Το χωρίον Κούλαλη ή Πάσο-κιοϊ ή Πάσο-βέη χωρίον, ή Ποσανόζ της Νικοπόλεως του Πόντου
Στην τοποθεσία αυτού του χωριού πιθανώς υπήρχε αρχαία ελληνική πολίχνη, η οποία καταστράφηκε σε άγνωστο σε εμάς χρόνο. Στα ερείπια αυτής της πολίχνης κτίστηκε το χωριό αυτό με την ονομασία Κούλαλη.
Το χωρίον Κούλαλη ή Πάσο-κιοϊ ή Πάσο-βέη χωρίον ή Ποσανόζ της Νικοπόλεως του Πόντου. Πριν από την ίδρυση του, βρισκόταν στην κατοχή ενός κούρδου με το όνομα Πάσο-βέη και λεγόταν Πάσο-κιοϊ ή Πάσο-βέη χωρίον, ή Ποσανόζ γι’ αυτό όταν οικίστηκε από τους Έλληνες υπήρχαν εκεί και μερικές κουρδικές οικογένειες. Το χωριό αριθμούσε περί τους 200 κατοίκους οι οποίοι εκκλησιάζονταν στην πρώην ανεγερθείσα εκκλησία του Αγίου Χαραλάμπους αλλά και εις τον κατά το 1907 κτισθέντα Ιερό Ναό του Αγίου Κωνσταντίνου. Λίγο μακριά από το χωριό στο βουνό Κιοσέ-Ντάγ υπήρχε το παρεκκλήσιο του Αγίου Γεωργίου αλλά και και έτερον τοιούτον του Αγίου Αποστόλου Παύλου πάνω στο Ική-σιβρή (που σημαίνει δύο κωνοειδή). Σε κεντρικό σημείο του χωριού διατηρούσαν σχολείο με τριάντα πέντε μαθητές και ένα διδάσκαλο. Διαμέσου αυτού του χωριού διήρχετο ο εκ των παρά τους πρόποδες εκ των 40 πηγών Κήρκ-πουγάρ του όρους Κιοσέ-Ντάγ πηγάζων ποταμός Ίρις (Γεσήλ-Ιρμάκ). Εκτός του όρους τούτου υπήρχαν και τα κατάφυτα από πεύκα, βουνά με την ονομασία Κιράν-ταρλά, Τίκ-στράτα, στους πρόποδες των οποίων είχαν τους γιαϊλάδες τους με πλούσια χορτονομή. Η γεωργία του χωριού ήταν περιορισμένη, την έλλειψη της οποίας συμπλήρωνε η ανεπτυγμένη κτηνοτροφία. Κατά τις αφηγήσεις των Γεωργίου Χαραλαμπίδη και Σάββα Μαυρίδη κατοίκων Σεβαστειανών του Νομού Πέλλης, περί το 1880, τριάντα οικογένειες έφυγαν στη Ρωσία, ενώ στα εγκαταλειμμένα κτήματά τους εγκαταστάθηκαν κούρδοι, με τους οποίους οι παραμείναντες ρωμιοί συνέχισαν επί σειρά ετών αρμονικά τη ζωή τους. Αλλά όταν κατά τη διάρκεια του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου ο καταγόμενος από την περιοχή αυτή, Βασίλ’ αγάς, τέθηκε επικεφαλής αντάρτικων ομάδων και σε συνεργασία με τους οπλαρχηγούς της Αμισού και της Μπάφρας διεξήγαγαν σκληρούς αγώνες για την ανεξαρτησία του Πόντου, οι τουρκικές αρχές τότε εκτόπισαν κατά το 1917, επτά οικογένειες του χωριού και καταδίκασαν εις τον δι’ αγχόνης θάνατον τον Λάζαρο Ποτακίδη. Το Αντάρτικο του Πόντου 5 Μαϊου 2012 / Κ.Χ.Ο. Πύρριχος / Χοροί του Δυτικού Πόντου Μετά από τέσσερα χρόνια την 21η Ιουνίου του 1921 διατάχθηκε η ομαδική εκτόπιση των κατοίκων σε διάφορα μέρη της επικράτειας, απ’ όπου οι επιζήσαντες κατέφυγαν στην Ελλάδα και εγκαταστάθηκαν στα Σεβαστειανά του νομού Πέλλης και αλλού.
Το χωρίον Κούλαλη ή Πάσο-κιοϊ ή Πάσο-βέη χωρίον, ή Ποσανόζ της Νικοπόλεως του Πόντου - Πηγή: Ποντιακαί Μελέται - Ιστορία και Λαογραφία της Εκκλησιαστικής Επαρχίας Κολωνείας και Νικοπόλεως (Σεμπίν Καραχισάρ) - Καβάλα 1964
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com
