Στατιστική της Επαρχίας των Σουρμένων - Κεφάλαιον Γ΄ Περί του εθνισμού και της γλώσσης των κατοίκων των Σουρμένων
Κεφάλαιον Γ΄ - Περί του εθνισμού και της γλώσσης των κατοίκων των Σουρμένων
Στατιστική Επαρχίας Σουρμένων περί εθνισμού και γλώσσης των Σουρμενιτών (Γ' Μέρος)
Α΄Εθνισμός
Οι κάτοικοι των Σουρμένων ήταν Έλληνες, διότι μετοίκησαν από την Οινόη η οποία είναι ελληνική αποικία της Σινώπης. Η συνοικία στην οποία κατοίκησαν καταρχάς ήταν η συνοικία της Κελόνησσας. Οι κάτοικοι των άλλων συνοικιών είναι πρόσφυγες καταφυγόντες εκεί κατά την περίοδο της μεγάλης εξομώσεως των κατοίκων του Όφεως. Μετά την άλωση της πατρίδας τους, μη θέλοντας να μολύνουν το αγνό ελληνικό αίμα τους, ούτε να αρνηθούν τα πάτρια, βλέποντας την πατρίδα τους ανίκανη να τους περιθάλψει, έφυγαν από κει και διελθόντες άλλοι μεν δια του Τσερούκ-ταγ, άλλοι δε δια του υπεράνω αυτού όρους Καρτσαλάχου κατοίκησαν στις υπώρειες των ορέων αυτών φοβούμενοι πάντοτε μην ανακαλυφθούν από τους τούρκους, ζούσαν κρυμμένοι μέσα σε καλύβες και τρέφονταν με χόρτα και άγριο μέλι. Η επαρχία των Σουρμένων τότε κατείχετο από τούρκους αγάδες οι οποίοι ονομάζονταν Τερέ-πέηδες και ήταν ανεξάρτητοι. Αυτοί εξουσίαζαν όλη την γη των Σουρμένων και έχοντας ανάγκη ανθρώπων για να καλλιεργήσουν τους πολυάριθμους αγρούς τους, ανακάλυψαν και έλαβαν υπό την προστασία τους, τους πρόσφυγες που αναφέραμε παραπάνω. Αναγκαζόμενοι δε αυτοί από την πείνα και μη δυνάμενοι να ζήσουν με την αλλόκοτη εκείνη τροφή τους, έστειλαν κάποιους δικούς τους στην παραλία για την αγορά αραβοσίτου, οι οποίοι συνελήφθησαν και οδηγήθηκαν ενώπιον των αγάδων, ομολόγησαν σε αυτούς τα πάντα και αποζήτησαν την προστασία τους. Οι αγάδες αυτοί τους προστάτευσαν και σε πολλές περιπτώσεις υπερασπίστηκαν τους αδικουμένους χριστιανούς από τις βιαιοπραγίες των υπολοίπων τούρκων. Υπό τη σκέπη των αγάδων αυτών οι χριστιανοί κάτοικοι έζησαν ήσυχοι. Πως ανταπέδωσαν την ευεργεσία αυτοί οι χριστιανοί; Πλήρωναν στους προστάτες τους μικρό φόρο και καλλιεργούσαν αμισθί τους αγρούς τους επί 50 χρόνια. Εξαρτώνταν οι πρόσφυγες αυτοί από τους Τερέ-πέηδες και κανένα άλλο φόρο δεν πλήρωναν στον βασιλιά. Άρχισαν να πληρώνουν φόρο κεφαλικό τον καιρό του Οσμάν πασά (1840) ο οποίος έγινε διοικητής της Τραπεζούντας και απαίτησε από τους χριστιανούς να πληρώνουν κεφαλικό φόρο, προς τούτο δε απευθύνθηκε στους αγάδες Τερέ-πέηδες προστάτες τους. Σε αυτή την περίπτωση οι αγάδες και πάλι ανέλαβαν να υπερασπιστούν τους προστατευόμενους τους χριστιανούς, και το κίνητρο ήταν α) είτε για να αναλάβουν την ωφέλεια που προέκυπτε από την χρήση των χριστιανών είτε β) κινούμενοι από το προστατευτικό