Στατιστική της Επαρχίας των Σουρμένων - Κεφάλαιον Α΄ (Όρια – Ποταμοί – Όρη και Πεδιάδες των Σουρμένων)
Στατιστική της Επαρχίας των Σουρμένων - Κεφάλαιον Α΄ (Όρια – Ποταμοί – Όρη και Πεδιάδες των Σουρμένων)
Στατιστική Επαρχίας Σουρμένων. Όρια, Ποταμοί, Όρη & Πεδιάδες (Α΄ Μέρος). Η επαρχία των Σουρμένων ορίζεται προς Βορρά μεν από τον Εύξεινο Πόντο προς Νότο δε από τη σειρά των ορέων των Μακρώνων, Ανατολικά υπό του ποταμού του Όφεως και Δυτικά υπό του ποταμού της Γιάμπολης (Ιωαννουπόλεως). Ενδότερα του νοτίου ορίου των Σουρμένων υπάρχουν δύο τουρκικά χωρία τα οποία βρίσκονται κοντά στην επαρχία Βαϊπουρτίου, υπόκεινται στον έπαρχο των Σουρμένων όπως και δύο ακόμη χωρία εντός της επαρχίας του Όφεως ευρισκόμενα, πολιτικώς αποτελούν μέρος της επαρχίας των Σουρμένων. Τα Σούρμενα έχουν μήκος μεν από Βορρά προς το Νότο δεκαέξι (16) ώρες, πλάτος δε από Ανατολών προς Δυσμάς έξι (6) ώρες. Τέσσερις ποταμοί είναι οι κυριότεροι και διέρχονται διά της επαρχίας των Σουρμένων, και αυτοί είναι: 1. Ο Μοναχός-τερεσί (Μονοπόταμος), 2. ο Κουτσούκ-τερεσί (Μικροπόταμος), 3. ο Καρά-τερες (Μαύρος ποταμός) και 4. ο Γιάμπολου-τερεσί (ποταμός της Ιωαννουπόλεως). Ο Μονοπόταμος πηγάζει από τους πρόποδες των ορέων των Μακρώνων, δεχόμενος δε πολλά παραποτάμια εκβάλλει μετά από δεκάωρον ρουν στον Εύξεινο Πόντο πλησίον της αγοράς των Χουμουρκιάντων. Ο Μικροπόταμος πηγάζει και αυτός εκ των Μακρώνων ολίγον τι δυτικότερα του Μονοπόταμου και εκβάλλει στον Εύξεινο Πόντο κι αυτός μισή ώρα δυτικά του Μονοπόταμου. Ο Μαύρος Ποταμός πηγάζει από τα υπερκείμενα των Μακρώνων όρη της Σάντας και διερχόμενος δια του δυτικού μέρους των ορέων των Μακρώνων βρέχει τας χώρες τας οποίας απαντά κατά τον ρούν αυτού και τας καθιστά εύφορους. Εκβάλλει στον Εύξεινο Πόντο πλησίον της αγοράς του Ηρακλείου. Ο δε ποταμός της Ιωαννουπόλεως πηγάζει εκ των ορέων της Σάντας δεχόμενος δε κατά τον ρούν αυτού πολλά παραποτάμια εκβάλλει στον Εύξεινο Πόντο πλησίον του τουρκικού χωρίου της Ιωαννουπόλεως, όπου βρίσκονται και ερείπια φρουρίου σωζόμενο από της εποχής της Αλώσεως. 
