Το χωρίον Παναγία της Νικοπόλεως του Πόντου - Ποντιακαί Μελέται - Ιστορία & Λαογραφία της Εκκλησιαστικής Επαρχίας Κολωνείας & Νικοπόλεως (Σεμπίν Καραχισάρ) - Καβάλα 1964
Το χωριό τούτο το οποίο οι τούρκοι το ονόμαζαν Μοναστήρ΄, άγνωστο για ποια αιτία, διότι ούτε Μονή υπήρχε εκεί, ούτε καλόγεροι, βρισκόταν σχεδόν στο μέσον της περιοχής του Επές και απείχε 12 περίπου χιλιόμετρα από το Κιόβ-τεπέ.
Το χωρίον Παναγία της Νικοπόλεως του Πόντου. Είχε 70 οικογένειες χριστιανικές και 30 Κουρδικές, οι οποίες αποτελούσαν ξεχωριστή συνοικία στην αριστερή όχθη του ποταμού Ίριδος, οι χριστιανικές οικογένειες κατοικούσαν ψηλότερα προς τη δεξιά όχθη του ποταμού πάνω από την οποία σε απόκρημνο βράχο βρισκόταν ο Ιερός Ναός του χωριού τιμώμενος επ’ ονόματι της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, ο οποίος πανηγύριζε στις 15 Αυγούστου. Η πανήγυρη αυτή διαρκούσε 7 ημέρες, κατά τις οποίες άπειρα πλήθη ευσεβών χριστιανών προσέρχονταν, όχι μόνο από τα χωριά του Επές αλλά και από όλες σχεδόν τις πόλεις και κωμοπόλεις τις μακράν και εγγύς ευρισκόμενες από τη Νικόπολη, Σού-σεχρη, Κοϊλα-χισάρ, Τοκάτη, Νεοκαισάρεια, Ζάρα και Σεβάστειαν. Παρατηρείτο τότε ζωηρά κίνηση σε όλες τις εκδηλώσεις της ζωής. Μετά την απόλυση της εκκλησίας στην οποία ετελείτο πανηγυρική θεία λειτουργία, επακολουθούσαν χοροί, τραγούδια και διασκεδάσεις. Η πανήγυρις αυτή ήταν απομίμηση ή αντιγραφή της πανηγύρεως της Παναγίας του χωριού Καγιά-τιπι της Νικοπόλεως και της Παναγίας Σουμελά του θρησκευτικού και εθνικού εκείνου κέντρου των ρωμιών, η οποία μεταφυτεύτηκε στα υψώματα του όρους Βερμίου πάνω από το χωριό Καστανιά. Η εκκλησιαστική επιτροπή εγκαίρως κατασκεύαζε πρόχειρα μαγαζιά και παραπήγματα για την τοποθέτηση των εμπορευμάτων από τους εμπόρους με ενοίκιο. Το προΐόν του ενοικίου διατίθετο για τη συντήρηση του από του 1902 ιδρυθέντος Κεντρικού Αστικού Σχολείου, στο οποίο φοιτούσαν μαθητές από άλλα χωριά του Επές. Μετά την έκρηξη του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου και την επιδείνωση της πολιτικής καταστάσεως, ανατράπηκαν όλα τα ειρηνικά σχέδια των κατοίκων, οι οποίοι εκριζωθέντες από τις εστίες τους και απολέσαντες το πάν ότι κατείχον, έφθασαν και αυτοί εις την μητέρα Ελλάδα και εγκαταστάθηκαν στο Μηλότοπο Γιαννιτσών, στο Γυψοχώρι, στο Παλαιόν, στο Μελίσσι, στα Γιαννιτσά και στη Σωσάνδραν. Κιόβ Τεπέ, Παναγίας χωρίον ή Μοναστήρ, Τζαμλή Καλέ & Τη Πασό Βεη, Χωρία Χαπές̆ Κολωνίας
Το χωρίον Παναγία της Νικοπόλεως του Πόντου - Πηγή: Ποντιακαί Μελέται - Ιστορία και Λαογραφία της Εκκλησιαστικής Επαρχίας Κολωνείας και Νικοπόλεως (Σεμπίν Καραχισάρ) - Καβάλα 1964
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com
