Το χωρίον Άταλαν του Άκ Δάγ Μαδέν – Γεωργίου Κ. Φωτιάδη – Γαλατικός Πόντος – Το Ελληνικόν Μεταλλείον του Άκ Δάγ – Αθήνα 1994
Το Άταλαν βρίσκεται βόρεια του Καράπιρ έως 5 χιλιόμετρα και 9 από το Μαδέν. Από το Καράπιρ παίρνουμε "Τη Τιλλή τα πλακία" (πλάκες) όπου ήταν τα αλώνια Καράπιρ, αφήνουμε δεξιά το δρόμο για το Εβτζή και μετά από 4 χιλιόμετρα συναντούμε το Γετέρ (Ίγντελι) και κατηφορίζουμε στην κοιλάδα του Άταλαν.
Το χωρίον Άταλαν του Άκ Δάγ Μαδέν – Γεωργίου Κ. Φωτιάδη – Γαλατικός Πόντος – Το Ελληνικόν Μεταλλείον του Άκ Δάγ – Αθήνα 1994. Δεξιά βρίσκεται το ύψωμα Κατσάνος, αριστερά το ύψωμα της Σαμάλας και στη μέση το πλούσιο Τσοράχ των Φωτογλάντων. Το Άταλαν βρίσκεται στην πλαγιά του λόφου Ομάλ’ (Ομαλόν), ενώ μπροστά έχει μια ωραία κοιλάδα με λιβάδια όπου αναβλύζουν γάργαρα νερά που κατηφορίζουν στο Άταλαν Δερεσί προς το τουρκικό χωριό Νταβουτλού με δυο καταρράκτες (τσ̌ούρ-τσ̌ούλας) λέξη πεποιημένη. Στο νότιο μέρος του χωριού δίπλα στο σχολείο είναι η βρύση με το παγωμένο νερό, μπροστά οι κήποι και τα κριθαροχώραφα του Θωμά και στην βορεινή πλευρά είναι τα σιταροχώραφα των Φωτογλάντων. Μπροστά στο χωριό δυτικά είναι τα αλώνια και πιο κάτω τα χωράφια του τούρκου Αφσ̌άρογλου από το Νταβουτλού και συνέχεια τα χωράφια των Καραμιχαηλάντων από το Καράπιρ και οι κήποι του Δελή Κοσμά. Στα βόρεια του χωριού είναι το πευκοδάσος Τσ̌άλ με την πέτρινη κορυφή Αλατέρα όπου αλάτιζαν τα ζώα και πιο πέρα η πλαγιά Γουζ με βελανιδιές. Η πλαγιά καταλήγει στην κορυφή Γιανούχ (καμμένο) από όπου όπως είπαμε αγνάντευα προς δυσμάς το ηλιοβασίλεμα και προς ανατολάς τα χωριά Εβτζή και Γούρτνινι. Ο δρόμος για το τουρκικό χωριό Νταβούτογλου περνά από τα αλώνια δίπλα από το χωράφι του Αφσ̌άρογλου, αφήνει αριστερά τα χωράφια των Δελήκοσμάντων πιο πέρα τον Ουζουνάντων και στη θέση Τσ̌οσ̌μελή των Τσ̌αουσ̌άντων. Στο Τσ̌οσ̌μελή είναι η βρύση με το γάργαρο νερό που τρέχει αδιάκοπα αιώνες τώρα από την πλαγιά του Γιανούχ με ξύλινο λούκι. Στη θέση Κιόρπουναρ ο δρόμος διακλαδίζεται δεξιά για το Ιπαν όπου είχαμε πολλά χωράφια και αριστερά για το Νταβούτογλου και το Γετή Σεϊλή. Το Άταλαν που σημαίνει Ιππόκαμπος, καθώς και τα άλλα χωριά Γετέρ, Παράγλαν και Αβραμάντων κατοικήθηκαν από το Καράπιρ το 1880-1885. Υπάγονταν στην κοινότητα του Καράπιρ που το λέγαμε Χωρίον, όπως ακριβώς στα νησιά λένε το