Στατιστική της Επαρχίας των Σουρμένων - Κεφάλαιον Β΄ Περί του πληθυσμού των διαφόρων συνοικιών της Επαρχίας των Σουρμένων
Κεφάλαιον Β΄ - Περί του πληθυσμού των διαφόρων συνοικιών της Επαρχίας των Σουρμένων
Στατιστική Επαρχίας Σουρμένων. Στατιστική Επαρχίας Σουρμένων. Χωρία, Συνοικίες, πληθυσμός (Β΄ Μέρος). Υπάρχουν στα Σούρμενα 8.260 οικίες στις οποίες κατοικούν περί τις 25.000 κάτοικοι. Από αυτούς οι 3.000 είναι Έλληνες, ενώ οι υπόλοιποι τούρκοι και κάποιοι Αρμένιοι. Υπάρχουν δέκα ελληνικές συνοικίες στα Σούρμενα, οι εξής: Κελόνησσα, Χουμουρκιάντων, Χαλανική, Μουλκάντων, Μεξεζή, Τσικολή, Πετράς, Ασσού, Τσίτα και Καρακαντσή. Όλες οι ελληνικές συνοικίες βρίσκονται στους δύο βραχίονες του Μονοπόταμου, ολίγοι δε Έλληνες από τη Σάντα ορμώμενοι κατοικούν ενδότερα επί τις όχθες του Μαύρου ποταμού. Οι Αρμένιοι των Σουρμένων περί τους 500 εν συνόλω κατοικούν στα ενδότερα επί τις όχθες του Μαύρου ποταμού. Οι τούρκοι κάτοικοι των Σουρμένων, οι οποίοι ήταν και οι περισσότεροι, κατοικούν επί τις όχθες του ποταμιού της Γιάμπολης και του Μαύρου ποταμού. Οι δε λοιποί είναι διεσπαρμένοι στις ελληνικές συνοικίες κατέχοντες πάντοτε τα παράλια μέρη.
Η συνοικία της Κελόνησσας βρίσκεται στα ανατολικά της συνοικίας Χουμουρκιάντων σε απόσταση δύο μιλίων από της θαλάσσης. (Το μίλι ισοδυναμεί με 20 λεπτά της ώρας οδοιπορία). Κατοικούν εδώ περί τους 1.200 κατοίκους, εκ των οποίων οι περισσότεροι των μισών είναι χριστιανοί. Έχουν ευρύχωρο πέτρινο ναό διοικούμενο υπό τριών ιερέων και δημοτικό σχολείο σε ευχάριστη τοποθεσία, όπου φοιτούν περί τους εκατό μαθητές.
Η συνοικία των Χουμουρκιάντων βρίσκεται στα δυτικά της Κελόνησσας και σε απόσταση ενός μιλίου από της θαλάσσης στην κορυφή λόφου, στους πρόποδες του οποίου γίνεται η εβδομαδιαία αγορά των Χουμουρκιάντων. Το κλίμα της συνοικίας αυτής είναι υγρό και νοσώδες λόγω της παρά τον ποταμό θέσεως της. Οι κάτοικοί της ανέρχονται στους τετρακόσιους, εκ των οποίων οι περισσότεροι των μισών είναι τούρκοι. Στη συνοικία των Χουμουρκιάντων υπάρχει ένας πέτρινος ναός καί δημοτικό σχολείο όπου φοιτούν περί τους τριάντα μαθητές.
Η συνοικία της Χαλανικής βρίσκεται στα δυτικά του Μονοπόταμου σε απόσταση δύο μιλίων από τη θάλασσα. Αποτελείται από εβδομήντα οικίες από τις οποίες οι 30 είναι ελληνικές. Διατηρούν δημοτικό σχολείο όπου φοιτούν περί τους είκοσι μαθητές και ναό διοικούμενο από έναν ιερέα.
Η συνοικία των Μουλκάντων βρίσκεται στα ανατολικά του Μονοπόταμου και απέχει δύο μίλια από τη θάλασσα. Συνίσταται δε από ενενήντα οικίες από τις οποίες οι 50 είναι χριστιανικές, ενώ οι άλλες τουρκικές. Οι χριστιανοί κάτοικοι διατηρούν νεόδμητο δημοτικό σχολείο όπου φοιτούν περί τους τριάντα μαθητές έχουν δε και πέτρινο ναό όπου λειτουργούν 2 ιερείς.