Τα όρη των Μακρώνων αποτελούν το νότιο σύνορο των Σουρμένων, χαμηλότερα δε ο Καρτσαλάχος και ακόμα χαμηλότερα το Τσερούκ-τάγ, επί του οποίου εκτείνονται ωραίες πεδιάδες οι οποίες χρησιμεύουν κατά το θέρος ως παρχάρια δια τας παχείας νομάς των. Υπάρχουν πολλές πεδιάδες στη χώρα των Σουρμένων, προπάντων δε αυτές που βρίσκονται μισή ώρα νοτιότερα της συνοικίας Γοίτα και ακριβέστερα είναι οι πεδιάδες που εκτείνονται από του Κούκου, του Οριμήτου, του Αγίου Θεόδωρου, των Λιβαδίων και της Χερομηλής οι οποίες γενικά ονομάζονται Λιβάδια και παρέχουν μαγευτική θέα ωραϊζοντας τη συνοικία ταύτη. Ανατολικότερα ταύτης μετά από ανήφορο μιας ώρας φτάνει κανείς στην κορυφή λόφου του οποίου αδυνατεί να περιγράψει τη γοητευτική θέση. Μπροστά στον περίεργο παρατηρητή εκτείνεται ο Εύξεινος Πόντος με τα κυανά του ύδατα. Επ’ αυτού δε διακρίνει κανείς τα λευκά ιστία των πλοίων τα οποία ταξιδεύουν εντός της αχανούς ταύτης πεδιάδος. Δυτικότερα εκτείνονται σειρές ορέων αλλεπαλλήλως κειμένων, όπισθεν δέ αυτών διακρίνει κανείς δια γυμνού οφθαλμού τον υπέρ την Τραπεζούντα λόφον Πόζ-τεπέ. Βορειότερα εκτείνονται άλλες σειρές χιονοσκεπών ορέων κατά τους εαρινούς και θερινούς μήνες. Ανατολικότερα απαντά κανείς ευχάριστα λιβάδια τα οποία ονομάζονται με το κοινό όνομα «Σταλία», επί των οποίων βόσκουν τα κτήνη των κατοίκων. Στη όχθη μικρού ρύακος βρίσκεται καθαρή πηγή στην οποία ο κουρασμένος οδοιπόρος δροσίζει τα διψασμένα χείλη του και αισθάνεται τον εαυτό του πολύ ελαφρότερο και μάλλον διατεθειμένο προς οδοιπορία. Το ύδωρ ουδέν βάρος του προσθέτει αλλά μάλλον με τη δροσιά του τονίζει τα διαλυμένα απ την κούραση μέλη του και αφαιρεί τη νωθρότητα του πόνου που τον έχει προηγουμένως καταλάβει. Το έδαφος των Σουρμένων γενικά δεν είναι γόνιμο και μάλλον τα εύφορα κτήματα κατέχονται από τους τούρκους. Οι κάτοικοι μόλις που τρέφονται επί δύο μήνες μόνο από τους καρπούς των κόπων τους, ενώ τους άλλους μήνες αναγκάζονται να αγοράζουν τον αναγκαίο αραβόσιτο. Γίνεται λοιπόν μεγάλη εισαγωγή αραβοσίτου. Στα Σούρμενα υπάρχει ένα μόνο ακρωτήριο, το Ακρωτήριο του Ηρακλείου όπως ονομάζεται, όπου είναι και η έδρα του επάρχου. Ανατολικά του Ηρακλείου Ακρωτηρίου υπάρχει ασφαλής λιμένας όπου προσορμίζονται αρκετά εμπορικά πλοία εισάγοντας αλάτι ή και αραβόσιτο.
Πολλοί εκδίδουσι στατιστικάς περί διαφόρων χωρών και επαρχιών, ουδείς όμως εσκέφθη ποτέ να αναφέρει καν την απόκεντρον ταύτην χώραν των Σουρμένων, ουδέ να περιλάβη εν τη στατιστική των κατά την παραλίαν του Εύξεινου κατοικούντων Ελλήνων και τους Έλληνας κατοίκους των Σουρμένων. Ίσως διότι αμφισβητούσε τον Ελληνισμόν αυτών; Αλλ’ έχουσι περί του εναντίου πολλά τεκμήρια. Την προσγινομένην ταύτην τοις Έλλησι κατοίκοις των Σουρμένων αδικίαν, Σουρμενίτης ών και εγώ, ανέλαβον δια του μικρού τούτου πονήματος μου να επανορθώσω, αν και ασθενώς, εύελπις ότι οι επιεικείς αναγνώσται θέλουσι με δικαιώσει. Εν Τραπεζούντι την 1η Μαίου του 1881, Αβραάμ Παπαδόπουλος. Σούρμενα Πόντου. Ιστορία - Γεωγραφία - Αποικισμός - Γλώσσα & Πολιτισμός
Στατιστική της Επαρχίας των Σουρμένων του κ. Αβραάμ Παπαδόπουλου. Διαλαμβάνουσα περί του πληθυσμού των διαφόρων αυτής συνοικιών, περί του εθνισμού και της γλώσσης των κατοίκων και περί του βαθμού της εκπαίδευσης αυτών. Εν Αθήναις εκ του τυπογραφείου Ανδρέου Κορομηλά 1882.
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com