κεντρικό Χώρα. Ο προπάππους μου ο Φώτιος με τα αδέρφια και τα ξαδέρφια του είχε στο Μουσουράτ νοτιοανατολικά του Καράπιρ καί κοντά στα Τσ̌ουρούφε μαντριά και κήπους. Η περιοχή είχε άριστα βοσκοτόπια και από το Άταλαν τα καλοκαίρια μετακινούσαμε τα ποίμνια εκεί και επί 2-3 μήνες πολλά μέλη της οικογένειας έμειναν εκεί για την καλλιέργεια των κήπων και την επεξεργασία των γαλακτοκομικών προϊόντων. Ήταν κατά κάποιο τρόπο τα παρχάρι͜α μας. Φαίνεται λοιπόν πως εκεί κατοικούσαν οι πρώτοι Φωτογλάντ και επειδή τα κτήματα δεν επαρκούσαν μαζί με τους άλλους και μετά την παύση της λειτουργίας των μεταλλείων μετακινήθηκαν βορειότερα, αγόρασαν κτήματα, άνοιξαν κι αλλά μέσα σε δασώδεις εκτάσεις όπως στο Ιπάν και εγκαταστάθηκαν μόνιμα στο Άταλαν. Έπειτα μετακινήθηκαν από το πληθωρικό Καράπιρ και οι κάτοικοι των άλλων οικισμών Γετερέντων, Αβραμάντων, Παράγλαν. Στο Άταλαν υπήρχαν ήταν οι εξής οικογένειες: 7 οικογένειες των Φωτογλάντων, 4 οικογένειες των Τσαουσάντων (του Παπα Ηλία), 5 οικογένειες των Τσαχάντων, 2 οικογένειες των Δεληκοσμάντων, 1 οικογένεια του Θωμά και μια οικογένεια του Παπα Θωμά. Σύνολο 20 οικογένειες. Οι κάτοικοι του Άταλαν καθώς και των άλλων οικισμών ήταν εύσωμοι, υγιείς, σκληραγωγημένοι, τέλιοι ορεσίβιοι αλλά και έντιμοι καλοί χριστιανοί. Θυμούμαι τον Κοσμίδη Χαράλαμπο (Δελή Κοσμά) Θεός σχωρέσει τον, ένα χειμώνα επειδή έκλεισε ο δρόμος, πήρε στην πλάτη του ένα τσουβάλι σιτάρι και κατέβηκε στον Νταβούτογλου στο μύλο, μιάμιση ώρα δρόμο. Στο γυρισμό τον έπιασε χιονοθύελλα, έχασε τα τσαρούχια του και ξυπόλυτος με το δασύτριχο στήθος ανοιχτό και γεμάτο χιόνια, έφτασε στο χωριό. Απέθεσε το βαρύ φορτίο, ξάπλωσε δίπλα στο τζάκι και άναψε το λουλά του, ενώ η σύζυγός του άρχισε να ζυμώνει το ζεστό ακόμη αλεύρι. Σχεδόν όλοι ήταν άριστοι τεχνίτες και μόνοι τους κατασκεύαζαν αλέτρια, ζυγούς, αμάξια τροχούς κ.τ.λ. Ο Θωμάς είχε χρυσά χέρια, τα πάντα μπορούσε να κατασκευάσει. Στο κατηφόρισμα του Κιόρ Πουνάρ έκανε μια βρύση που και σήμερα οι κάτοικοι των γύρω χωριών την ονομάζουν με το όνομά του Τόμα – πουνάρ δηλαδή βρύση του Θωμά. Στο Άταλαν ο προπάππους μου Φώτιος και με τη βοήθεια των άλλων οικισμών έχτισε εκκλησία και δίπλα ένα μονοθέσιο διδακτήριο που εξυπηρετούσε τους κατοίκους των άλλων οικισμών και τους κατοίκους του Γετή Σεϊλή που δεν είχαν ούτε σχολείο ούτε εκκλησία.