Οι υπόλοιπες συνοικίες Μεξεζή, Τσικολή, Πετράς, Ασσού, Τσίτα και Καρακαντσή δεν απέχουν μεταξύ τους περισσότερο από ένα μίλι. Σύστησαν ελληνική κοινότητα υπό την προεδρία του πρωθιερέα των Σουρμένων κ. Γεωργίου για να φροντίζει περί της συντήρησης του εν Χανίω ελληνικού σχολείου. Η μεγαλύτερη όλων αυτών είναι η συνοικία της Τσίτας η οποία αποτελείται από 208 οικίες όλων σχεδόν χριστιανικών. Έχει δυο ναούς, α) έναν πέτρινο για τον οποίο οι κάτοικοι σκέφτονται να ανεγείρουν άλλον μεγαλύτερο και λαμπρότερο και β) έναν ξύλινο ναό. Εκτός δε τούτων έχει και άλλους δυο ερειπωμένους ναούς. Διατηρούν δημοτικό σχολείο μεγάλο και ικανώς ευάερο όπου φοιτούν εκατόν δώδεκα μαθητές. Η συνοικία αυτή έχει λαμπρό και υγιεινό κλίμα λόγω της υψηλής γεωγραφικής θέσεως της.
Η συνοικία Ασσού βρίσκεται άντικρυ της συνοικία της Τσίτας και χωρίζεται από αυτής δια του ανατολικού κλάδου του Μονοπόταμου. Αποτελείται από 150 οικίες, από τις οποίες οι 88 είναι ελληνικές και οι υπόλοιπες τουρκικές. Έχει νεόδμητο πέτρινο ναό και έναν άλλο ακόμα ναό ερειπωμένο και δημοτικό σχολείο σε ωραία τοποθεσία στην κορυφή λόφου όπου φοιτούν περί τους πενήντα μαθητές.
Η συνοικία Καρακαντσή βρίσκεται στην κορυφή κάποιου λόφου, στους πρόποδες του οποίου διενεργείται η αγορά του Χανίου στη συμβολή των δυο κλάδων του Μονοπόταμου. Αποτελείται από 75 οικίες ελληνικές και κάποιες άλλες οθωμανικές. Έχει 2 ναούς και νεόδμητο δημοτικό σχολείο όπου φοιτούν περί τους σαράντα μαθητές.
Η συνοικία Πετράς βρίσκεται βορειοδυτικά της συνοικίας Άσσου και απέχει 15’ λεπτά της ώρας της κατάντικρυ αυτής ευρισκομένης συνοικίας Τσικολής. Κατοικείται από τριάντα ελληνικές οικογένειες, δεν έχει ναό και σχολείο, ενώ τα παιδιά των κατοίκων φοιτούν στο σχολείο της συνοικίας Τσικολής.
Η συνοικία Τσικολής αποτελείται από 150 οικίες, εκ των οποίων οι μισές είναι ελληνικές και οι υπόλοιπες οθωμανικές. Έχει πέτρινο ναό όπου λειτουργεί ο εκ της συνοικίας ταύτη πρωθιερέας των Σουρμένων κ. Γεώργιος, αλλά και δημοτικό σχολείο σε ωραία τοποθεσία όπου φοιτούν περί τους πενήντα πέντε μαθητές.
Η συνοικία Μεξεζή βρίσκεται σε απόσταση ενός μιλίου από την συνοικία Τσικολής. Αποτελείται από 38 ελληνικές οικογένειες. Υπάρχει στην ενορία πέτρινος ναός και νεόδμητο ξύλινο δημοτικό σχολείο όπου φοιτούν περί τους είκοσι πέντε μαθητές.
Πολλοί εκδίδουσι στατιστικάς περί διαφόρων χωρών και επαρχιών, ουδείς όμως εσκέφθη ποτέ να αναφέρει καν την απόκεντρον ταύτην χώραν των Σουρμένων, ουδέ να περιλάβη εν τη στατιστική των κατά την παραλίαν του Εύξεινου κατοικούντων Ελλήνων και τους Έλληνας κατοίκους των Σουρμένων. Ίσως διότι αμφισβητούσε τον Ελληνισμόν αυτών; Αλλ’ έχουσι περί του εναντίου πολλά τεκμήρια. Την προσγινομένην ταύτην τοις Έλλησι κατοίκοις των Σουρμένων αδικίαν, Σουρμενίτης ών και εγώ, ανέλαβον δια του μικρού τούτου πονήματος μου να επανορθώσω, αν και ασθενώς, εύελπις ότι οι επιεικείς αναγνώσται θέλουσι με δικαιώσει. Εν Τραπεζούντι την 1η Μαίου του 1881, Αβραάμ Παπαδόπουλος. Σούρμενα Πόντου. Ιστορία - Γεωγραφία - Αποικισμός - Γλώσσα & Πολιτισμός
Στατιστική της Επαρχίας των Σουρμένων του κ. Αβραάμ Παπαδόπουλου - Διαλαμβάνουσα περί του πληθυσμού των διαφόρων αυτής συνοικιών, περί του εθνισμού και της γλώσσης των κατοίκων και περί του βαθμού της εκπαίδευσης αυτών. Εν Αθήναις εκ του τυπογραφείου Ανδρέου Κορομηλά 1882
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com
