Παφλαγονία - Θέμα Παφλαγονίας Πόντου
Παφλαγονία. Αρχαία χώρα της Μικράς Ασίας, στην οποία περιλαμβανόταν το μεσαίο τμήμα της βόρειας Μικρασιατικής παραλίας (το βορείως της Γαλατίας).
Οι κάτοικοί της ονομάζονταν Παφλαγόνες και αναφέρονται για πρώτη φορά στα Ομηρικά έπη. Η χώρα γνώρισε διαδοχικά την κυριαρχία των Λυδών, των Μήδων, των Περσών, των Μακεδόνων και των Ρωμαίων, Την εποχή του Μεγάλου Κωνσταντίνου αποτέλεσε τμήμα του Ελενόποντου. Αργότερα συμπεριλαμβανόταν στο θέμα Παφλαγόνων ή θέμα Παφλαγονίας. Κυριότερες πόλεις στα ομηρικά χρόνια ήταν η Σήσαμος (από πολλούς ταυτίζεται με την κατοπινή Άμαστρη), η Κύτωρος, οι Ερυθίνοι, η Κρώμνα, και αργότερα οι πόλεις Σινώπη, Αβώνων Τείχος (Ιωνόπολις), η Κίνωλις, η Ηράκλεια η Ποντική, η Πομπηούπολις και η Γάγγρα. Το κυριότερο βουνό της περιοχής είναι ο Όλγασυς και ο σπουδαιότερος ποταμός ο Αμνίας. Η Παφλαγονία, μετά το θάνατο του Μεγάλου Αλεξάνδρου, παραχωρήθηκε μαζί με την Καππαδοκία στον Ευμένη. Υστερότερα αποτέλεσε μέρος του Βασιλείου του Πόντου. Τον 1ο π.Χ. αιώνα οι Ρωμαίοι προσάρτησαν ένα μέρος της στη Βιθυνία και ένα άλλο στη Γαλατία, ενώ ένα τρίτο αποτέλεσε ιδιαίτερη επαρχία.
Παφλαγονίας Θέμα. Εκτενής στρατιωτικοδιοικητική περιφέρεια της μεσαιωνικής ελληνικής αυτοκρατορίας στη βόρεια και κεντρική Μικρά Ασία από την τρίτη δεκαετία του 9ου αιώνα με έδρα-πρωτεύουσα τη Γάγγρα (τουρκιστί Τσάνκιρι) και με άλλα κέντρα τις παραλιακές πόλεις Άμαστρη και Ιωνόπολη και τις μεσογειακές Σώρα, Δάδυβρα, Κασταμώνα (Κασταμονή) και Πομπηιούπολη. Ως το θάνατο του Μεγάλου Κωνσταντίνου (337) η Παφλαγονία αποτελούσε ιδιαίτερη επαρχία της Διοίκησης Πόντου, στη συνέχεια όμως το δυτικό τμήμα της αποσπάστηκε και αποτέλεσε νέα Διοικητική υποδιαίρεση, την επαρχία Ονωριάδος, με διοικητικό κέντρο την Κλαυδιόπολη. Επί Ιουστινιανού Α', στο πρώτο μισό του 6ου αιώνα οι δυο επαρχίες επανενώθηκαν σε μια ενιαία, την επαρχία Παφλαγονίας. Μετά τα μέσα του 8ου αιώνα η περιοχή αποτέλεσε ζωτικό τμήμα του θέματος Βουκελλαρίων, του οποίου έδρα ήταν η Άγκυρα. Στην τρίτη δεκαετία του 9ου αιώνα περί το 826 ή μετά το 829, δημιουργείται το αυτοτελές θέμα Παφλαγονίας, για να αντιμετωπιστούν οι μουσουλμανικές επιδρομές στη Μικρά Ασία, από τους αυτοκράτορες της Φρυγικής (Αμοριανής) δυναστείας Μιχαήλ Β' (820-829) και Θεόφιλο (829-842). Στα πλαίσια της αμυντικής αυτής θωράκισης δημιουργήθηκαν τρία νέα θέματα κατά μήκος της νότιας ακτής του Ευξείνου και ένα από αυτά υπήρξε το θέμα Παφλαγονίας, που συστάθηκε με την απόσπαση του Βορειο-Ανατολικού τμήματος του θέματος Βουκελλαρίων και εκτεινόταν κατά μήκος των κεντρικών νότιων ακτών του Εύξεινου, ανάμεσα στους ποταμούς Άλυ και Βιλλαίο. Ανατολικά το θέμα Παφλαγονίας συνόρευε με το θέμα Αρμενιάκων και δυτικά (ΝΔ) με το θέμα Βουκελλαρίων, του οποίου έδρα παρέμεινε η Άγκυρα. Εντύπωση προκαλούν τα λεγόμενα από τον λόγιο αυτοκράτορα Κωνσταντίνο Z' Πορφυρογέννητο στο «Περί των Θεμάτων» έργο του, ότι οι κάτοικοι του θέματος Παφλαγονίας αποτελούσαν «-..όνειδος και εξουθένωμα του ανθρωπείου γένους>). Τον υποτιμητικό αυτό χαρακτηρισμό δε συμμερίζονται οι μουσουλμάνοι συγγραφείς που παρέχουν σημαντικές πληροφορίες περί της περιοχής (Ιμπν Χορνταντμπέχ, Κουντάμα, Ιμπν αλ Φάκιχ). Τα «Τακτικά των 9ου-10ου αιώνων μνημονεύουν το θέμα Παφλαγονίας να κατέχει ιεραρχικά μόλις την 9η θέση ανάμεσα στα δέκα (10) Μικρασιατικά θέματα (o στρατηγός του έπεται του στρατηγού του θέματος Κολώνειας), ενώ από άλλα έργα του Πορφυρογέννητου («Προς τον ίδιον υιόν Ρωμανόν», «Περί βασιλείου τάξεως») πληροφορούμαστε ότι το θέμα Παφλαγονίας διέθετε και ναυτικές δυνάμεις υπό κάποιον «κατεπάνω». Τα εδάφη του θέματος Παφλαγονίας συνέδεσαν την ιστορία τους με σημαντικά γεγονότα της βυζαντινής εποχής. Εκεί διεξήχθη μεγάλο μέρος των επικών αγώνων κατά των Αράβων επί Μιχαήλ Γ' (842-867), ενώ «Παφλαγόνες στρατιώται» βοήθησαν τον Ανδρόνικο Α' Κομνηνό να νικήσει τις δυνάμεις του νεαρού Αλέξιου Β' Κομνηνού το 1180-1181 στην Δυτική Μικρά Ασία, που σήμανε την απαρχή της νικηφόρας πορείας του Ανδρόνικου για την κατάληψη του θρόνου της Κωνσταντινούπολης το 1182-1183. Τέλος, στην Παφλαγονία συγκρούστηκαν οι Θεόδωρος Α' Λάσκαρις της Νίκαιας με τον συνι δρυτή της αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας, Δαβίδ Μέγα Κομνηνό, μετά την άλωση του Βυζαντίου το 1204. Κώμες, Πόλεις & Περιοχές στον Πόντο. Γεωγραφική, Ιστορική και Κοινωνιολογική περιήγηση στον Πόντο.
Κείμενο Αλέξη Γ.Κ. Σαββίδη
Ποντι(α)κή Ιστορία & Λαογραφία – Βασίλειος Β. Πολατίδης – www.kotsari.com