Ο Ιερός Ναός ήταν αφιερωμένος στην μνήμη της Κοιμήσεως της Θεοτόκου και πανηγύριζε τον Δεκαπενταύγουστο. Ιερείς είχε τον Παπα Ηλία Τσαουσίδη και τον Παπά Θωμά Σεβαστειάδη. Η παπαδιά του Παπαηλία ήταν αδελφή του παππού μου και η παπαδιά του Παπα Θωμά, κόρη του Παπα Ηλία, ανιψιά του δηλαδή.
Ψάλτες του Ιερού Ναού ήταν ο Ιορδάνης Φωτιάδης, μουσικός και δάσκαλος. Μουσικά έμαθε κοντά στους βετεράνους της Βυζαντινής μουσικής στο Κιουλίκ. Άλλοι ψάλτες ήταν ο Νικόλαος Δημητριάδης από το Γετέρ και τελευταίος ο Φώτης του Αντρέα (Τωτίκας), πρακτικός επίσης από το Γετέρ. Δάσκαλοι πέρασαν αρκετοί. Πρώτον, ένας καλόγερος από το Κιουλή Πουνάρ το όνομα του δεν διασώθηκε, εξαφανίστηκε μέσα στο ράσο του. Δεύτερος ο Βαϊζίδης Νικόλαος από το Μαδεν. Τρίτος ο Τσαουσίδης Ευστάθιος από το Καράπιρ. Τέταρτος ο Γαλεγασίδης Πολυχρόνης, επίσης από το Καράπιρ. Πέμπτος ο Χαράλαμπος Σταμπουλίδης ή Σταμπολής από το Γαρέτσιορεν. Έκτος ο Ιορδάνης Φωτιάδης και Έβδομος ο Κοσμάς Παρασκευαΐδης από το Σεκη Κασ̌ι. Ήταν τελειόφοιτος του δημοτικού και τον προσέλαβαν γιατί δεν υπήρχε άλλος όμως και αυτός τέλη Μαΐου του 1920 στρατεύτηκε και ενώ έφευγε βγήκαμε τα παιδιά πάνω σε ένα λόφο στο Τσοσμελή όπου με έβαλαν και φώναξα: «άλλο κ̌ι φογούμαι ‘σε» δηλαδή δεν σε φοβάμαι πια. Τον επόμενο χρόνο πηγαινοερχόμουν στο σχολείο του Καράπιρ όπου δίδασκε ο ανιψιός του πατέρα μου, Αριστείδης Παπαδόπουλος του Παπαγιορδάμ. Από κει και πέρα δεν άνοιξαν πλέον τα σχολεία.