αίσθημα υπέρ των αδυνάτων χριστιανών. Και τι έκαμαν λοιπόν σε αυτήν την περίπτωση; Οπλίστηκαν όλοι, όπλισαν και τους χριστιανούς κατοίκους και κλείστηκαν εντός του φρουρίου του Ηρακλείου και ετοιμάστηκαν να αντισταθούν στα βασιλικά στρατεύματα. Ο διοικητής της Τραπεζούντας όταν το έμαθε αυτό οργίστηκε για την παρακοή των αγάδων και αποφάσισε να παραβιάσει τους χριστιανούς για να πληρώνουν τον κεφαλικό φόρο. Για να ταπεινώσει με αυτό τον τρόπο την υπερηφάνεια των αγάδων, οι οποίοι καθόλου δεν λογάριαζαν τον διοικητή και τα διατάγματά του. Αποτέλεσμα των παραπάνω ήταν να διεξαχθεί στην πεδιάδα που βρίσκεται στη δεξιά όχθη του ποταμού της Γιάμπολης αιματηρή μάχη στην οποία τα βασιλικά στρατεύματα νικήθηκαν και ετράπησαν σε φυγή. Αγωνίστηκαν με ανδρεία οι Σουρμενίτες σε αυτή τη μάχη καθώς μαρτυρεί το ήδη σωζόμενο δίστιχο στην τουρκική διάλεκτο:
«Γιάμπολου τερεσί κάν-ιλαν ταστί, Σούρμενε τσεγκινί κιορενλέρ σαστί» το οποίο μεταφράζεται: Η λίμνη του Γιάμπολου έγινε αίμα, όταν την είδε ο λαός των Σουρμένων, σοκαρίστηκε.
Μετά την ολοκλήρωση της παραπάνω μάχης, οι αγάδες των Σουρμένων προχώρησαν τότε μέχρι τα σύνορα της Τραπεζούντας χωρίς να συναντήσουν καμία αντίσταση, ήταν έτοιμοι να εισβάλουν και σε αυτήν ταύτην την Τραπεζούντα. Όταν το έμαθε αυτό ο διοικητής της Τραπεζούντας διέταξε αμέσως δύο τάγματα στρατού προκειμένου να αντισταθούν σε αυτούς. Εν τω μεταξύ δε συνέλεξε πολυάριθμο στράτευμα και επιτέθηκε εναντίον τους, καταδιώκοντας τους μέχρι τα Σούρμενα όπου τους ανάγκασε να κλειστούν εντός του φρουρίου του Ηρακλείου. Αντιστάθηκαν πολιορκούμενοι επί δύο ολόκληρα χρόνια οι Σουρμενίτες έως ότου εξαναγκάστηκαν από την πείνα να υποταγούν. Έκτοτε οι μεν αγάδες έχασαν όλη τη δύναμή τους, οι δε χριστιανοί κάτοικοι πλήρωναν τον κεφαλικό φόρο στον διοικητή της Τραπεζούντας. Όπως είπαμε και στην αρχή του κεφαλαίου αυτού, οι κάτοικοι της Κελόνησσας κατάγονταν από την Οινόη, την ελληνική αποικία της Σινώπης, οι δε άλλοι των υπόλοιπων συνοικιών ήταν πρόσφυγες εκ του Όφεως. Τι κοινό έχουν οι κάτοικοι της Κελόνησσας με τους κατοίκους της Οινόης; Ο χαρακτήρας τους είναι ανεξάρτητος και ευερέθιστος , όπως ομοίως φημίζονται και οι κάτοικοι της Οινόης. Ένεκα τούτου ουδέποτε συμβαίνουν σε αυτό το μέρος εκ μέρους των τούρκων βιαιοπραγίες, οι οποίες σε άλλες τινές συνοικίες ενίοτε λαμβάνουν χώρα. Οι υπόλοιποι των άλλων συνοικιών έχουν ως κοινό γνώρισμα μεταξύ των κατοίκων του Όφεως ότι διατηρούν ακόμα κοινά επίθετα όμοια με εκείνα των κατοίκων του Όφεως. Συνθήκη που καταδεικνύει ότι κατέφυγαν στη νέα τους πατρίδα, αφήνοντας στον Όφι στενούς συγγενείς, εκ των οποίων λίγα επίθετα σώζονται.
