωτα. Τα Κάλαντα της Πρωτοχρονιάς στη Γαράσαρη 1954
Φυσική και Γεωγραφία. Το κλίμα του χωριού ήταν ηπειρωτικόν και υγιεινόν και είχε προς τα ανατολικά το βουναλάκι με το όνομα Τεπέ-κιοϊ και το δάσος Γαβαχλή όπου και ο Γιαϊλές του χωριού. Στα βόρεια δε ήτο ο βράχος του Αγίου Γεωργίου και νοτιότερα του χωριού κατήρχετο ο παραπόταμος του Λύκου.
Ιστορία του χωριού. Σύμφωνα με κάποιες πληροφορίες το χωριό ονομάστηκε Έσολα από την τούρκικη λέξη Ές-ολα που σημαίνει «θα γίνει ζεύγος». Οι κάτοικοι του χωριού ήταν οι Κιουρτινάντ που προέρχονταν από την περιφέρεια Κιουρτίν (Κιουρτούν), στους οποίους προστέθηκαν κατόπιν και μερικοί άλλοι και ώκησαν το μικρό αυτό χωριό αρχικά πλησίον της εκκλησίας του Αγίου Ιωάννη, όπου διεσώζοντο ερείπια και κατόπιν μετώκησαν στη σημερινή τοποθεσία του χωριού. Η Γαράσαρη και τα 28 Χωριά της: Χάχαβλα, Ισπαχάν Μαχλεσί, Έσολα & Καγιά Ντιπή. Η' Μέρος
Γεγονότα. Οι κάτοικοι του χωριού ακολούθησαν την τύχη των ως άνω χωριών Φέϊλερε, Αλησάρ κ.τ.λ. και τελικά κατέφυγαν στην Ελλάδα και εγκαταστάθηκαν στην Καβάλα, στη Βέροια, στο Κιλκίς, στη Θεσσαλονίκη, στην Κωνσταντινούπολη και στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής κατά αφήγηση του Χαραλάμπους Αντωνιάδη.
Το χωρίον Έσολα της Νικοπόλεως του Πόντου - Πηγή: Ποντιακαί Μελέται - Ιστορία και Λαογραφία της Εκκλησιαστικής Επαρχίας Κολωνείας και Νικοπόλεως (Σεμπίν Καραχισάρ) - Καβάλα 1964
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία - Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com