Εξωκκλήσια. Βορείως του Άταλαν έως ενάμισι χιλιόμετρο στη Τσ̌οσ̌μελή 100 μέτρα από τη βρύση υπήρχε το παρεκκλήσιο των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης. Τα ερείπια του Ναού περιβάλλονταν από τεράστιες βελανιδιές και πολλές από τις πέτρες (αγκωνάρια) είχαν σκαλιστούς σταυρούς, φαινόταν καθαρά ο ρυθμός της βασιλικής. Κανείς δεν τολμούσε να κόψει ένα κλαδάκι ή να αφαιρέσει μία πέτρα. Τα ερείπια ενέπνεαν σεβασμό και στους τούρκους ακόμα. Όμως, μετά τη φυγή μας έσπευσαν μερικοί και δειλά-δειλά έκοψαν ένα δέντρο, αφαίρεσαν μερικές πέτρες, θάρρεψαν και μια μέρα ισοπέδωσαν και τον Ναό και το τοπίο. Έτσι φαίνεται ανακουφίστηκαν γιατί αποδείχθηκε ότι μάλλον φόβο και καταπίεση αισθάνονταν παρά σεβασμό. Πριν φτάσουμε στον Άγιο Κωνσταντίνο υπήρχαν και άλλα ερείπια άλλου Ναού της Αγίας Βαρβάρας. Γενικά στην περιοχή αυτή ανάμεσα στους δυο ναούς υπήρχαν ίχνη χριστιανικού οικισμού. Φαίνεται ολοκάθαρα ότι πολύ πιο μπροστά από μας υπήρχαν εκεί Έλληνες και ίσως ήταν εκείνοι που μετώκησαν στην Κύπρο. Καθώς μου είπε ο Νικόλαος Δημητριάδης και το παρεκκλήσι του Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου νοτίως του Γούρτινι υπαγόταν στην Κοίμηση της Θεοτόκου του Άταλαν. Στο Γετέρ απέναντι από το σπίτι των Δημητράντων ήταν το εξωκκλήσι της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, παμπάλαιος ναός με πλάκες, πέτρινες και σκέπη αντί για κεραμίδια. Είναι άγνωστο πότε κτίστηκε. Είχε μεγάλες παλιές εικόνες μεγάλης αξίας. Δεν θυμούμαι, νομίζω ούτε και έγινε καμία λειτουργία ή πανηγύρι, γιατί την ίδια μέρα πανηγύριζε ο κεντρικός Ναός στο Άταλαν και όλοι οι προσκυνητές πήγαιναν εκεί. Προύχοντες του Άταλαν ήταν ο προπάππους μου Φώτιος που φρόντισε για την ανέγερση του Ιερού Ναού και του διδακτηρίου. Έπειτα ο γιος του και πάππος μου Νικόλαος Φωτιάδης ή Φώτογλου, αν και μακριά από το χωριό Καράπιρ διετέλεσε πολλές φορές πρόεδρος της Κοινότητας. Γι αυτό και δίπλα στο σπίτι μας έφτιαξε ξενώνα (μουσαφίρ οντασί). Ανέπτυξε αξιόλογη δράση. Πάντοτε οι επισκέπτες, εισπράκτορες, χωροφύλακες, αποσπάσματα που εκτελούσαν διατεταγμένη υπηρεσία έρχονταν στο Άταλαν να καταλύσουν. Θυμούμαι την κίτρινη στρογγυλή μεταλλική σφραγίδα του με την οποία σφράγιζε τα έγγραφα. Τακτικά την έπαιρνα και έκανα βούλες στα χέρια μου. Ήταν λόγιος και πάντοτε ζητούσαν την συμβουλή του ακόμα και οι φίλοι του οι τούρκοι. Πάνω στο ράφι είχε εκκλησιαστικά βιβλία, την ιερά Σύνοψη τη θυμάμαι από το κοντόχοντρο σχήμα της, συχνά έψελνε και προέτρεπε και εμένα 4-5 χρονών παιδί να ψάλλω μαζί του. Τακτικά με την γεροντική βακτήρια του (μπαστούνι) ανέβαινε στα δώματα, αγνάντευε την κοιλάδα και με τη βροντερή φωνή του έδινε οδηγίες. Το τέλος αυτού του καλού προύχοντα θα το διηγηθούμε πιο κάτω. Άλλοι προύχοντες ήταν οι ιερείς, ο παπα Ηλίας και ο Παπα - Θωμάς. Σώφρονες πράοι, εργατικοί, πιστοί και αφοσιωμένοι στο ιερό λειτούργημά τους από τους νεότερους, ο θείος Κώστας και ο Θείος Θεοδωρος. Ακ Δάγ Μαδέν (AkDagMadeni) Ιστορία - Λαογραφία - Πολιτισμός.
Το χωρίον Άταλαν του Άκ Δάγ Μαδέν – Γεωργίου Κ. Φωτιάδη – Γαλατικός Πόντος – Το Ελληνικόν Μεταλλείον του Άκ Δάγ – Αθήνα 1994
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com