Β΄ Γλώσσα
Η επικρατούσα γλώσσα στα Σούρμενα είναι η ελληνική. Οι Έλληνες ομιλούν αναμεταξύ τους μεν την ελληνική γλώσσα, αλλά με τους τούρκους μιλούν την τουρκική. Από δε της πλευράς των τούρκων οι περισσότεροι μεν ομιλούν την τουρκική γλώσσα, αλλά υπάρχουν και αρκετοί οι οποίοι λαλούν την ελληνική αναμειγμένη με τούρκικες λέξεις. Οι ελληνόφωνοι τούρκοι ομιλούν προς αλλήλους στην ελληνική γλώσσα μόνο δε μετά των τουρκόφωνων ομιλούν την τουρκική. Οι κάτοικοι της συνοικίας Μάχνου η οποία βρίσκεται προς τα ανατολικά του Μονοπόταμου, οι κάτοικοι της συνοικίας Ζευγέχου που βρίσκεται βορειοανατολικά του Μονοπόταμου και οι κάτοικοι της συνοικίας Κίλιμα που βρίσκεται βορειοδυτικά του Μονοπόταμου ομιλούν την ελληνική γλώσσα. Η διαφορά στη χρήση της ελληνικής γλώσσας από τους Έλληνες και τους ελληνόφωνους τούρκους έγκειται στο ότι οι ελληνόφωνοι τούρκοι προσέθεσαν στην ελληνική γλώσσα πολλές τούρκικες λέξεις, μάλιστα δε, όταν ομιλούν περί αριθμών μεταχειρίζονται πάντοτε τούρκικες λέξεις. Η ελληνική γλώσσα που λαλείτε από τους Σουρμενίτας περιέχει αρκετούς αρχαϊσμούς, τους περισσότερους όμως τους έχει διεφθαρμένους (παραφρασμένους) λόγω της παρέλευσης του χρόνου αλλά και της μετά των τούρκων επιμιξίας των κατοίκων.
Επισυνάπτω στην επόμενη ανάρτησή μου για το περί της γλώσσας κεφάλαιον δύο διαλόγους. Ο μεν πρώτος είναι μεταξύ μητρός, υιού και νύμφης, ο δε δεύτερος μεταξύ δυο ανδρών τινών προς αλλήλους, απ’ όπου λαμβάνει κανείς κάποια ιδέα περί της διαλέκτου των Σουρμένων.
Πολλοί εκδίδουσι στατιστικάς περί διαφόρων χωρών και επαρχιών, ουδείς όμως εσκέφθη ποτέ να αναφέρει καν την απόκεντρον ταύτην χώραν των Σουρμένων, ουδέ να περιλάβη εν τη στατιστική των κατά την παραλίαν του Εύξεινου κατοικούντων Ελλήνων και τους Έλληνας κατοίκους των Σουρμένων. Ίσως διότι αμφισβητούσε τον Ελληνισμόν αυτών; Αλλ’ έχουσι περί του εναντίου πολλά τεκμήρια. Την προσγινομένην ταύτην τοις Έλλησι κατοίκοις των Σουρμένων αδικίαν, Σουρμενίτης ών και εγώ, ανέλαβον δια του μικρού τούτου πονήματος μου να επανορθώσω, αν και ασθενώς, εύελπις ότι οι επιεικείς αναγνώσται θέλουσι με δικαιώσει. Εν Τραπεζούντι την 1η Μαίου του 1881, Αβραάμ Παπαδόπουλος. Σούρμενα Πόντου. Ιστορία - Γεωγραφία - Αποικισμός - Γλώσσα & Πολιτισμός
Στατιστική της Επαρχίας των Σουρμένων του κ. Αβραάμ Παπαδόπουλου - Διαλαμβάνουσα περί του πληθυσμού των διαφόρων αυτής συνοικιών, περί του εθνισμού και της γλώσσης των κατοίκων και περί του βαθμού της εκπαίδευσης αυτών. Εν Αθήναις εκ του τυπογραφείου Ανδρέου Κορομηλά 1882
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com
